تأملی در سخنرانی و مداحی

محمد لطفی‎زاده

کد خبر: ۷۷۵۲۷

تاریخ: ۲۷ آذر ۱۳۸۸ - ۱۲:۲۲

[email-masked]

باز این چه شورش است که در خلق عالم است / باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

بار دیگر ماه محرم آمد و یک سال سپری شد تا دوباره تکیه های عزاداری حضرت امام حسین علیه السلام برپا شود و انبوهی از عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در این مراسم حضور یابند و ابراز ارادت نمایند.

مجالس سوگواری سیدالشهداء علیه السلام معمولاً از دو بخش عمده تشکیل می شود. سخنرانی خطیب و مداحی مداح. اگر با من هم عقیده باشید که هدف از برگزاری اینگونه مجالس ضمن ابراز ارادت به ساحت مقدس ائمه اطهار علیهم السلام دستیابی به معرفت و سیری عمیق در اهداف آنان است سهم عمده ‎ای را برای خطیب این مراسم قائل می‎شوید.

البته هر فردی که در این مراسم شرکت می کند لزوماً به میزان دیگری از این دریای بیکران بهره مند نمی شود و چه بسا بعضی هم صرفاً اسیر ظواهر و تعداد شاخه های علم و بزرگی کتل و پرچم شده و از معرفت محروم می مانند.

معرفت در گرانی است به هر کس ندهند / پر طاووس لطیف است به کرکس ندهند

یکی از نکاتی که در این زمینه مهم به نظر می رسد محتوای سخنرانی ها است. در برخی مراسم و طی ده شب سخنران معززی یک جمله از یک حدیث شریف را انتخاب می کند و آن را تفسیر می کند. بعضی هم به داستان‎گویی و تعریف انواع و اقسام خواب‎ها می پردازند. عده‎ای آنقدر حاشیه می‎روند که از اصل مطلب باز می مانند و بعضی هم آنچنان پربار و مفید و در عین حال هنرمندانه و با بهره مندی از فن خطابه و مخاطب شناسی سخن می گویند که مردم را مشتاقانه پای منبر خویش نگه می دارند.

پرواضح است که آرزویمان زیاد شدن روز به روز مجالسی است که سخنران آنها از دسته آخر باشد. بخاطر دارم در مراسمی سال گذشته پیرمردی که کنارم نشسته بود از من پرسید این تاسوعا که می گویند یعنی چه؟ فرد دیگری هم دو سال قبل از من پرسید مگر حضرت ابالفضل علیه السلام در روز تاسوعا شهید نشده اند؟! به ایشان فلسفه نامگذاری تاسوعا را توضیح دادم و همچنین عرض کردم که قمر بنی هاشم علیه السلام در روز عاشورا به شهادت رسیده‏اند. از این دست سؤالات در بین شرکت کنندگان در مراسم بسیار است.

این سؤالات و نظایر آن وظیفه خطیب اینگونه مراسم را سنگین تر می کند. شایسته است سخنرانان مراسم مختلف در ماه محرم ضمن تبیین اهداف قیام امام حسین علیه السلام و ذکر مصایبی که بر ایشان و اولاد و یاران باوفایشان گذشت تمام هنر خود را بکار گیرند و منبر را یک آموزشگاه بدانند.

در صورتی که زمان مراسم به نفع سخنران تغییر یابد و سخنران مراسم هم از این زمان به بهترین وجه برای روشنگری و آموزش مفاهیم اصیل به مردم استفاده کند منفعت بیشتری نصیب مردم می شود. گاهی هم سخنرانان با بکاربردن واژه های عربی و جملات طولانی به زبان عربی بدون توضیح ترجمه فارسی آن وقت مراسم را سپری و مردم را خسته می کنند که لازم است تا حد ممکن از این کار پرهیز نمایند.

آنچه مردم معمولاً و البته نه در همه مجالس نظاره می کنند و جنبه خوبی ندارد آن است که با پایان سخنرانی ، سخنران از منبر پایین آمده و با همراهی چند نفر از در خارج می شود و مداح با چند نفر همراه از در وارد می شود و انگار شیفت عوض شده است! این رفتار در ذهن مردم این تلقی را بوجود می آورد که نه مداح ، سخنران را قبول دارد که پای منبر وی بنشیند و نه سخنران مداح را ! امید که چنین اتفاقی را کمتر شاهد باشیم.

مداحی هم از جمله بهترین و پرارج ترین اعمال است. ذکر مصایب ائمه اطهار علیهم السلام با توجه به اسناد معتبر و روایات متقن اجر زیادی به همراه دارد و یقیناً سبب رستگاری در روز قیامت خواهد شد. مداحی را نباید یک شغل دانست که اگر به یک شغل تبدیل شود و حتی سخنرانی هم به صورت شغل درآید آفاتی در پی خواهد داشت. نخستین آفت آن تنزل وجهه فرهنگی و آموزشی و دورشدن از هدف سخنرانی و مداحی است!

هر سال با فرارسیدن ماه محرم دغدغه اصحاب فقه و دین درباره اشعار و روایات مورد استفاده در مداحی هم تازه می شود. شایسته است مداحان عزیز به چند نکته مهم توجه نمایند:

الف - مداحی افتخار بزرگی است که باید آن را قدر دانست. ثواب و پاداشی که در روایات متقن به مداحان وعده داده شده حقیقتاً موجب غبطه سایرین است. لذا این جایگاه بسیار بزرگ و بالا است و نباید آن را دست کم گرفت.

ب - یکی از آفات مهم و خطرناک مداحی آن است که ناخواسته و خدای ناکرده سبب وهن اهل بیت علیهم السلام شویم. باید توجه کرد که در مکالمات روزمره با اشخاص مختلف بسیاری از القاب و عناوین را بکار نمی بریم و خیلی مواقع هم از بکاربردن آنها در مورد شخصیت های سیاسی یا اجتماعی کشورمان پرهیز می کنیم. حال اگر این القاب را با توجیه ذکر مصیبت به ائمه اطهار علیهم السلام نسبت دهیم به خطا رفته ایم. شایسته است در ذکر نام حماسه سازان دشت کربلا رعایت احترام را واجب بدانیم و از بکار بردن عناوینی که موجب وهن آنان است جداً پرهیز نماییم.

ج - غلو و اغراق هم از جمله دیگر آفات است. فراموش نکنیم که بالا بردن غلوگونه مقام ائمه اطهار علیهم السلام - که صدالبته در جای خود مقامی رفیع دارند - و همسان دانستن این مقام با عرش الهی و یا همردیف قرار دادن شأن و منزلت و جایگاه معصومین علیهم السلام و امام معصوم با حضرت عباس علیهم السلام یا زینب کبری سلام الله علیها کاری اشتباه است.

د - استفاده از نواهایی که به ذهن مخاطب ، آهنگ خاصی را متبادر می سازد از جمله دیگر مسائلی است که باید برای حفظ حرمت ساحت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام از آن پرهیز شود.

ه‍ - نقل داستانهای فاقد سند متقن تاریخی یا روایی و لزوم مطالعه عمیق مداحان عزیز هم شایسته است مورد توجه قرار گیرد.

یادم هست در مراسم اربعین چند سال قبل یکی از مداحان پا به سن گذاشته و قدیمی مشهور بازار تهران هنگامی که صدای اذان بلند شد، وقتی که متوجه بهم خوردن دسته عزاداری و قصد برخی مردم برای اقامه نماز شد گفت: (نماز را همیشه می شود خواند ولی اربعین یک روز در سال است!). گرچه در میان هر قشر چه خطیب و چه مداح مانند همه اقشار دیگر جامعه، افرادی دچار خطا می شوند، امید که هیچگاه شاهد چنین اشتباهاتی نباشیم و یادمان باشد پیام بزرگ عاشورا به همه قرون و اعصار، امر به معروف و نهی از منکر و جلوه درخشان آن یعنی نماز است.

امیرمؤمنان و مولای متقیان در کارزار جنگ آسمان را می نگریست و وقتی از ایشان سبب این کار سؤال شد فرمود: مواظبم وقت نماز نگذرد. خلف صالح و فرزند معصومش حسین بن علی علیهما السلام هم این پیام را با اقامه نماز ظهر عاشورا به بشریت ابلاغ نمود. لذا شایسته است با پیروی از ایشان به فکر حفظ ستون دین باشیم.

در پایان هم نکته مهمی را با هم مرور می کنیم و آن اینکه اگر مراسم عزاداری سبب مزاحمت برای مردم باشد کار شایسته‎ای صورت نگرفته است. راه افتادن دسته‎های عزاداری در خیابان گرچه موجب تبلیغ شعائر دینی است اما باید توجه داشت که با صدای آن نباید موجب مزاحمت برای دیگران شد و یا سبب ایجاد ترافیک سنگین گشت. قربانی کردن دام جلوی دسته عزاداری هم ضمن یادآوری مخاطرات شدید بهداشتی برای هموطنان عزیز سبب مزاحمت و امری ناپسند است که امیدواریم این امر تنها در مراکز معتبر و مجاز عرضه بهداشتی دام زنده و زیر نظر سازمان دامپزشکی کشور انجام شود.

با آرزوی قبولی ابراز ارادت همه عاشقان حضرات معصومین علیهم السلام بویژه سرور شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیهم السلام.

سلام خدا بر امام حسین. سلام خدا بر امام سجاد. سلام خدا بر فرزندان امام حسین. سلام خدا بر یاران و اصحاب باوفای امام حسین و لعنت خدا بر ظالمین و قاتلین ایشان