بررسی زوایای پنهان سند 2030/ بخش دوم

طرح ترسیب کربن برشی از سند 2030

صادق کرامتی

کد خبر: ۷۳۱۳۰۱

تاریخ: ۲۷ شهريور ۱۳۹۶ - ۱۳:۰۲

با توجه به اینکه مشخص شد سند توسعه پایدار 2030تنها در بخش آموزشی و فرهنگی نبوده و در موضوعاتی مانند توسعه روستایی، کشاورزی و محیط زیست نیز اهداف اصلی و فرعی مشخصی دارد؛ طرح بین المللی ترسیب کربن که قدمتی بیش از 18 سال در کشور دارد، در راستای آرمان های توسعه هزاره سوم و در ادامه آن در راستای سند اهداف 2030 در کشور در حال اجرا است.

یکی از طرح های بین المللی که با بهانه های محیط زیستی و در راستای اهداف سند توسعه هزاره سوم از سال 1378 در ایران کلید خورد، طرح بین المللی ترسیب کربن(CSP) است. این طرح با حمایت دفتر عمران سازمان ملل متحد(UNDP) و صندوق جهانی محیط زیست(GEF) به عنوان حامیان بین المللی و مجریان اسناد توسعه ای سازمان ملل متحد و سازمان برنامه و بودجه وقت و سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور اجرا می شود(تصویر1).

تاریخچه مختصر شروع و تعمیم طرح در ایران

این طرح از آنجا شروع شد که طی توافقی بین دفتر عمران سازمان ملل و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت کشور در سال 1378 گروه‌هایی جهت آشنایی با کشورهای که طرح ترسیب کربن در آن‌ها اجرا می‌شد؛ اعزام شدند تا بیشتر با طرح آشنا شوند. در سال 1380 طرح «بسیج اجتماعی و اعتبارات خرد» باهدف فقرزدایی در مقیاس 400 خانوار در شیرآباد زاهدان با توافق دفتر عمران ملل متحد و سازمان سابق برنامه‌وبودجه وقت کشور عملیاتی شد. با توجه به ادعای تجربه مثبت این طرح، در سال 1382 تصمیم بر این بود تا «برنامه توسعه منطقه‌ای» در 4 استان با تعمیم تجربه شیرآباد انجام شود ولی بنا به دلایلی نامعلومی، طرح متوقف شد. در سال 1383 دفتر عمران ملل متحد همان برنامه را با سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور دنبال کرد و منطقه حسین‌آباد شهرستان بیرجند به‌عنوان پایلوت طرح انتخاب شد.

اجرای پایلوت این طرح، 7 سال به طول انجامید و سرانجام با ادعای موفقیت در حسین آباد، سال 1390 به استان های کرمان و تهران تعمیم یافت. در سال 1392 به استان های البرز، مرکزی وبوشهر؛ نیز تعمیم یافت. این طرح با نام «طرح مدیریت مشارکتی منابع طبیعی و توسعه روستایی» (تعمیم ترسیب کربن) به 17 استان کشور(20منطقه) تا سال 1396 تعمیم پیدا کرد. همچنین  با امضای تفاهم‌نامه فاز سوم طرح در تاریخ 27 خرداد 96، قرار بر این شد تا این طرح در 5 منطقه از استان‌های گلستان، خراسان شمالی، یزد و خراسان جنوبی نیز اجرایی شود(تصویر3).

تصویر3- مراسم امضای فاز سوم طرح بین المللی ترسیب کربن با حضور نماینده سازمان ملل متحد((Gary Lewis در محل سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری

همچنین به گفته گری لوییس  همانگ کننده مقیم سازمان ملل در تهران، حدود 2 هزار گروه توسعه روستایی در روستاهای کشور در اثر اجرای طرح ترسیب کربن ایجاد شده  و زندگی 25 هزار نفر درگیر اجرای این طرح در روستاهای ایران شده است.

تصویر4. آقای گری لوییس Gary Lewis در حال ارایه طرح های مرتبط با ایران

فرآیند اجرای طرح بین المللی ترسیب کربن

طبق منابع نوشتاری طرح، ترسیب کربن به روند ذخیره کربن موجود در هوا در خاک و گیاهان گفته می‌شود. هدف نهایی طرح نیز ارائه یک مدل اقتصادی جهت رسوب دادن کربن در جو و کاهش گازهای گلخانه‌ای است که این هدف با ایجاد یک ساختار محلی اقتصادی- اجتماعی که انگیزه مشارکت گروه‌های مردمی را افزایش داده و به سمت فعالیت‌های مشارکتی ترغیب شده و ضمن احیای مراتع منطقه و کشت گیاهان به‌صورت مشارکتی و ذخیره کربن از هوا، مشاغل جایگزینی را به روستاییان پیشنهاد می‌دهند که باعث فشار کمتر بر منابع طبیعی شود. طرح با رویکرد محیط‌زیستی شروع می‌شود و با بررسی ظرفیت‌های اکولوژیکی ادامه پیدا می‌کند. نیازهای اجتماعی احصاء می‌شود و برنامه اجتماعی-اقتصادی جهت ترسیب کربن و معرفی مشاغل جایگزین به روستاییان برنامه‌ریزی می‌شود (گزارش عملکرد طرح مشارکتی، 1394). مدل اجرایی ترسیب کربن در سه سطح برنامه‌ریزی‌شده است. سطح محلی باهدف بهبود شرایط اجتماعی- اقتصادی روستاییان، سطح ملی باهدف احیای مراتع و بالاخره سطح جهانی که باهدف ترسیب کربن دنبال می‌شود.

این طرح در حالی به عنوان 10پروژه برتر سازمان ملل متحد، طی توافقی بین سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری و دفتر عمران ملل متحد معرفی می شود که با توجه به اهداف اولیه طرح که عبارت بود از احیای مراتع و توانمندسازی مردم بومی روستایی، شاهد شکست و عملی نشدن این اهداف هستیم. اما اهداف اصلی طرح که در پوشش این اهداف انحرافی دنبال می شود؛ منطبق با اهداف ذکر شده در سند توسعه هزاره سوم و سند توسعه پایدار 2030سازمان ملل بوده و کاملاً محقق شده است. اهداف اصلی طرح بین المللی ترسیب کربن، ایجاد ساختار اجتماعی منطبق بر سیاست‌های دفتر عمران ملل متحد و صندوق جهانی محیط زیست و همچنین اعمال تغییرات و نفوذ فرهنگی و اقتصادی در روستاها است. در ادامه به اقدامات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انجام گرفته در طرح بین المللی ترسیب کربن که در راستای اهداف ذکر شده ی بندهایی از سند توسعه هزاره سوم و سند توسعه پایدار 2030 دنبال شده؛ اشاره خواهد شد.

تصویر6: مراسم انتخاب اجرای طرح بین المللی ترسیب کربن در ایران به عنوان 10 پروژه برتر سازمان ملل متحد

پیاده سازی اهداف اقتصادی سند 2030 در طرح ترسیب کربن

اهدافی همچون تغییر الگوی کشت از محصولات استراتژیک به سمت گیاهان غیر ضروری، ترویج خروج دام از مراتع ، تغییر ژنتیک و  همچنین ترویج پرورش پرواری دام به جای پرورش چرایی به بهانه هایی همچون خشکسالی و کمبود آب، کشاورزی پایدار، حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از بیابان زایی که در سند2030 آمده است (برای اطلاعات بیشتر به یادداشت قبلی مراجعه شود) ؛ از مهم ترین اقداماتی است که در فرآیند اجرای طرح ترسیب کربن در روستاهای کشور دنبال می شود.

همچنین تاکید بیش از اندازه سند2030 در بند33بیانیه کلی و اهداف خرد 8.8، 12- ب و 14.7، به اجرای سیاست های گردشگری پایدار و محصولات محلی از دیگر اقداماتی است که در طرح بین المللی ترسیب کربن با عنوان ایجاد مشاغل جایگزین دنبال می شود.

تاکید بر تضمین پایداری محیط‌زیست به عنوان آرمان هفتم سندتوسعه هزاره سوم و تغییر اقلیم در پیشگفتار،بند14 از جهان امروز ما، بند 31،32و 34 دستور کار جدید و اهداف خرد 4-2و11- ب از سند توسعه پایدار 2030 از موارد دیگری است در طرح بین المللی ترسیب کربن با عنوان مقابله با گرمایش کره زمین و تغییر اقلیم دنبال می شود.

پیاده سازی اهداف فرهنگی و اجتماعی سند 2030 در طرح ترسیب کربن

تاکید بر توانمندسازی زنان روستایی منطبق بر آرمان سوم سند توسعه هزاره سوم، هدف اصلی پنجم سندتوسعه پایدار 2030 مبنی بر دستیابی به تساوی جنسیتی و توانمندسازی همه زنان و دختران و اهداف خرد 4-1، 3-2، 5-8، 8-8و 13-ب است که به صورت ویژه در طرح بین المللی ترسیب کربن دنبال شده و حتی برخی از حمایت های مالی صندوق جهانی محیط زیست(GEF) مخصوص این امر اختصاص داده می شود و مستقیما به گروه های توسعه روستایی زنان شکل گرفته در فرآیند طرح، تعلق می گیرد.

تاکید بر سلامت مادران نیز از موضوعاتی است که در آرمان چهارم و پنجم سندتوسعه هزاره سوم و همچنین اهداف خرد2-2، 1-3 و 6-5 سند توسعه پایدار 2030 آمده است که در روستاهایی که طرح بین المللی ترسیب کربن در آن ها اجرایی می شود، با برگزار کردن کلاس هایی با عنوان تنظیم خانواده دنبال می شود.