اتحاديه آفريقا؛ همگرايي نوين در قالب نو كاركردگرايي

سعيدرضا خلخالي

کد خبر: ۷۲۴۰۹

تاریخ: ۱۹ آبان ۱۳۸۸ - ۱۸:۵۹

چکیده:

سازمان‎های بین‎المللی بنیا‎گذار نظامی بدیع در روابط بین‎الملل از اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیست و یکم می‎باشند. امروزه ظهور و رشد سازمان‎های بین‎المللی، منطقه‎ای ثمره مهمی داشته و آن غنی شدن مفهوم عضویت membership در جامعه بین‎الملل و پیدایی نوع دومی از عضویت و پذیرش نقش در جامعه بین‎الملل است.

مطالعه و بررسی نظام‎های منطقه‎ای از آن جهت دارای اهمیت می‎باشد که شناخت مسائل منطقه‎ای ؛ تعاملات ؛ جهت ‎گیری و همکاری‎های منطقه‎ای به تصميم سازان و تصميم گيران در تدوين استراتژي هاي كشورها و همكاري هاي منطقه اي کمک همه جانبه‎ای می‎نماید. ارزیابی و مرور یک سازمان بین‎المللی و نهاد همگرا به نام اتحادیه آفریقا (African union) که بیش از چهار دهه از تاسیس ابتدایی آن با عنوان سازمان وحدت آفریقا می گذرد و به نوعی نخستین تجربه همگرایی در قاره آفریقا با استفاده از مدل منطقه‎گرایی منطقه‎ای و بهره‎گیری از الگوی نو کارکردگرایی می‎باشد ما را در شناخت تاثیر نهادهای همگرا در قرن حاضر یاری می‎نماید. تجزیه و تحلیل – علل پیدایش- ساختار و تشکیلات و استراتژی این نهادهمگرا می‎تواند الگویی براي بهره‎بردن از تجربیات این چنینی باشد.

واژگان کلیدی: سازمان‎های بین‎المللی- نظام‎های منطقه‎ای- نهادهای همگرا- سازمان وحدت افریقا- اتحادیه افریقا- ژئوپلتيك- ژئواستراتژیک- عملیاتی بودن.

مقدمه:

آفریقا كه اصطلاحاً به قاره سیاه معروف است بزرگترین قاره از لحاظ مساحت پس از قاره آسیا است که با جمعیتی بيش از 700 میلیون نفر ، دارای 54 کشور می‎باشد. این قاره تأمیین کننده مواد خام اصلي برای کشورهای صنعتی می‎باشد. الماس- کرومیوم- پلاتینوم- کبالت – منگز- بوکسیت- مس- فسفات- طلا- کوریوم- اورانیوم و همینطور نفت از مواد صنعتی و معدنی خامی است که در قاره افریقا به وفور وجود دارد و برخی از این پتانسیل‎ها همچنان دست نخورده باقی مانده است.

ویژگی دیگر این قاره موقعیت متمایز ژئوپلیتیکی آن می‎باشد. دسترسی این قاره به حساس‎ترین نقاط استراتژیک و آب‎راه های استراتژیکی چون تنگه باب‎المندب، جبل الطارق، کانال سوئز، دماغه امید نیک و قرار گرفتن میان اقیانوس هند و اطلس از شرق و غرب و دریای مدیترانه در شمال آن جایگاه ویژه ژئوپلیتیکی و استراتژیکی به این قاره داده است.

بنابر همین ویژگی‎ها بوده است که طی قرون گذشته ظلم‎هایی از سوی کشورهای استعمارگر بر این قاره و مردمان آن اعمال شده است و صحنه‎ای برای رقابت‎ها و چپاول و استعمار بوده است. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل بیستم جنبش و نهضت سیاهان در راه دستیابی به استقلال و رهایی از یوغ استعمار در غالب نهضت پان‎آفريكانيسم طی گردهمايي ها و سخنرانی‎ها جهت آگاهی بخشیدن به نسل‎های تحت ستم افریقا با دو هدف عمده پیگیری می‎شد. اولاً ) دستیابی به استقلال و ثانیاً ) تأسیس سازمان وحدت آفریقا.

مجموعه این حوادث زمینه ساز یکی از تصمیم‎ها برای قاره آفریقا شد. رهبران کشورهای آفریقایی جدید التأسیس که به ضعف اقتصادی و نظامی خود واقف بودند در یک گردهمایی که در ماه مه سال 1963 در آدیس آبابا برگزار شد به دعوت رهبرانی چون «قوام نکرومه- هایله سلاسی- احمد سکوتوره - جمال عبدالناصر و ... » دور هم جمع شدند تا این قاره ثروتمند را از بند اسارت رها نمایند سازمان وحدت افریقا با دو هدف 1) وحدت درونی 2) کسب وجه و حیثیت بیرونی ؛ تأسیس شد و پس از چندین دهه همکاری و همگرایی و در آغاز قرن حاضر با عنوان اتحادیه آفریقا که یک نهاد فراملی در جهت حل مسائل مشترک و همگرايي نوين می‎باشد به یکی از بزرگترین سازمان‎های منطقه‎ای در جهان پس از اتحادیه اروپا تبدیل گردید.
فراید شکل‎گیری این اتحادیه- مقایسه اجمالی با سایر نهادهای همگرا- چگونگی عملیاتی بودن این اتحادیه ؛ شناخت ما را نسبت به اتحادیه افریقا عمیق‎تر می‎نماید.

مقایسه اتحادیه آفریقا و دیگر بازیگران همگرا :

مقایسه کلی میان اتحادیه افریقا که تجربه طولانی مدت سازمان وحدت آفریقا را بر دوش می‎کشد با دیگر بازیگران همگرا، هر تحلیل عمده را به این نتیجه منتهی می‎سازد که در عمل این اتحادیه کارنامه مثبتی را از خود بر جای گذاشته است.
محیط مجاور منطقه‎ای آفریقا يعني خاورمیانه، ویژگی‎های همگرایی فعال را از خود بروز نداده است. حتی پاره‎ای از ابتکارات همگرا چون شورای همکاری خلیج فارس به جای تقویت همگرایی در منطقه خود، داده‎های واگرا را تقویت نموده است (جنگ ایران و عراق) و یا اینکه به جای تولید انرژی مستقل در نظام منطقه‎ای سبب تقویت وابستگی نظام منطقه‎ای به قدرت‎های فرا منطقه‎ای شده است. ( جنگ اول و دوم خلیج فارس) از دیگر نمونه‎های نهادهای همگرا ولی ناکام می‎توان به اتحادیه عرب اشاره نمود.

قاره آسیا نیز در مجموع اگرچه شاهد تجربیات موفق همگرایی در بخش جنوب و جنوب شرقی خود با نام (آ.ث.آن) بوده است اما هیچگاه نتوانسته نقش یک نهاد همگرا و اتحادیه‎ای در سطح قاره‎ای همچون اتحادیه آفریقا را بازی نماید. این وضعیت را می‎توان در دیگر نقاط ژئوپلیتیکی جهان و بازیگران آن همچون سازمان همکاری‎های اقتصادی آسیا، اقیانوس آرام (آپک) و همین طور نفتا مشاهده نمود. در واقع اتحادیه افریقا با وجود کاستی‎ها، منازعات و تنوع واحدهای سیاسی‎اش از یک طرف و فقر و در حاشیه قرار داشتن در عرصه‎های سیاسی، اقتصادی از طرف دیگر، اما توانسته با بهره‎گیری از تجربه بومی و تکیه بر نقاط اشتراک و استفاده از فرصتهای منطقه‎ای یک نهاد همگرای موفق باشد و تنها نمونه اتحاديه اورپا می‎تواند با افریقا مقایسه شود .

فرآیند تأسیس اتحادیه آفریقا:

همانگونه که در مقدمه نیز اشاره شد فرایند طولانی تأسیس و تجربه بیش از چهاردهه همکاری و همگرایی زمینه ساز تشکیل سازمان وحدت آفریقا و در نهایت اتحادیه افریقا گردید.
در بررسی مراحل تأسیس تا شکل‎گیری ساختار فعلی ؛ کمترین نشان از اتفاقی بودن تأسیس و طی رویه‎های مصنوعی همگرایی هم دیده نمی‎شود. البته در برخی مراحل طرحها و ایده‎هایی بلند پروازانه مطرح شده است (طرح لیبی)1 اما در نهایت نگاه واقع بینانه اکثر اعضاء بر نحوه شکل‎گیری اتحادیه آفریقا سایه افکند.

مراحل شکل‎گیری و تاسیس اتحادیه آفریقا:

در نشست وزرای خارجه کشورهای آفریقا در «ابوجا» تحت عنوان کنفرانس امنیت ، توسعه و هماهنگی برای آفریقا در سال 2000 شش مرحله برای تأسیس اتحادیه آفریقا پیش‎بینی گردید که مورد قبول وزیران خارجه کشورهای افریقایی قرار گرفت.

این مراحل عبارتنداز:

مرحله اول: تقویت همگرایی منطقه‎ای موجود و تأسیس سازمان‎های منطقه‎ای جدید در مناطقی که نیازمند چنین همگرایی‎هایی است. (در مدت 5 سال)

مرحله دوم: تثبیت تعرفه‎ها و سایر مانع‎های تجارت منطقه‎ای و تقویت هماهنگی در میان بخش‎ها به ویژه در حوزه‎های تجارت، کشاورزی، مالیه و حمل و نقل، ارتباطات، صنعت و انرژی و همچین هماهنگی فعالیت‎های سازمان‎های منطقه‎ای موجود (در مدت 8 سال)

مرحله سوم: تاسیس یک منطقه آزاد تجاری و اتحادیه گمرکی در سطوح هر یک از سازمان‎ها اقتصادی منطقه‎ای موجود (در مدت 10 سال)

مرحله چهارم: هماهنگی و سازگاری تعرفه‎ها و نظام‎های بدون تعرفه در میان سازمان‎های اقتصادی منطقه‎ای موجود با نگرش به تأسیس یک اتحادیه گمرکی قاره‎ای ( به مدت 3 سال)

مرحله پنجم: تأسیس بازار مشترک افریقا و پذیرش سیاست‎های مشترک در زمینه بازار (به مدت 4 سال)

مرحله ششم: یکپارچگی در عرصه تمامي بخش‎ها و تأسیس بانک مرکزی آفریقا، پول واحد آفریقایی و تنظیم اتحادیه مالی و اقتصادی افریقا و نیز ایجاد و انتخاب نخستین پارلمان افریقایی (به مدت 5 سال)

در نهایت در جولای سال 2001 میلادی و در سي و هفتمین نشست سازمان وحدت آفریقا در زامبیا، پایان حیات سیاسی سازمان وحدت افریقا اعلام شد و در جولای سال 2002 در دوربان اتحادیه افریقا معرفی شد.

عملیاتی بودن اتحادیه افریقا:

طرح مشارکت نوین برای توسعه آفریقا (NEPAD) همانند استراتژی همه جانبه اتحادیه آفریقا وجه بارز عملیاتی بودن اتحادیه تلقی می‎شود. این طرح با تشریح عینی وضعیت آفریقا در دنیای امروز بین فقر و رفاه و وضعیت تاریخی این قاره با توسل به مردم افریقا در برنامه عملی ؛ خط‎ مشی دست‎یابی به توسعه پایدار در قرن بیست‎و یکم را با تبیین صلح ؛ امنیت و دموکراسی به صورت الگو و اولویت ترسیم نموده است و سعی دارد تا از طرح‎های آرمانگرایانه غیرقابل دسترس دوری کند.
طرح نپاد به عنوان نمونه بارز یک طرح عملیاتی واقع گرایانه به دنبال حل معضلات کشورهای عضو مطرح شده است.

هدف این طرح:

«جذب سرمایه گذاران خارجی و داخلی برای توسعه آفریقا ؛ گسترش مردم سالاری در قاره و ارتقای مدیریت کشوری می‎باشد» و بی‎دلیل نیست که عبارت پایانی طرح نپاد اینچنین می‎باشد «چنین طرح و دستور کاری باید در عمل به کودک افریقایی این امید را القا کند که قرن بیست و یکم قرن آفریقاست.»

کشورهای پیشنهاد دهنده نپاد عبارتند از آفریقای جنوبی؛ نیجریه؛ سنگال؛ الجزایر ؛ مصر به علاوه ده کشور دیگر است که دو به دو از هر منطقه منصوب می‎شوند و به صورت کميته اجرایی ماهیتی عملیاتی به خود گرفته‎اند. وظایف این کميته نیز عبارت است از:

- تشخیص مسائل مهمی که نیاز به تحقیق و برنامه‎ریزی و مدیریت در سطح قاره دارند .
- ایجاد سازو کاری برای پیشرفت در دستیابی به اهداف مورد توافق و هماهنگی با استاندارد‎های مورد توافق دو جانبه.
- بررسی پیشرفت‎های حاصل در اجرای تصمیم‎گیری‎های قبلی و به کار بستن اقدامات مناسب در رسیدگی به مشکلات و تاخیر در روند کار.

نپاد تا کنون با اولویت قرار دادن سرمایه‎گذاری بر روی امور زیربنایی- جاده‎ها- فرودگاه‎ها – راه‎آهن و ارتقاء فناوری ارتباطی- پیشرفت در بخش کشاورزی- تقویت چانه‎زنی دیپلماتیک در بخش بدهی‎های آفریقا، تواسته پیشرفت قابل ملاحظه‎ای در سیاست‎های چند جانبه گرایان به دست آورد.

ساختار اتحادیه افریقا:

در تدوین ساختار اتحادیه آفریقا آنچه بیش از هر چیز نمایان می‎گردد نقش تک‎تک اعضا می‎باشد به طوریکه برای هر یک از اعضا نقشي تعریف شده است که تأسيس کننده هدف اصلی تأسیس اتحادیه و استراتژی آن در آینده می باشد این رویه نیز بر گرفته از نگاه عملیاتی است که در تأسیس اتحادیه در نظر گرفته شده است.

عمده‎ترین ارکان اتحادیه افریقا عبارتند از:

- مجمع
- شورای اجرایی
- کمیته نمایندگان دائمی
- کمیسیون
- دیوان حقوق بشر و ملت
- شورای صلح و امنیت
- پارلمان پان آفريكايي
- شورای اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی
- موسسات مالی (بانک مرکزی آفريقا ، صندوق پولی افریقا، بانک سرمایه‎گذاری افریقا)
- کمیته‎هاي فنی و تخصصی
اعضای مجمع ترکیبی از رؤسای دولتهای عضو و نمایندگان تام‎الاختیار آن می‎باشند و به صورت سالیانه یکبار تشکیل جلسه می‎دهد.

وظایف مجمع عبارت است از:

- تعیین سیاست‎های عمومی اتحادیه
- دریافت، ملاحظه و تصمیم‎گیری درباره گزارش‎ها و پیشنهادات دریافتی از دیگر ارکان اتحادیه
- تأسیس هر یک از ارکان اتحادیه
- نظارت بر اجرای سیاست‎ها و تصمیمات اتحادیه و نیز نظارت بر پیروی دولتهای عضو از این تصمیمات .
- تعیین خط مشی‎ها و جهت‎گیری‎ها برای شورای اجرایی درباره مدیریت منازعات، جنگ‎ها و سایر وضعیت‎های اضطراری و ابقاء و تحکیم مجدد صلح.
- انتصاب و خاتمه خدمت قضاوت دیوان دادگستری .
- تعیین رئیس کمیسیون و معاون و کميسيونرهای کمیسیون و تعیین وظایف و طول دوره تصدی آنها.
به طور کلی مجمع تصمیمات خود را با اجماع و یا کسب اکثریت آراء دو سوم دولتهای عضو اتخاذ می‎کند.

شورای اجرایی از وزیران امور خارجه یا وزیرانی که از سوی دولت‎های عضو عهده دار این سمت هستند تشکیل می‎شود. شورای اجرایی درباره موضوعاتی نظیر تجارت خارجی- تامیین اجتماعی- غذا- کشاورزی- و ارتباطات به اتخاذ تصمیم می‎پردازند و در قبال مجمع پاسخگو می‎باشد.

-کمیته نمایندگان دائمی شامل نمایندگان دائم دولت‎های عضو در اتحادیه افریقایی هستند و وظیفه فراهم سازی اقدامات برای کار و بررسی از طرف شورای اجرایی است.
- شواری صلح و امنیت آفریقا همانند شورای امنیت افریقا از جمله ابتکارات عملیاتی برای حل مشکلات افریقا است.

- شورای اقتصادی – اجتماعی – فرهنگی افریقا به عنوان یک رکن مشورتی مرکب از اساتید و نمایندگان مدنی در تلاش در جهت شفاف سازی اقتصادی ، حاکمیت مطلوب و ارتقاء سیاست خصوصی سازی می‎باشد.

نتیجه گیری :

از آنچه تا کنون عنوان شد این نتیجه را می‎توان گرفت که :
در بررسی منطقه گرایی افریقا ما می‎توانیم این اتحادیه را از چند منظر مورد بررسی قرار دهیم:

1- بر پایه گستره و اندازه: اتحادیه افریقا بر پایه گستره و اندازه جزء مناطق بزرگ محسوب می‎گردد که با در نظر گرفتن مشکلات قاره افریقا و بر پایه توسعه اقتصادی – بازرگانی – اجتماعی – امنیتی و زیست محیطی و با حرکتی خود جوش که برگرفته از جنبش‎های مردمی جهت مبارزه با مشکلات شکل گرفت و سعی دارد با برون‎گرایی و وابستگی متقابل اقتصادی – برجستگی خود را نمایان سازد.

2- از دیدگاه نظری : اگر بخواهیم اتحادیه افریقا را از دیدگاه و نظریه‎های منطقه ای مورد بررسی قرار دهیم این اتحادیه بر پایه نظریه و دیدگاه منطقه گرایی منطقه ای و با بهره‎جستن از مدل و الگوی نوکارکردگرایی شکل گرفته است.

3- از لحاظ فلسفی: از لحاظ فلسفی منطقه‎گرایی باعث پیوندهاي منطقه‎ای که محصول نیازهای طبیعی- جغرافیایی و اقتصادی می‎باشد و می‎بینیم که اتحادیه افریقا دقیقاً منطبق با دیدگاه فلسفی شکل گرفته است.

4- بر اساس قالب فضاهای متنوع: اساساً سازمان‎های منطقه‎ای بین‎المللی در قالب فضاهایی شکل می‎گیرند که یا خشکی پایه‎اند و یا آب پايه و .... که اتحادیه افریقا بر مبنای فضای خشکی پایه و قاره‎ای شکل گرفته است که از تجانس نسبی ساختاری برخوردار می‎باشد و عناصر ساختاری مانند کالبد- فضا - فرهنگ - تاریخ- زبان- دین- نژاد – مذهب در شکل‎گیری آن موثر بوده‎اند. این نوع سازه‎ها و عناصر ساختاری نوعي درک متقابل حس همگرایی- وابستگی متقابل فرهنگی را به هم پیوند داده و موجب شکل‎گیری اتحادیه افریقا گشته‎اند.

در نهایت اینکه امروزه دیگر داده‎های سیاسی به تنهایی نمی‎توانند ساختارهای نوینی در نظام بین المللی ایجاد نمایند و این بازیگران همگرا هستند که با بهره‎گیری از حاصل جمع قدرت واحدهای سیاسی می‎توانند در ماهیت نظام بین‎الملل نقش ایفا نمایند و این اتحادیه افریقا بوده است که با فرایندی طولانی و پرهیز از خلق ناگهانی درصدد نهادینه ساختن همگرایی نوين در افریقا بوده است و تا کنون توانسته با نگاهی عملیاتی گامهای موثری را در جهت اهداف والای خود که توسعه پایدار آفریقا مي باشد گام بردارد.

منابع و مآخذ

1 - کیلیار، کلود آلبر: سازمان‎های بین‎المللی، ترجمه و تحقیق از: هدايت امه فلسفی، نشر فاخته، تهران 1371.

2- احمدی، محمدرضا، سازمان وحدت افریقا، مباحث کشورها و سازمان‎های بین‎المللی – دفتر مطالعات سیاسی و بین‎المللی وزارت امور خارجه- تهران

3- اخباری- محمد- نظا‎م‎های سیاسی منطقه‎ای- جزوه درسی – نیمسال دوم 1387.

4- فتاحی- سید مرتضی- اتحادیه افریقایی: خوداتکایی نوین آفریقا در قالب همگرایی جدید- ویژه‎نامه افریقا- 2005 my 25 .

5- اتحادیه افریقا ـ مطالب مندرج در سايت هاي اينترنتي ـ دانشنامه ويكي پديا و ...

سعيد رضا خلخالي
دانشجوي كارشناسي ارشد ـ جغرافياي سياسي