۳ دهه روابط ایران و شوروی زمان شاه مخلوع

ایران در دوران پهلوی دوم با وجود وابستگی های سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی به غرب به ویژه آمریکا، با شوروی نیز مناسبات گسترده غیرسیاسی و بیشتر تجاری، صنعتی و حتی دفاعی داشت که هنوز هم بازشناسی دامنه های آن مورد توجه کارشناسان روسی قرار دارد.

کد خبر: ۶۹۱۵۶۱

تاریخ: ۱۷ ارديبهشت ۱۳۹۶ - ۱۱:۰۱

به گزارش ایرنا، ولادیمیر ساژین کارشناس ارشد سیاسی و مسائل بین المللی روسیه، روابط ایران و شوروی در زمان پهلوی دوم بین سال های پس از جنگ دوم جهانی از 1950 تا 1970 را از دیدگاه خود بررسی کرده است.

پایگاه رادیو روسی اسپوتنیک در مطلبی که روز یکشنبه منتشر کرده به نقل از ساژین نوشته است: تجربه غنی روابط ایران و شوروی پس از جنگ دوم جهانی به ویژه سال های 1950 تا 1970 با وجود تمام فراز و نشیب ها، اختلاف های سیاسی و عقیدتی نیاز به مطالعه و بررسی دارد تا در زمان حاضر روسیه و جمهوری اسلامی وارثان اتحاد جماهیر شوروی و ایران پس از پهلوی، این تجربه را در بستر توسعه مناسبات مورد استفاده قرار دهند.

نویسنده مطلب افزوده است: سال 1950 در دوره نخست وزیری سپهبد رزم آرا، پیمان تجاری ایران و اتحاد جماهیر شوروی امضا شد و همزمان اختلاف های مرزی و موارد دیگری از مسائل پیچیده بین دو کشور مورد بحث و گفت وگو قرار گرفت.

ساژین در ادامه افزوده است: زمان نخست وزیری محمد مصدق روابط ایران و شوروی همچنان رو به توسعه بود، اما سال 1953 پس از وقوع کودتا، سرنگونی و دستگیری وی، حرکت رو به پیش مناسبات مسکو و تهران با کُندی مواجه شد.

ولی با وجود مشکلات سیاسی بین شوروی و ایران، مقضیات زمان، طرفین را مجبور به سازش کرد و سال 1954 توافق نامه ای بین ایران و شوروی در باره مسائل مالی و مرزی در تهران امضا شد که پایان یافتن اختلافات 100 ساله دو کشور همسایه (از زمان روسیه) را در پی داشت.

کارشناس روس نوشته است: با این حال، شاهِ ایران همچنان حریف نظامی سیاسیِ اتحاد جماهیر شوروی باقی ماند. غربگرایی تهران پس از عضویت در سِنتو که سازمان و پیمان مرکزی شامل عراق، بریتانیا، ترکیه و پاکستان بود به خوبی آشکار شد.

(تا سال 1959 پیش از خروج عراق از سِنتو، این سازمان به عنوان پیمان بغداد شناخته می شد).

ساژین در ادامه مطلب نوشته است: شاه ایران سال 1956 در سفر به مسکو اطمینان داد که سِنتو یک پیمان دفاعی است و تهران هرگز در هیچ گروه و ائتلافی که ماهیت تهاجمی علیه شوروی داشته باشد، شرکت نمی کند و نخواهد کرد، ولی زود مشخص شد چنین هم نبود.

با ابتکار ایران، در دسامبر 1958 تا فوریه 1959 مذاکراتی برای معاهده دوستی و عدم تجاوز با اعتبار 20 ساله بین دو کشور انجام گرفت. تهران در این روند خواستار اصلاحیه در متن معاهده دوجانبه را داشت که ایران در صورت مشارکت در پیمان بغداد با تحریم هایی مواجه خواهد شد، اما شوروی از امضا امتناع کرد.

شرقشناس روس ادامه داده است: مذاکرات متوقف شد و ایران«دکترین آیزنهاور» را به مرحله اجرا درآورد. رئیس جمهوری وقت آمریکا در دکترین خود با اشاره به تهدید شوروی اعلام کرده بود که نیروهای آمریکایی برای «تامین و حفاظت از تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورهای نیازمند به کمک در مقابل تجاوز نظامی کشورهای تحت کنترل کمونیسم بین الملل» آمادگی کامل دارد.

در این راستا، تهران و واشنگتن پنجم مارس 1959 توافقنامه دوجانبه نظامی امضا کردند که نیروهای مسلح آمریکا این امکان را داشتند از خاک ایران استفاده کنند. این مساله به یکی از بزرگترین دوران تشدید روابط ایران با همسایه شمالی منجر شد و امکان قطع کامل روابط را به مرز یک تار مو رساند.

ساژین در ادامه نوشته است: تنها با ارائه دیدگاه مشاورین شاه که «به دشمن باید نزدیک شد»، رابطه دیپلماتیک ایران و شوروی قطع نشد.

واکنش مسکو نسبت به پیمان ایران و آمریکا منفی بود. نیکیتا خروشچف رهبر اتحاد جماهیر شوروی که از سیاست تهران بسیار خشمگین شده بود، با اشاره به فصل ششم پیمان 26 فوریه 1921 بین مسکو و تهران به شاه یادآور شد که «دولت شوروی حق دارد نیرو به خاک ایران اعزام کرده تا برای دفاع از خود اقدامات لازم را به عمل آورد.»

سپس 15 سپتامبر سال 1962، یادداشت هایی بین دو کشور مبادله شد. ایران اطمینان داد که «به هیچ کشوری امکان ایجاد و استقرار هیچ نوع پایگاه موشکی در خاک خود را نمی دهد».

دولت شوروی از این موضع استقبال کرد و در مبادله یادداشت ها، طرف ایرانی با بیان شفاهی، رسما اعلام کرد «هرگز اجازه نخواهد داد ایران به ابزاری جهت تجاوز به اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شود.»

از طرف شوروی هم تاکید شد که دولت این کشور به اظهارات دولت ایران و ماهیت یادداشت های مبادله شده، اطمینان دارد که می توانند «در خدمت تقویت حسن همجواری بین اتحاد جماهیر شوروی و ایران و همچنین منافع صلح و امنیت در خاورمیانه، مفید باشد.»

کارشناس ارشد روس ادامه داده است: این وضعیت آغازگر بهبودی روابط دوجانبه شد و در سال های 1963 تا 1977 بین اتحاد جماهیر شوروی و ایران مجموعه ای از توافق ها مانند اقتصادی، فناوری، نظامی- فنی، علمی، همکاری های فرهنگی و آموزش های صنعتی- فنی امضا شد.

طی این مدت، با حضور و مشارکت شوروی بیش از 150 پروژه از جمله 60 کارخانه و مجموعه بزرگ در ایران ساخته شد که می توان به نمونه هایی مانند مجتمع فولاد اصفهان، کارخانه ماشین سازی اراک، نیروگاههای حرارتی رامین و شهید منتظری کنونی، نیروگاه آبی ارس و احداث خط لوله سراسری گچساران- آستارا اشاره کرد.

نویسنده مطلب اسپوتنیک افزوده است: همکاری های نظامی بین تهران و مسکو رونق گرفت.

صدها کارشناس نظامی شوروی در ایران تا 15 سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی فعالیت داشتند و بیش از 500 افسر ایرانی هم در اتحاد جماهیر شوروی تحصیل کرده بودند.

از سوی دیگر، اتحاد جماهیر شوروی تجهیزات مختلفی را برای یگان های زمینی، مهندسی و توپخانه به ایران فروخت که می توان به خودروهای زرهی، سامانه های ضدهوایی و راکت اندازهای چندگانه، توپ، خودروهای نظامی ماز، تانک های پل گذار و ماشین های مین جمع کن اشاره کرد.

ساژین افزوده است: در اصفهان و شیراز هم با مشارکت شوروی، مجموعه هایی برای تعمیر و نگهداری جنگ افزارها و تجهیزات نظامی فروخته شده به ایران راه اندازی شده که کارشناسان شوروی در آنها فعالیت می کردند.

برای تعمیرات اساسی جنگ افزارهای توپخانه ای، تجهیزات زرهی و خودروهای نظامی نیز با همکاری شوروی نزدیک تهران مجتمع عظیم صنعتی بابک دربرگیرنده آزمایشگاه، کارگاههای امروزی، مراکز سنجش خودروهای شنی دار، چرخدار و همچنین میدان تیر توپخانه ساخته شد.

نویسنده مطلب در پایان نوشته است: سال های 60 و70 قرن بیستم میلادی، ایران بزرگ ترین شریک تجاری و اقتصادیِ اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه شد و این کشور کمونیستی وقت نیز جایگاه نخست را در (جذب) صادرات غیر نفتی ایران به خود اختصاص داد، ولی همزمان شاه عضویت خود را در پیمان سِنتو حفظ کرد و به عنوان متحد آمریکا به تعهدها در چارچوب توافق نظامی سال 1959 تهران و واشنگتن ادامه می داد.