نقش " زمان " در کنش استراتژیک چین

محمد زارع

کد خبر: ۶۷۲۷۱۷

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۵ - ۱۱:۴۰

یکی از واقعیتهایی که نمیتوان به سادگی از کنار آن گذشت و به خصوص با روی کار آمدن شی جین پینگ شدت بیشتری نیز به نسبت گذشته پیدا نمود در واقع به تحول تدریجی در نگاه چین به جهان خارج مربوط میشود. چین از سال 1979 تاکنون تلاش داشته است تا سه ضمانت رفتاری از خود در برابر جهان خارج نشان و ارائه نماید. اولین ضمانت در واقع ضمانت به آمریکا به عنوان حافظ نظم موجود و پرهیز از به چالش کشیدن نظم مستقر بوده است. دومین ضمانت، ضمانت به همسایگان و تلاش برای ارائه یک رفتار منعطف و توام با احتیاط با همسایگان و سومین ضمانت هم ضمانت به شهروندان این کشور مبنی بر ایجاد یک آینده و زندگی بهتر برای شهروندان این کشور مر بوط میشود. تلاش برای حفظ تعادل میان این سه-گانه راهبردی و موفقیت در انجام و اجرای بهینه این استراتژی از سال 1979 تا سال 2008 چین را از یک بازیگر ناقض و شکننده (broker) قواعد بینالمللی به یک بازیگر شکلدهنده (shaper) معادلات منطقه-ای و بینالمللی و در حال حاضر و پس از روی کار آمدن نسل پنج رهبری در چین یعنی شی جین پینگ و همقطارانش در سال 2012، این کشور به کشور سازنده ( maker) در نظم بینالملل نیز تبدیل شده است. چین در حال حاضر با 258 ماموریت دیپلماتیک در رتبه دوم و پس از آمریکا با 307 ماموریت دیپلماتیک قرار گرفته است. عضو بیش از 100 سازمان بین المللی و 300 کنوانسیون بین المللی است، با 129 کشور پیوند سرمایهگذاری دو جانبه و با 96 کشور نیز توافق اجتناب از مالیات مضاعف دارد.

اگرچه میتوان دلایل متفاوت و متعددی را از جمله ارجحیت نگاه تکمیلی به نسبت نگاه تغییری در نگاه تصمیمسازان و الیت سیاسی چین،تلاش برای آموزش و آموختن مناسب از محیط و تحولات محیطی را در این مسئله و تکامل مسیر سیاست خارجی چین بیان کرد لیکن یکی دیگر از مهمترین مواردی را که میتوان در این زمینه بیان کرد به فهم و ادراک درست و صحیح چین و الیت سیاسی این کشور از شاخص و مفهوم " زمان " و نقش این شاخص در اتخاذ تصمیمات راهبردی مربوط دانست. شاید بتوان ماهیت این ادراک درست از شاخص زمان در نزد تصمیمسازان چینی را از سال 2008 تا سال 2016 دانست که اساسا جهت و سامان سیاست خارجی چین به نسبت گذشته کمی¬ متحول و به سمت اتخاذ رهیافتهای جسورانهتر و برون گرایانهتر حرکت نمود و این حرکت با روی کار آمدن شی جین پینگ که در برخی باورهای ابزاری با هوجینتائو رئیس جمهور سابق چین متفاوت بود، تکمیلتر شد. شاید به جرات بتوان گفت که این دوره هشت ساله یعنی از 2008 تا 2016به لحاظ دستاوردهایی که در حوزههای سیاسی و نهادی برای چین حاصل شد، یکی از بهترین دورههای حیات سیاسی این کشور بوده است.
سال 2008 در نگاه بخش زیادی از متفکرین ادبیات روابط بین‌الملل به عنوان یک «زلزله تکتونیک» میان دوره‌ای که در آن هژمونی آمریکا مورد سؤال واقع نشده بود و دوره عدم قطعیت پساهژمونیکی که تنها چین در آن از ثبات لازم برخوردار است، نگریسته شده است. دوره پسا جنگ سرد از 1990 تا سال 2008 را می‌توان دوره‌ای دانست که نظم بین‌الملل اولاً در حول محور آمریکا گردش داشت و ثانیاً این نظم آمریکایی یک نظم باثبات و قدرتمند نگریسته میشد. از سال 2008، اگرچه برخی بحران‌های مالی و اقتصادی نیز در برخی از مناطق مانند بحران مالی آسیایی در سال 1997 اتفاق افتاد ولی این بحران‌ها نتوانست ایده تزلزل در نظم مستقر را باورمند کند. اما بحران سال 2008 جدای از آنکه منجر به یک تنزل شدید اقتصادی در میان کشورهای مختلف شد لیکن ایده تزلزل «نظم آمریکامحور» را هم لااقل برای بخشی از متفکرین چینی باورمند و برجسته کرد و دقیقا به دلیل همین فهم "درزمانی" از تحولات جهانی است که چین توانست در نتیجه گشایش این پنجره فرصت برخی از نیات اصلاحی و تنظیمی خود را به نظم مستقر اضافه نماید.
در همین ارتباط نیز بری بوزان برای توصیف چگونگی دست‌یابی چین به اهداف خود از دو مفهوم «توسعه صلح‌آمیز مثبت یا گرم» و «توسعه صلح‌آمیز منفی یا سرد» استفاده می‌کند. وی معتقد است که تلاش‌های دنگ شیائوپنگ برای ایجاد یک محیط دوستانه و صلح‌آمیز همسایگی و بین‌المللی و افزایش اعتمادسازی در این مسیر را می‌توان در راستای مفهوم اول یعنی «توسعه صلح‌آمیز مثبت» و اقدامات و رفتارهای شی جین پینگ را نیز در راستای مفهوم دوم یعنی «توسعه صلح‌آمیز منفی» می‌داند که نهایتاً باعث ایجاد محدودیت بیشتر برای چین خواهد شد.
همانگونه که بوزان نیز بیان داشته است این فهم "درزمانی" چین از تحولات در ساختار و سلسله مراتب قدرت بینالمللی به خصوص از سال 2008 تا 2016 چین را به سمت توسعه صلحآمیز منفی و یا در شکل رادیکالتر خود وارد دوره "رقابت استراتژیک" هم با برخی از همسایگان در محیط پیرامونی و هم در برخی حوزهها با آمریکا نمود به گونهای که دو اصل و ضمانت بیان شده در ابتدای این گزارش یعنی ضمانت به آمریکا به عنوان حافظ نظم موجود و پرهیز از به چالش کشیدن نظم مستقر و همچنین ضمانت به همسایگان و تلاش برای ارائه یک رفتار منعطف و توام با احتیاط با محیط پیرامونی تا حدودی به مخاطره افتاده باشد. شاید به دلیل فهم همین مخاطره احتمالی و همچنین روی کارآمدن دونالد ترامپ به عنوان رئیس جمهوری امریکا که در عین حال تلاش دارد تا دستکارهای بیشتری در محیط امنیتی چین انجام دهد، باشد که به نظر میرسد موج دومی از سیاست در چین در حال شکلگیری است که مهمترین محتوای آن اتخاذ یک سیاست انقباضی و یک گام به عقب برای عبور از دوره عدم قطعیت پیوند خورده با انتخاب دونالد ترامپ باشد. البته در کنار این مسئله میتوان در پیش بودن نوزدهمین کنگره ملی خلق چین در نیمه دوم سال 2017 و تلاش برای تمرکز بر امور داخلی این کشور را نیز بسیار موثر دانست.

درحال حال علاوه بر نقش و تاثیری که انتخاب ترامپ و همچنین در پیش بودن کنگره ملی خلق چین می-تواند بر اتخاذ این سیاست انقباضی داشته باشد تلاش چین برای تثبیت دستاوردهای هشت ساله خود به خصوص در دریای چین جنوبی و ساخت و سازهای نظامی که این کشور در جزایر موجود در این دریا انجام داده است، پیشبرد بهتر امورات بانک توسعه زیرساخت آسیایی و همچنین پیشبرد نرم اهداف استراتژی کمربند اقتصادی جاده ابریشم نیز از زمره مهمترین اهداف چین در اتخاذ این سیاست انقباضی یا اعلامی انقباضی باشد. شاید بتوان یکی از مهمترین نمودهای این سیاست جدید به خصوص در محیط همسایگی چین که هم میتواند به اصلاح نگرش تهدیدی همسایگان چین و هم زمینهای برای شکلدهی به نگرش دونالد ترامپ رئیس جمهور جدید آمریکا منجر شود را به انتشار سند سیاستهای چین در منطقه آسیا پاسفیک در 12 ژانویه سال 2017 دانست.
زمان انتشار این سند یعنی تنها چند هفته قبل از روی کار آمدن دونالد ترامپ و همچنین قبل از برگزاری اجلاس مجمع جهانی اقتصاد (داووس) در سویس نشان میدهد که چینیها حداقل تا آیندهای کوتاه تمایلی به ورود به حوزه رقابت استراتژیک با آمریکا و متحدان منطقهای این کشور را نداشته و در همان حال تلاش دارند تا مجموعه انباشت منابع قدرت گذشته در این منطقه را که میتوان تغییر جهت برخی از بازیگران منطقه به سمت چین، انجام ساخت و سازهای نظامی در جزایر دریای چین جنوبی، ایجاد چند صدایی در آسه.آن و تلاش برای تقویت قدرت دریایی خود باشد را تثبیت و نگهداری نمایند. اگرچه چین در این سند کشورهای منطقه را به دو دسته کشورهای کوچک و متوسط و همچنین کشورهای بزرگ که شامل آمریکا، هند، روسیه و ژاپن میشود تقسیم کرده است و از کشورهای دسته اول در گویشی هشدارگونه خواسته است تا در اتخاذ جهتگیریها و انتخاب های سیاست خارجی خود با احتیاط بیشتری برخورد نمایند لیکن هنگامی که به بحث کشورهای بزرگ وارد میشود بنا بر تعهد به گشترش روابط همکاری گرایانه و تلاش برای بسط و توسعه این روابط قرار داده شده است.
البته این نکته را هم باید یادآور شد که هنوز نمیتوان برای موفقیت یا عدم موفقیت این درایت و استراتژی چینیها قضاوت خاصی را انجام داد لیکن به نظر میرسد که بر خلاف آنچه چین در سند سیاست های خود در منطقه آسیا پاسفیک بیان کرده است که شرایط و اختلافات کاملا تحت کنترل می¬باشد، این شرایط چندان هم در ماههای آتی تحت کنترل نباشد یا از کنترل خارج شود و چین را وادار نماید که همچنان مسیر " رقابت استراتژیک " را دنبال نماید.

* این مطلب برای اولین بار در وب سایت «اینترنشنال» منتشر شده است.