چه راهکارهای حقوقی برای مقابله با آمریکا در جریان «داماتو» و «نقض برجام» اتخاذ کنیم؟

استراتژی «شرمنده سازی آمریکا» و لزوم جلوگیری از اقدامات سیاسی شتابزده!

چون برجام قطعنامه ای است که شورای امنیت سازمان ملل آن را به تصویب رسانده، ما باید از امکانات جامعه جهانی برای تحت فشار قرار دادن آمریکا استفاده کنیم. «شرمنده سازی امریکا» می تواند بحث اصلی و استراتژی ما باشد و این مسأله در جامعه جهانی مطرح شود که چرا وقتی آمریکا تعهدی می کند، امکاناتش را برای اجرای تعهدش بسیج نمی کند؟

کد خبر: ۶۴۶۱۰۳

تاریخ: ۱۶ آذر ۱۳۹۵ - ۱۱:۳۲

تمدید ده ساله قانون «داماتو» که بر مبنای آن تحریم های آمریکا علیه ایران از سال 2016 تا سال 2026 ادامه خواهد یافت، موضعی است که این روزها در بسیاری از محافل خبری داخلی و خارجی به آن پرداخته می شود. اصل این تحریم ها در سال 1996 به پیشنهاد «سناتور آلفونسو داماتو» مطرح و به تصویب رسید. آنچه باعث آشنا شدن افکار عمومی با تحریم های معروف به «داماتو» یا همان « Iran Sanction Act » (ISA) شده، تأثیری است که اجرایی شدن احتمالی این تحریم ها در برجام خواهد گذاشت و باعث نقض آن از سوی طرف آمریکایی خواهد شد.

به گزارش «تابناک»، هرچند هنوز طبق دستورالعملی که بر اساس برجام صادر شده، موارد مورد اشاره قانون «داماتو» معلق است، طبیعتا اجرای تحریم های مورد اشاره در این قانون ـ که طبق توافق ایران و کشورهای 1+5 تا رفع کامل آن در حالت تعلیق قرار گرفته است ـ می تواند نقض صریح برجام قلمداد شود که رفتار آمریکایی ها نشان از این مسأله دارد. همان طور که بسیاری از مقامات عالی رتبه کشورمان هم به نقض عهد آمریکایی ها اشاره کرده اند.

برای یافتن پاسخ های این پرسش ها و همچنین راهکارهایی که جمهوری اسلامی ایران در صورت خلاف عهد عمل کردن آمریکایی ها باید در پیش بگیرد و همچنین قدم هایی که باید دستگاه دیپلماسی برای جلوگیری از خدشه دار شدن برجام باید بردارد، به سراغ یکی از اساتید حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران رفته ایم تا راهکارهای حقوقی و عملی این مسأله را بررسی کنیم.

آنچه در ادامه می خوانید، مهترین بخش های گفت و گوی مشروح خبرنگار «تابناک» با «دکتر یوسف مولایی» درباره تاریخچه تحریم های اعمال شده علیه جمهوری اسلامی ایران از سوی دولت آمریکا، چیستی تحریم «داماتو»، مهمترین بخش هایی که آمریکایی ها به دنبال تحریم ایران در آن بخش ها هستند، برجام و اینکه با تمدید «داماتو» آمریکایی ها این قطعنامه بین المللی را نقض کرده اند یا خیر و راهکارهای عملی مقابله ایران با اقدامات احتمالی آمریکا برای خدشه دار کردن برجام است.

* پس از حضور دانشجویان پیرو خط امام و انقلابی در سفارت آمریکا در سال 58 و صدور دستورالعمل اجرایی کارتر، ایران وارد منظومه ای از تحریم های ایالات متحده آمریکا شد. این منظومه به تدریج در طول زمان ابعاد جدیدی پیدا کرد، به گونه ای که پیش از شکل گیری برجام، بخش های عمده ای از اقتصاد ایران در این منظومه گرفتار آمد.

بهانه های آمریکا برای تحریم ایران!

* منظومه تحریم های آمریکا علیه ایران شامل سرفصل های مختلفی نظیر ISA است که قبلا ILSA بود که با خروج لیبی از این منظومه تبدیل به ISA شد. آنچه من در بررسی های خودم به آن رسیدم، عناوینی که آمریکا تحت آن جمهوری اسلامی ایران را تحریم کرده، بسیار زیاد است که حداقل ده مورد آن را ملاحظه کرده ام. تحریم های جامع و همه جانبه علیه ایران در سال 2010، فعالیت های تسلیحاتی، سیاست های منطقه ای، حوزه حقوق بشر، تروریسم، دموکراسی و فعالیت های هسته ای بهانه های آمریکایی ها برای توجیه، تصویب و اعمال تحریم علیه جمهوری اسلامی ایران بوده است.

* تحریم های آمریکا علیه ما، تمامی تار و پود اقتصاد ایران را نشانه رفته است. مهمترین تحریم آمریکا علیه جمهوری اسلامی، تحریم بخش سرمایه گذاری و صادرات نفت، گاز و پتروشیمی، صنعت حمل و نقل، صنعت بیمه، حوزه بانکی و کل صنایع ایران است. اگر ما تفسیر موسعی از کاربرد تجهیزات و موارد و وسایل و قطعاتی که قابلیت استفاده دوگانه دارند داشته باشیم، (که همه آنها جزو کالاهای تحریمی است) این تفسیرش با آمریکایی هاست.

تحریم «داماتو» یا ISA چیست؟

* قانون تحریم ایران و لیبی معروف به قانون «سناتور آلفونسو داماتو» یا ILSA در سال 1996 تصویب می شود و پس از تحولات لیبی از سال 2006 به قانون تحریم ایران تغییر عنوان می دهد و می شود ISA. این قانون سرمایه گذاری بخش انرژی را هدف گرفته و سرمایه گذاری بیش از 20 میلیون دلار در صنعت نفت و گاز ایران توسط اشخاص حقیقی و حقوقی آمریکایی و غیر آمریکایی را تحریم کرده است.

* در زمان تصویب ISA، کشورهای اروپایی به این مسأله خیلی معترض شدند که این تصمیم آمریکایی ها، یک قانون گذاری فراسرزمینی محسوب می شود و به دلیل همین فشارها همان زمان آمریکا مقداری کوتاه آمد و بخشی از شرکت ها را از شمول این قانون معاف کرد که از جمله آن می توان به شرکت هایی نظیر توتال، پتروناس، گازپروم روسیه و یکسری شرکت های کشتیرانی و بیمه اشاره کرد. بدین وسیله این اجازه صادر شد که بخشی از شرکت ها در ایران و حوزه هایی که مشمول تحریم بود، به فعالیت خود ادامه بدهند.

«داماتو» از نظر ضمانت اجرا مهمترین و بزرگترین تحریم علیه ایران است

* حالا بحثی مطرح شده که ما قانونی داریم به اسم ISA که حوزه های مختلفی را در بر می گیرد و مهمترین مبحث در این بین موضوع نفت و گاز است. این قانون اهمیتش به این است که شرکت های اروپایی و خارجی را در مقابل 2 گزینه قرار می دهد. اینکه باید از بین بازار ایران و آمریکا یکی را انتخاب کنند؛ یعنی از نظر ضمانت اجرا به نظرم مهمترین و بزرگترین تحریم محسوب می شود، چون این شرکت ها نفع خودشان را وقتی می سنجند به این نتیجه می رسند که از بازار ایران دور شوند و بتوانند از بازار آمریکا استفاده کنند.

* هرچند این مسأله به ما خسارات زیادی وارد می کند، به اروپایی ها هم ضررهای زیادی را تحمیل می کند؛ چون آنها را از فعالیت در بازار ایران محروم خواهد کرد. وقتی بحث برجام مطرح بود و مذاکرات جریان داشت، برای طرف ایرانی یکی از مهمترین الویت ها بحث برداشتن تحریم ها از صنعت نفت، گاز و پتروشیمی هم در حوزه صادرات نفت و هم در توسعه سرمایه گذاری برای توسعه میادین، گسترش و به روز کردن این صنعت بود و خب گروه مذاکره کننده ایرانی به نظر من در جریان مذاکرات فشار زیادی را به طرف مقابل برای برداشته شدن این تحریم ها وارد کرده اند تا بخشی از این قانون «داماتو» به نوعی یا معلق شود یا کلا لغو بشود.

متون برجام درباره تحریم نفت و گاز چه می گوید؟

* آنچه با بررسی متون برجام به آن می رسیم این است که در نهایت طرفین به معلق شدن این تحریم ها رضایت داده اند، چون در بند ( چهار ای ضمیمه 2 برجام) آمده است که «تلاش ها برای کاهش فروش نفت ایران شامل محدودیت ها برای مقدار فروش نفت خام ایران و کشورهایی که می توانند نفت ایران را بخرند» زیر این مطلب همه مطالب و موضوعاتی که در سایر سرفصل ها و فهرست های تحریمی ایران درباره فروش نفت خام، صادرات مواد نفتی و ... مورد اشاره قرار گرفته، آمده و این موضوعات خارج از دایره تحریم ها قرار گرفته است.

* این تحریم ها عمدتا در برجام لغو موقت شده است؛ اینکه می گوییم لغو موقت هم دلیل دارد، چون لغو دائمی این تحریم ها منوط به گذشتن یک پروسه 8 تا 10 ساله است و پس از این مدت ایران باید گزارشی از اقدامات خود در خصوص اجرای برجام ارائه کند و در صورت تائید، این تحریم ها به صورت دائم لغو خواهد شد. برای همین است که می گوییم تحریم ها به صورت موقت با توافق طرفین مذاکره لغو شده است. همچنین در شماره های دیگری از متون و بندهای برجام تحریم های سرمایه گذاری در حوزه صنعت نفت و گاز و پتروشیمی و همچنین فروش و صادرات فرآورده های نفتی و پتروشیمی مورد اشاره قرار گرفته و آنها را هم لغو کرده است. همچنین داخل پرانتزها به تحریم های گذشته هم اشاره شده است.

ضمایم برجام به لغو موقت تحریم های «داماتو» اشاره دارد

* در حقیقت ضمائم مربوط به برجام اشاره هایی به بخشی از تحریم های موجود در قانون «داماتو» دارد که در اینجا معلق شده و یا غیرفعال می شود؛ یعنی ایران از تحریم های حوزه نفت و انرژی بر مبنای برجام رها می شود. همین موضوعات در مورد تحریم اروپایی ها اشاره می شود و دلیلش ایجاد اطمینان بخشی است تا اروپایی ها دیگر نگران انجام چنین مراوداتی با ایران نباشند.

* چون بحث های مختلفی می شود که آیا با تمدید ISA برجام نقض شده یا نشده است، باید اشاره کنم که هر کسی از دیدگاه خودش این مساله را می نگرد، مثلا آمریکایی ها می گویند «برجام نقض نشده است» حالا باید بررسی کنیم که چرا انها می گویند «نقض نشده» و ما معتقدیم که «نقض کرده اند». آنها می گویند قانون «داماتو» یک قانونی است که تصمیم گیری مجلس بوده و ما نیامده ایم آن را در جریان برجام لغو کنیم؛ بنابراین آن قانون به قوت خودش باقی است. از طرفی کسانی که معتقدند «برجام نقض شده» بر این عقیده هستند که اگر «داماتو» به آن صورت و کیفیتی که در سال 96 بوده تمدید بشود، در آن تحریم های یاد شده وجود داشته و این مساله با برجام مغایرت دارد، آن هم نه با روح برجام، بلکه صریحا با خود برجام مغایر است.

اثبات رفع اثرات داماتو در برجام یک بحث ظریف حقوقی دارد

* بحث فنی و حقوقی این مسأله بسیار ظریف است، چون قانونی وجود داشته، ولی بخش هایی از این قانون در برجام معلق شده است. اگر از طرف قانون آمریکا و کنگره و قانون گذاری آمریکا به مساله نگاه کنیم، باید بگوییم خوب آن قانون قبلی که لغو نشده و قانون با قانون گذاری لغو می شود، بنابراین «داماتو» همچنان هست. از طرفی آمریکایی ها تعهدی در قبال برجام دارند؛ چراکه معلق کردن این تحریم ها جزو شروط ما برای رسیدن به برنامه جامع اقدام مشترک بوده است و اگر «داماتو» با شروطی که در آن ذکر شده اجرا شود، این یعنی برجام اعتبارش را از دست می دهد، پس یک بحث پیچیده حقوقی وجود دارد.

رابطه نقض برجام با نقض قطعنامه شورای امنیت

* اگر برجام فقط توسط دولت آمریکا امضا می شد، الان ما به مشکل برمی خوردیم، چون دولت بعدی می تواند بگوید من یک قانون به نام «داماتو» دارم و بر این اساس برجام را نادیده می گیرم، برای اینکه در مقابل قانون دستورالعمل قوه مجریه اعتباری ندارد؛ ولی چون «برجام» به شورای امنیت سازمان ملل رفته و تبدیل به قطعنامه شده است، الان هر گونه بی اعتباری و نقض آن در حقیقت نقض یک قطعنامه شورای امنیت محسوب می شود.

* حال که ما در مقابل چنین شرایطی قرار گرفته ایم باید چه کار کنیم؟ اینکه از الان ما بگوییم این مسأله نقض برجام است، به لحاظ فنی و حقوقی مقداری شتابزدگی است؛ چون ما صورت مسأله را نباید فقط از نظر خودمان بنگریم و از طرفی آمریکایی ها هنوز اقدام اجرایی هم در این زمینه نکرده اند. تصمیم سابق آمریکایی ها در معلق کردن این تحریم ها هنوز به اعتبار خودش باقی است و اقای اوباما که این تحریم ها را معلق کرده نیامده خلاف تعهدی که در برجام داده، اقدام اجرایی و عملیاتی انجام بدهد؛ بنابراین ما الان نمی توانیم بگوییم حتما برجام نقض شده است.

آمریکا که سهل است، جامعه جهانی باید از برجام دفاع کند

* اقدامی که کنگره می کند در راستای وفاداری آمریکا به تعهداتش نیست، ولی به لحاظ فنی و حقوقی خیلی ظریف باید مسأله را پیگیری بکنیم. همانطور که وجود «داماتو» در برجام اشاره شده و بخش هایی از تحریم های حوزه صنعت نفت و گاز را از حالت اجرایی در آورده و معلق کرده است، دولت آمریکا همچنان به این مسأله متعهد است و بالاتر از دولت آمریکا چون این تبدیل به قطعنامه شورای امنیت شده، کل جامعه جهانی هم باید از اعتبار این مسأله دفاع کنند و نقض آن را به عنوان نقض یک تعهد اصلی کشورهای عضو سازمان ملل قلمداد کنند.

* پیشنهاد می کنم هیأت نظارت بر برجام از کارشناسان به دقت استفاده کند. البته خود وزارت امور خارجه به خوبی بر این مساله اشراف دارد و می داند که چه اتفاقی افتاده، منتهی وقتی فضا خیلی ملتهب می شود، حرکت ها هم طبیعتا مقداری تند می شود. بیشتر موضع گیری ها در این خصوص الان سیاسی است و نباید فضا به این سمت برود، چون هرچه الان شتابزده در خصوص این مساله عمل کنیم، بیشتر به ضررمان خواهد بود.

ایران باید نگرانی خود را به آمریکا و 1+5 اعلام کند

* یکی از کارهایی که اکنون جمهوری اسلامی ایران در خصوص این مسأله باید انجام بدهد این است که موضوع و نگرانی خود را به دولت آمریکا منتقل کند و صریحا بگوید ممکن است با این اتفاق (تمدید قانون «داماتو») برجام لطمه بخورد و اینکه طرف آمریکایی تا دولت فعلی بر سرکار است، چه تضمین هایی می تواند بدهد تا صدمه ای به برجام وارد نشود. همچنین به 5 کشور دیگر هم موضوع را منعکس کند و نگرانی های خود را اعلام نماید.

* ایران همچنین باید به کمیسیون و مکانیزم حل اختلافی که در ماده 36 برجام پیش بینی شده است هم مراجعه کند و مسأله را هم به کمیسیون مشترک ارجاع بدهد و هم به وزیران خارجه کشورهای 1+5 موضوع را منتقل کند. از طرفی علاوه بر اینکه چین و روسیه هم می تواند متضرر شده های تحریم نفت و گاز ایران لقب بگیرند، اتحادیه اروپا بزرگترین متضرر این داستان است، لذا ایران باید ضمن رایزنی های دیپلماتیک از توان این کشورها هم بهره بگیرد تا لطمه ای به برجام وارد نشود.

باید آمریکا را تحت فشار قرار دهیم

* باید توجه کنیم در داخل هیچ اقدام و عکس العملی شتابزده ای قبل از اینکه این مراحل طی شود نباید انجام بدهیم؛ چون آنگاه همین کشورها به همراه آمریکا علیه ما خواهند شد و مساله هرچند در آن محق هستیم، به ضرر ما تمام می شود؛ بنابراین، ما باید از امکانات دیگر کشورها استفاده کنیم و آمریکا را تحت فشار قرار دهیم تا تعهدی که به صورت قطعنامه سازمان ملل کرده است را اجرا کند. البته بازهم تاکید می کنم که هنوز موارد عملی نقض از طرف آمریکا وجود ندارد که ما بخواهیم آن را به لحاظ حقوقی ملاک قرار دهیم.

استراتژی «شرمنده سازی آمریکا» را در پیش بگیریم

* چون برجام یک قطعنامه است که شورای امنیت سازمان ملل آن را به تصویب رسانده، ما باید از امکانات جامعه جهانی برای تحت فشار قراردادن آمریکا استفاده کنیم. «شرمنده سازی امریکا» می تواند بحث اصلی و استراتژی ما باشد و این مساله در جامعه جهانی مطرح شود که چرا آمریکا وقتی تعهدی می کند، امکاناتش را برای اجرای تعهدش بسیج نمی کند. قبل از اینکه تمامی مطالعات کارشناسی صورت بگیرد و ما با کشورهای دیگر و طرف های برجام مذاکرات دیپلماتیک مان را به نتیجه نرسانیم، قطعا نباید اقدام عملی از طرف ما در خصوص نقض برجام انجام شود.

* از حالا نباید شرایط را به گونه ای رقم بزنیم که آمریکایی ها و طرف های مقابل در 1+5 از آن علیه ما استفاده کنند. چون ظرفیت هایی در خود برجام هست که اگر به درستی از آن استفاده کنیم، می توانیم هزینه ای را بابت اقدامات احتمالی در این قرارداد متحمل نشویم.