نگاهی به تاب‌آوری اجتماعی

محمدرضا فرزادبهتاش

کد خبر: ۶۳۴۴۰۷

تاریخ: ۰۲ آبان ۱۳۹۵ - ۱۰:۳۷

از نگاه محققان حوزه تاب‌آوری جوامع شهری، پایه و اساس اصلی تاب‌آوری و پایداری کلیت یک جامعه در برابر بحران‌ها، فشارها و حوادث غیرمترقبه، در میزان تاب‌آوری اجتماعی آن جامعه نهفته است.

به عبارتی دیگر، تاب‌آوربودن یک جامعه به‌لحاظ ابعاد و مؤلفه‌های اجتماعی است که می‌تواند آن جامعه را به‌سوی تاب‌آوری در سایر ابعاد رهنمون کرده و مسیر تحقق آن را هموار کند. در همین زمینه تاب‌آوري اجتماعي به‌عنوان توانايي جوامع انساني براي تحمل حوادث غيرمترقبه خارجي يا نابساماني‌هاي موجود در زيرساخت‌هاي آن نظير تغييرات محيطي يا دگرگوني‌هاي شديد اجتماعي، اقتصادي، سياسي و همچنين توانايي اين جوامع براي بازيابي و بازتوانی از چنين نابساماني‌هايي تعریف می‌شود. به عبارت ديگر، تاب‌آوري اجتماعي ظرفيت جامعه براي انطباق با تغييرات يا دگرگوني‌ها و حفظ رفتار سازگارانه بوده و زیربنای تاب‌آوري در ابعاد مدیریتی، کالبدی، سياسي و اقتصادي است.

تاب‌آوري در سيستم اجتماعي مي‌تواند به وسيله متغيرهاي مدیریتی، اجتماعي، فرهنگی و اقتصادي و در هر دو حالت فضايي و غيرفضايي مورد بررسي قرار گيرد. رشد اقتصادي، ثبات و توزيع درآمد در بين مردم از عوامل كليدي بُعد اقتصادي تاب‌آوري است که منجر به ارتقای تاب‌آوری اجتماعی جوامع شهری می‌شود. تحرك‌پذیری جمعیت و مهاجرت دسته ديگري از شاخص‌هاي مهم تاب‌آوري اجتماعی و اقتصادی هستند.

سرمايه اجتماعي شامل مشارکت، انسجام و اعتماد اجتماعی و نیز تقویت شبكه‌هاي اجتماعي، ارتقای حافظه اجتماعي شامل تجربیات برخورد با تغييرات از مؤلفه‌های اصلي موجود در ظرفيت سيستم‌ها برای سازگاري و تغييرشكل‌های تحمیل‌شده هستند.

چهار عامل حياتي در تاب‌آوري سيستم‌هاي اجتماعي‌– زیست‌محیطی اهميت دارند: درس‌آموزی و يادگيري همراه با تغيير يا عدم قطعيت، افزايش تنوع که باعث افزايش قابليت يادگيري از سوانح مي‌شود، تركيب انواع متفاوت دانش با درس‌آموزی از تجارب، ايجاد فرصت براي خودسازماندهي كه از طريق تقويت مديريت جامعه‌محور، ايجاد قابليت‌هاي مديريتي، تقويت حافظه سازماني و پرورش يادگيري سازمان‌ها و مديريت مشاركتي صورت مي‌گيرد. ویژگی‌های اجتماعی فراوانی وجود دارند که بر تصمیم یک فرد برای انتخاب زندگی در یک منطقه ویژه تأثیر می‌گذارند.

همچنین رفتارهای اجتماعی‌ای نیز وجود دارند که بر زنجیره سوانح تأثیرگذار هستند. مؤلفه دیگری نیز هست که به تاب‌آوری مربوط می‌شود و از نگرش جامعه‌شناختی جوامع و تعامل آنها با منابع خطر سرچشمه می‌گیرد و آن اینکه جوامع و افرادی که تنها به یک منبع متکی هستند، از جوامع یا افرادی که به منابع گوناگون متکی هستند، تاب‌آوری کمتری دارند.

ویژگی‌های اجتماعی فراوانی در یک جامعه وجود دارند که باعث تشدید خطر و ممانعت از واکنش مؤثر و ترمیم و جبران عوارض ناشی از سوانح می‌شوند. بنابراین هر جامعه، ویژگی‌های اجتماعی بومی و تعریف‌شده‌ای دارد که می‌تواند آنها را شناسایی و توانایی برنامه‌ریزی با تأکید و تکیه بر آن ویژگی‌ها را ایجاد کند.