ترکیه و کودتا

دکتر علی ثابت

کد خبر: ۶۰۸۰۷۲

تاریخ: ۰۱ مرداد ۱۳۹۵ - ۱۴:۳۲

ترکیه ماهیتاً به دلیل نوع تولد (دولت مدرن) و ساختار ذهنی و قرار داشتن در طراز بازی بزرگان ( جنگ سرد و ناتو) می تواند نوعی عصبیت را به لحاظ روانشناسی نظامی گری در خود همواره داشته باشد. ترکیه از بدو تأسیس و پس از فرو پاشی امپراتوری عثمانی درگیر معادله و مسأله  هویت از طریق فرایند پیچیده دولت،ملت سازی به سبک وسیاق مدرن غربی ضمن ارج نهادن  به شئونات "سنت " تورانی قرار دارد.

معمای گمشده (کیستی و کجایی) در حافظه تاریخی مردمان این دیار به ویژه نخبگان ترکیه همواره در سیر پرسش قرار داشته  و به طور طبیعی ترکیه را عملاً درگیر قطب بندی "هویتی" مدرن و سکولار اما ترک و ترک مدرن اما سنتی مبتی بر حافظه تاریخی ساخت و به دنبال ((تُوتِم)) ترکی مسیر پر پیچ و خم آینده را طی می کند.

مردمان این دیار به دلیل ماهیت فرهنگی صوفیانه، باطنی گرایی را هم در اعتقاد و مرام و مشرب و طریقت و هم در سیاست نهان زیستی را پیشینه خود ساخته اند و این امر همواره در یاریگری ها و وزن کشی های داخلی به ویژه در انتخابات خود را نشان دهد.

ترکیه بیش از دو دهه است که منش و مرام اخوانی و با دیانت و کیاست و طریقت اردوغانی در داخل با جریان اسلام آناتولی در جدال قرار گرفت و از سوی دیگر به شکل نرم افزاری و با تأسی به روش های اطلاعاتی و امنیتی، پادگان کشور مدرن ترکیه را باحزب عدالت و توسعه به رهبری طیب اردوغان توانست در چند جبهه وارد معرکه و کارزار کند:

1- جبه داخلی
2- جبهه منطقه ای
3-  جبهه فرامنطقه ای

این در حالی است که اقتصاد سیاسی و اقتصادی های سیاسی، مدیریت عرصه سیاست را به شکل مافیایی، به دست گرفتند و از طریق روش های مختلف، به نحوی توانسته اند سیاست و اقتصاد را به نحو چشمگیری به خدمت گرفته و نظام و سامانه قدرت افکنی حزب عدالت و توسعه را ایجاد نمایند. این امر ترکیه را در تحولات منطقه و بازی چند لایه ای و پیچیده ای را به رهبری اردوغان وارد ساخت و هزینه های متعددی را در ابعاد مختلف به ترکیه تحمیل کرد.

به طور طبیعی یک جانبه گرایی اردوغان توانست به لحاظ ذهنی مقدمات نقد و اقدامات معترضین و معارضین حزب عدالت و توسعه و شخص اردوغان را سامان دهد. ترکیه نشان داده است ارتش این کشور مثل برخی از ارتش های منطقه از جمله مصرو پاکستان به عنوان یکی از مراجع و مفسرین وضعیت، تحولات و کنش گری رهبران سیاسی را مورد رصد قرار دهند و از این طریق به عنوان دیده بان و مراقب ضمن بررسی روند ها، در حکم قاضی در قضاوت و صدور حکم را نیز متناسب با ساحت سیاستمداران به بهانه دفاع از ارزش های اساسی، حفظ قانون اساسی و دموکراسی اجرا نماید.

ارتش ترکیه تا کنون 5 بار کودتاهای مختلفی را تجربه کرده است. همواره نشان داده است که بر سر بزنگاه های تاریخی برای خود تکلیف و وظیفه ای به عنوان ناجی ترکیه قائل است. لیکن در این کودتا چند نکته قابل توجه و تأمل است:

1- به لحاظ تحلیل محیطی قرائت کودتاچیان ازاوضاع و نحوه مدیریت اردوغان در پرونده های مهم از جمله سوریه  و گروه های افراطی تکفیری تروریستی و ... به نظر می رسد درست بوده است، لیکن برآیند این برآورد در عمل و تصمیم و اقدام چیز دیگری در آمد.

2- ساختار و آرایش و نحوه عملیاتی کودتا، نشان می دهد که چنین کودتایی با استانداردهای دقیق و حساب شده نبوده است و چند نکته  عملیاتی در این رابطه قابل توجه است:

1/2 - عملکرد کودتاچیان نشان می دهد که طرح و استراتژی و راهبرد مشخص که همه ابعاد، اقدامات و فعالیت های کودتاچیان را به شکل عملیاتی در میدان ساماندهی کند، مشاهده نگردید.
2/2 – همه نیرو های مسلح و سران اصلی و مهم در این کودتا و نقشه و عملیات مشارکت نداشتند.
3/2 – رهبران کودتا به لحاظ درجه و رتبه و عِده و عُده و به کار گیری تجهیزات و اهداف در مقایسه با کودتا های قبلی ارتش قابل مقایسه نمی باشند.
4/2 – چنانچه این اقدام  علیرغم تحلیل های مختلفی که فعلاً ارائه می شود (در ایران) از انسجام و حرفه ای گرایی و استاندارد برخوردار بود، لازم می آمد در سیکل و منظومه ای از اطیاف داخلی و خارجی در این امر مشارکت داشته باشد که تا کنون اخباری دال بر اینکه جهات خارجی (حرفه ای) دولت ها در این کودتا مشارکت داشته باشد، در دست نیست.

3 – محاسبه پایگاه اجتماعی و مردمی حزب عدالت و توسعه و شخص اردوغان در تحلیل و برآورد کودتاچیان لحاظ نگردیده بود.

4- نحوه مدیریت ضد کودتا و اطلاع رسانی و فراخوان از طریق شبکه های اجتماعی نشان داد این ابزار مهم و راهبردی به صورت چریکی می تواند توازن نبرد را به سبک و سیاق نامتقارن بر هم زند.

5- پلیس ترکیه نشان داد که به لحاظ ساختار و ماهیت، گذشته از حرفه ای گرائی  پلیسی، به لحاظ ماهیت و هستی شناسی اعتقادی و امنیتی، کدام سمت را مرجع خود قرار داده است.

6- اتقان مدیریت عملیات ضد کودتا از طریق همراهی و همسوئی احزاب مختلف ترکیه در محکوم کردن کودتا جنبه های همگرایی در بحران و قدرت، بسیج نرم افزاری غیر مستقیم ساختار ضد ارتش ترکیه را به نحوی به اثبات رساند. این دستاورد برای اردوغان یک پیروزی درشرایط حساس و بحران تلقی می شود.

7- اگر اتهامات وارده به جریان گولن (به لحاظ اسناد و مدارک)  صحت داشته باشد، باید اردوغان و دستگاه های امنیتی ترکیه به این نتیجه رسیده باشند که دولت موازی در بافت و ساختار فرهنگ سیاسی، باطنی و مافیایی ترکیه به خوبی برای خود جانمایی کرده است. و این امر قبل ازاین که جنبه سخت افزاری آن مورد توجه قرار گیرد باید به جنبه ی نرم افزاری و فرآیند متقاعد سازی درون متن جامعه را مورد توجه جدی قرار داده باشد، که می تواند دولت موازی یا دولت سایه به خورد سیستم و در باور دستگاه های ذیربط ترکیه وارد شده باشد.

پیش بینی احتمالی

1- این کودتا می تواند برای جریان نهادهای ضد کودتا و شخص اردوغان فرصتی مغتنم را ایجاد کند تا کل پروژه حزب عدالت و توسعه  و اردوغان با سرعت بیشتری دنبال گردد.

2- علیرغم کنترل اوضاع و احوال و خنثی شدن کودتا (توسط مردم)، ترکیه منطقاً در آینده نمی تواند فضای تشنج و ناآرامی ها را تا مدتها پشت سر گذارده و احتمال این می رود که در آینده شاهد کنش های ضد امنیتی در ترکیه باشم.

3- نیروهای مسلح ترکیه در آینده با اقداماتی که اردوغان دنبال خواهد کرد، دچار جابجایی نسلی، جوان گرایی، تعدیل و بازداشت و اخراج عناصر زیادی از ارتش می گردد، که این امر می تواند به لحاظ ساختاری و توان رزم و ساختار رزم و روحیه برای ارتش ترکیه هزینه های سنگینی را در پی داشته باشد.

سوال درباره کودتا

1- ترکیه و ارتش آن، از جمله جامعه هدف سرویس های اطلاعاتی و بازیگران منطقه ای از جمله رژیم صهیونیستی، فرامنطقه ای، روسیه و ایالات متحده آمریکا می باشد، آیا می توان باور داشت این بازیگران از اقدام کودتاچیان بی اطلاع بوده اند؟

2- سکوت دو ساعته (ساعات اولیه کودتا) برخی از بازیگران از جمله ایالات متحده امریکا و فتح اله گولن و برخی از کشورهای عربی حکایت از چه چیزی دارد؟