آنتون خلاپکوف مدیر «مرکز انرژی و مطالعات امنیتی» روسیه:

ایران و روسیه؛ از همکاری هسته ای تا روابط راهبردی

«روابط راهبردی، مسائلی ملی است و نمی‌تواند تحت تاثیر روابط با کشورهای دیگر از جمله اسرائیل بوجود بیاید یا از بین برود. ... به نظرمن، برای رسیدن به سطح روابط راهبردی، باید قدم های جدیدی در روابط دو کشور برداشته شود. این امر بیش از همه، بستگی به همکاری های اقتصادی دارد. هنگامی که روابط ما زیربنای اقتصادی محکمی داشته باشد، می توان درباره همکاری‌های هسته ای، دفاعی، تجاری و غیره صحبت کرد».

کد خبر: ۵۸۰۳۷۱

تاریخ: ۲۴ فروردين ۱۳۹۵ - ۱۳:۱۹

به نظر شما چه عرصه‌هایی برای همکاری‌های هسته‌ای میان ایران و روسیه در مرحله جدید وجود دارد؟

خلاپکوف: درمرحله جدید دو حوزه همکاری بین ایران و روسیه وجود دارد. اولین حوزه مربوط به استفاده صلح آمیز از برنامه های هسته ای است. همان گونه که می‌دانید فاز اول نیروگاه اتمی بوشهر در مرحله عملیاتی شدن قرار دارد. این پروژه تا آنجا که من اطلاع دارم می‌تواند 2 درصد انرژی الکتریکی ایران را تامین کند. همچنین همکاری های هسته ای در حوزه پزشکی صورت می‌پذیرد به عنوان مثال تولید ایزوتوپ رادیواکتیو مولیبدن 99 که در پزشکی برای تشخیص سرطان مورد استفاده قرار می گیرد. دو کشور ایران و روسیه علاقمند هستند همکاری های خود را در این زمینه توسعه دهند. در تاریخ 11 نوامبر 2014 روسیه و ایران اسناد زیادی در ارتباط با استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای به امضا رساندند. از آن جمله می‌توان به قرارداد فاز 2 و 3 نیروگاه اتمی بوشهر اشاره کرد. بنابراین این یک حوزه اصلی است که در روابط دو کشور توسعه خواهد یافت.

همچنین دو طرف علاقمند به افزایش و توسعه تولید ایزوتوپ های پزشکی با استفاده از فناوری هسته‌ای هستند. روسیه سوخت هسته‌ای مورد نیاز نیروگاه های اتمی را نیز در اختیار ایران قرار می‌دهد. همان گونه که مشخص است یک سوم سوخت هر سال باید در نیروگاه هایی ازاین دست تعویض شوند که این بخش نیز بر عهده روسیه است. بخش دیگر به توافق روسیه و ایران در ژوئن 2015 در مورد خروج پسماند رادیواکتیو از ایران مربوط می شود. ایران به تعهدات خود در چارچوب توافقنامه برجام عمل کرد. بخشی از این پسماندها وارد روسیه شدند و بخشی دیگر باقی مانده که باید عملیات جابجایی و نگهداری صورت پذیرد. حوزه دوم مربوط به کار مشترک دانشمندان ایران و روسیه است که در واقع در زمینه بازسازی پروژه های مربوط به فردو و تبدیل آن به مرکز پایدارسازی ایزوتوپ می‌باشد که در اینجا نیز این ایزوتوپ ها به صورت گسترده ای می‌توانند کاربرد پزشکی داشته باشند. پیش از این، از فردو برای غنی سازی اورانیوم استفاده می‌شد و در چارچوب قرارداد کشورهای 5+1 با ایران توافق شد که فردو به یک مرکز تحقیقاتی تبدیل شود و در آنجا دانشمندان ایرانی و روس به طور مشترک با استفاده از تکنولوژی روسیه ایزوتوپ هایی که کاربرد پزشکی دارند، تولید کنند.

آیا فکرمی‌کنید مانند دو دهه گذشته همکاری‌های هسته‌ای همچنان مهمترین محور همکاری های دو کشور باشد یا اینکه موضوع دیگری مانند همکاری‌های نظامی یا اقتصادی می‌تواند موضوع محوری همکاری‌های دو کشور قرار گیرد؟

خلاپکوف: من به عنوان کارشناس مسائل هسته ای، معتقدم موضوع هسته ای همان قدر که در حوزه نظامی اهمیت دارد در حوزه غیر نظامی نیز دارای اهمیت است. اما از نقطه نظر منافع ملی، دو کشور ایران و روسیه نمی توانند همکاری‌های خود را فقط محدود به مسائل هسته ای کنند. همکاری های فنی و دفاعی خیلی مهم هستند. به نظر من تعاملات ما در سوریه نشان داد که تا چه اندازه این همکاری ها در امنیت بین المللی می توانند تاثیرگذار باشند. مرحله بعد، همکاری های اقتصادی است. در سفر اخیری که دکتر ولایتی به مسکو داشتند به سفیر جمهوری اسلامی ایران در روسیه گفتم که وقتی در فروشگاه‌های مسکو کیوی و خیار می‌خرم اگر این محصولات ایرانی باشد بیشتر از مقدار نیاز خرید می کنم، چون اجناس ایرانی با کیفیت هستند. افزایش واردات میوه و سبزیجات از ایران برای ما بسیار مهم است. خاطر نشان می‌کنم که این حوزه نمی تواند همکاری‌های ما را پایدار کند باید حوزه های همکاری با ثبات تری نیز بین دو کشور وجود داشته باشد. باید پروژه های بزرگی وجود داشته باشد. در واقع مگاپروژه ها باید بین دو کشور تعریف شوند مثلاً نیروگاه هسته‌ای یکی از این پروژ های کلان است، نیروگاه های حرارتی، پروژه های زیرساختی مشترک، ساخت پروژه های مترو در ایران و مخصوصاً در حوزه هایی که ایران علاقمند همکاری با روسیه است. متاسفانه در 15 تا 20 سال اخیر روسیه و ایران نتوانستند از ظرفیت های بین دو کشور به خوبی استفاده کنند. حجم مبادلات اقتصادی بین ایران و روسیه در سال گذشته تقریبا 1.5 میلیارد دلار بود و کاملاً مشخص است این ارقام پاسخگوی ظرفیت اقتصادی دو کشور نیست. به همین خاطر مهم است همکاری های بین دو کشور در حوزه‌های اقتصادی و علم و فناوری گسترش پیدا کند.

ایران دارای جمعیت با سواد قابل ملاحظه‌ای است. با وجود تحریم های بسیاری که بر این کشور تحمیل شده است، ایران کادر  علمی و متخصص بسیار خوبی در حوزه-های مختلف مثلا در حوزه نانوتکنولوژی تربیت کرده است. باید همکاری های بین دو کشور همه جانبه باشد. ما نمی‌توانیم همکاری های خود را به حوزه‌های نظامی محدود کنیم. البته باید ببینیم که چه کارهایی را می‌توانیم انجام بدهیم. کاملاً مشخص است که زمینه اصلی صادراتی برای ایران و روسیه گاز است. لازم است دو کشور ایران و روسیه واقع بین بوده و ساختار مشخصی را در این حوزه تعریف نمایند و بر اساس این ساختار تعامل داشته باشند و ذخایر انرژی خود را تعریف کنند. روسیه و ایران بهتر است سیاست های خود را در حوزه منابع انرژی همگام نمایند به گونه‌ای که اخلالی در منافع یکدیگر بوجود نیاورند.

روسیه به عنوان یک قدرت بزرگ که وارد مناقشات نظامی درخاورمیانه شده است چه تصویری از آینده این منطقه دارد؟

خلاپکوف: بدون شک شرایطی که در حال حاضر در خاورمیانه در حال وقوع است نه تنها در سوریه و عراق بلکه در کل منطقه، در مرحله اول روسیه را مجبور کرده است تا تدابیری بیاندیشد و مانع از انتقال و رشد فعالیت‌های تروریستی در خاک روسیه شود. در مرحله دوم روسیه با هدف حمایت از حقوق بشر به مبارزه مستقیم با فعالیت‌های تروریستی در منطقه پرداخته است. نزدیکی منافع دو کشور ایران و روسیه در حوزه امنیت منطقه و خاورمیانه - که به عنوان هسته‌ای اتصال دهنده است- باعث همکاری متقابل می‌شود این امر باعث شده است که همکاری‌های ما به صورت فعال تری شکل گیرد. ایران و روسیه پتانسیل و ظرفیت زیادی دارند که همکاری‌های خود را در حوزه امنیتی درآسیای مرکزی، دریای خزر و خاورمیانه افزایش دهند. البته این امر به آن معنی نیست که منافع ما در همه حوزه ها دقیقا منطبق بر هم است.

با توجه به این که روسیه با تمام قدرت‌های منطقه‌ای مانند اسراییل و عربستان رابطه خوبی دارد، در این تصویر ایران چه جایگاهی دارد؟

خلاپکوف: این یک سوال متداول است که من از دوستان ایرانیم بارها شنیده ام. به نظر من نگرانی که در ایران در خصوص روابط  روسیه - اسراییل و روسیه - عربستان سعودی وجود دارد بیش از حد است. من علت این همه نگرانی را نمی‌دانم. اولین نکته این است که سطح کنونی روابط عربستان سعودی و روسیه به طور قابل ملاحظه‌ای از روابط ایران و روسیه پایین‌تر است. از نگاه من روابط ایران و روسیه، روابط بین روسیه و عربستان را تحت‌الشعاع قرار داده است. نکته دوم در خصوص روابط اسراییل و روسیه است با توجه به اینکه تعداد زیادی از شهروندان روسیه در اسرائیل زندگی می‌کنند و همچنین در روسیه نیز متقابلاً تعداد زیادی یهودی وجود دارد. باید گفت روسیه روابط متفاوتی با اسرائیل دارد. در خصوص مساله سوریه ما می‌دانیم که در حال حاضر روابط دیپلماتیک بین ایران و اسرائیل در خصوص سوریه نمی‌تواند وجود داشته باشد. دراین خصوص روسیه به طور مجزا با ایران و اسرائیل تعامل دارد. از نگاه من نقش روسیه ظرفیت را برای حل و فصل مسأله در منطقه بخصوص در سوریه افزایش می‌دهد. این که روسیه با اسرائیل در خصوص مساله سوریه تعامل دارد باعث خسران و ضرر به روابط ایران و روسیه نمی‌شود. بلکه برعکس، روسیه را واجد این شرایط می‌کند که روابطش را با ایران بهبود بخشد. دیالوگی که در این زمینه‌ها وجود دارد باعث می‌شود که روسیه دوست و شریک سیاسی قوی‌تری برای ایران باشد. بازهم تکرار می‌کنم که گفتمانی که بین روسیه و اسرائیل و بین روسیه و ایران درباره وضعیت سوریه وجود دارد، باعث غنی شدن روابط فی مابین می‌شود که امیدواریم سبب حل بحران در سوریه و مسایل دیگری که در منطقه وجود دارد بشود.

بر کسی پوشیده نیست که لابی یهود در روسیه قوی است و فشار زیادی بر روابط روسیه و ایران وارد می‌کند و مخالف شکل‌گیری این روابط است. اما روسیه بارها حسن نیت خود را ثابت کرده است به عنوان مثال در خصوص ساخت نیروگاه اتمی بوشهر همانطور که می‌دانید در مورد این پروژه از ابتدای ساخت حواشی بسیاری وجود داشت، اما روسیه به تعهدات خود عمل کرد و همچنین ارسال سامانه اس- 300 که علی رغم فشارهای اسرائیل این قرارداد در حال اجرایی شدن است. روسیه روابط خود را با کشورهای دیگر بر طبق منافع خویش تنظیم می‌کند و در تلاش است فشارهای خارجی بر آن بی تاثیر باشد. سطح روابط روسیه با اسرائیل و روسیه با عربستان برروابط روسیه و ایران تاثیر گذار نیست.

به نظر می‌رسد که مسابقه تسلیحاتی در خاورمیانه در حال شدت گرفتن است، سیاست روسیه در این زمینه چیست؟ چگونه می‌توان با این روند مقابله کرد؟ مهمترین تهدید‌ها در این زمینه به نظر شما چیست؟

خلاپکوف: درسال های اخیر تا قبل از پذیرش برجام این روند وجود داشت. در وهله اول آمریکا و کشورهای عربی  قراردادهای سنگین همکاری های نظامی را با یکدیگر امضا کردند. پس از آن، اتفاق متفاوتی روی داد که من آن را فرآیند معکوس می‌نامم. ایران با پذیرفتن برجام در ژوئن 2015 ثابت کرد که شفافیت زیادی در حوزه هسته‌ای دارد و در این حوزه دارای اهداف صلح آمیز است و با این کار توانست نگرانی کشورهای منطقه و جوامع غربی را برطرف کند. سوریه نیز پیش تر قرارداد منع استفاده از سلاح های کشتار جمعی شیمیایی را امضا کرد. بنابراین، کاملا مشخص است که در حوزه منع استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی در منطقه نگاه مثبتی وجود دارد. در منطقه خاورمیانه طرحی با هدف ساخت منطقه ای عاری از سلاح‌های کشتارجمعی وجود دارد. طرحی که ایران آن را اولین بار در سال 1974 ارائه داد و در آن موقع مصر هم با این طرح همراه شد.

به نظر من بعد از حوادث سال های اخیر تمامی کشورهای منطقه از جمله اسرائیل، باید قدم‌هایی را برای همراه شدن با این طرح بردارند. به عنوان اولین قدم شرکت در کنفرانس منطقه عاری از سلاح های کشتار جمعی است. من امیدواری زیادی دارم که جمهوری اسلامی ایران حضور پررنگی در این کنفرانس داشته باشد و با توجه به موافقت نامه وین فعالانه با این طرح همراهی کند مخصوصاً اینکه ارائه این طرح ابتکار خود ایران بوده است. این ایده‌ای است که می‌تواند به کاهش تنش در منطقه و ایجاد یک مکانیزم اعتمادساز بین کشورها کمک کند. بدون شک مسأله دیگری که باید حل شود و بسیار حاد است موضوع تروریسم است. به نظر من منافع بسیاری از کشورها در منطقه از جمله ایران و روسیه در این موارد همسو است و با یکدیگر مطابقت دارد.

علی رغم سرو صدای زیاد، هنوز مساله  اس-300 میان دو کشور حل نشده است. با توجه به این مساله آیا فکر می‌کنید ایران و روسیه می‌توانند در زمینه همکاری‌های نظامی پیشرفتی داشته باشند؟

خلاپکوف: ما پیشرفت خوبی در حل مساله اس- 300 داشته‌ایم. قدم‌های خوبی برداشته شده است. روسیه اعلام کرده است که اس-300 را به زودی به ایران تحویل می‌دهد تا آنجا که اطلاع دارم توافقات اصلی انجام شده است و قرارداد حالت اجرایی به خود گرفته است. هیچ شکی ندارم که این کار انجام خواهد شد. البته اطلاعاتی از رسانه ها منتشر می شود مبنی بر اینکه ایران پرداخت های خودش رابه موقع انجام نداده و روسیه هم در واقع به همین علت است که اس-300 را به ایران تحویل نداده است. اما از نگاه من تلاش هایی که رسانه ها انجام می‌دهند برای این است که شک و تردیدهایی را در این حوزه بوجود بیاورند. دولت روسیه در سطح بسیار بالا اعلام کرد که این پروژه اجرایی خواهد شد و هیچ دلیلی برای اجرایی نشدن این مسأله نمی‌بینم. از نگاه من با گذشت زمان این مسأله حل می‌شود زیرا تمام تصمیمات سیاسی گرفته شده  است و هیچ دلیلی برای لغو این قرارداد وجود ندارد. دولت روسیه آمادگی دارد همکاری های خود را با ایران در حوزه نظامی افزایش دهد خوشبختانه پس از برداشته شدن تحریم‌های ایران این روند تسهیل خواهد یافت.

با توجه به مانعی مانند اسرائیل آیا این همکاری‌ها می‌تواند وارد حوزه‌های استراتژیک شود؟

خلاپکوف: اگر بخواهیم در رابطه با روابط استراتژیک بین ایران و روسیه بحث کنیم بحث خیلی طولانی خواهد بود اما آن چیزی که بین ایران و روسیه کاملاً مشخص است این است که ما درحال حاضر هنوز به سطح دلخواه همکاری‌های راهبردی نرسیده ایم. به نظرمن برای رسیدن به آن سطح باید قدم های جدیدی در روابط دو کشور برداریم. این امر بستگی به همکاری های اقتصادی دارد. در حال حاضر حجم مبادلات اقتصادی ما در سال یک و نیم میلیارد دلار است. بین دو کشوری که در مورد همکاری های راهبردی صحبت می‌کنند باید زیربنای اقتصادی محکمی وجود داشته باشد. هنگامی که روابط ما زیربنای اقتصادی محکمی داشته باشد، می‌شود در مورد همکاری‌های هسته ای، دفاعی، تجاری و غیره صحبت کرد. آن موقع است که می‌توانیم زمینه های همکاری های راهبردی را بررسی کنیم. بدون شک یکی از شاخص های همکاری های استراتژیک همکاری های دفاعی است. همگرایی دو کشور در تحولات خاورمیانه به ویژه بحران سوریه، دستاورد بزرگی است.

روابط راهبردی، مسائلی ملی است و نمی‌تواند تحت تاثیر روابط با کشورهای دیگر از جمله اسرائیل بوجود بیاید یا از بین برود. از نگاه من ایران و روسیه باید یک سری اقداماتی انجام دهند تا در مسیر همکاری راهبردی قرار بگیرند. ما نباید انتظار داشته باشیم که این اتفاق همین فردا رخ دهد. با توجه به اینکه تحریم‌ها ی ایران لغو شده است، چشم انداز در زمینه همکاری های راهبردی روشن است و از آنجا که ایران به شبکه بین‌المللی مالی وصل شده است سرعت همکاری های تجاری نیز افزایش پیدا خواهد کرد.

منبع: ایراس