الگوي درستي براي مصرف انرژي نداريم

گفت‌وگو با حميدرضا كاتوزيان

کد خبر: ۵۴۹۶۹

تاریخ: ۲۰ تير ۱۳۸۸ - ۱۳:۰۷

سالي كه در آن قرار داريم حوادث مهمي ‌بايد از نظر اقتصادي رخ دهد و انضباط اقتصادي و تنظيم الگويي براي مصرف از ضرورياتي است كه دولت بايد در سرلوحه برنامه‌هاي خود قرار دهد. پس از نامگذاري سال 88 به عنوان سال اصلاح الگوي مصرف، برخي دستگاه‌ها تدوين برنامه‌هاي مختلفي را در دستور كار خود قرار داده اند.

حوزه انرژي (نفت و نيرو) محور اصلي اين نظام مصرف است كه بايد هدفمند و قاعده مند شود. بررسي عملكرد دولت در حوزه انرژي، تدوين سياست‌هاي اين بخش در زمينه سرمايه‌گذاري، توليد و مصرف و تدوين طرح جامع انرژي از جمله مباحثي است كه با دكتر حميدرضا كاتوزيان، رئيس كميسيون انرژي مجلس مطرح كرده‌ايم.

قرار بود طبق برنامه وابستگي بودجه به نفت كاهش پيدا كند، اما تاكنون دولت‌ها نتوانستند آن را عملي‌كنند. چرا شاهد رخداد اين اتفاق نبوده‌ايم؟

طبق قانون برنامه قرار بوده وابستگي بودجه به نفت كاهش پيدا كند و با يك شيب ملايمي ‌طي سال‌هاي متوالي ميزان وابستگي را كاهش دهيم، به طوري كه مثلا در يك مدت زمان معيني ارتباط بودجه با نفت قطع شود؛ البته در سابقه تاريخي كشور هست كه چنين اتفاقي در گذشته افتاده است. بين سال‌هاي 1308 اگر اشتباه نكنم تا 1320 يعني 12 ‌سال بودجه كشور مستقل از نفت تصويب شده است، ولي از سال 1320 به بعد طبق قانون قرار شد پول نفت دست وزير اقتصاد باشد و از آن زمان، وزير اقتصاد پول نفت را وارد بودجه كرد كه مجددا همين وضعيت به وجود آمد و ادامه پيدا كرد و بعد از انقلاب، همين كيفيت در واقع حفظ شد. وابستگي ما به نفت در بودجه يكي از نقاط ضعف بزرگ محسوب مي‌شود، به خاطر اين‌كه بيشتر اوقات‌ بازي‌هاي سياسي كه درباره قيمت نفت توسط قدرت‌هاي اقتصادي به وجود مي‌آيد منجر به تلاطم و اختلال در وضعيت بودجه مي‌شود.

البته تنها ما نيستيم كه بودجه بشدت وابسته‌اي به نفت داريم. خيلي از كشورهاي ديگر هم هستند، ولي الگوي خيلي خوبي در دنيا وجود دارد و آن كشور نروژ است كه بودجه اين كشور نفتي، كاملا مستقل از نفت است و اين سبب شده هم ذخيره ارزي بسيار خوبي داشته باشد و هم پيشرفت قابل ملاحظه‌اي در فناوري نفت داشته باشد، لذا پول فراواني را از محل درآمد نفتي خرج صنعت نفت كرده كه ما نمي‌توانيم چنين كاري را انجام دهيم، چون ما درآمدي كه از نفت داريم را خرج فرهنگي‌ها، بازنشسته‌ها، حقوق كارمندان و ... مي‌كنيم و بر اين اساس وضعيت ارتباط بودجه به نفت طي سال‌هاي قبل كه قرار بود طبق قانون برنامه كاهش پيدا كند، نه تنها كاهش پيدا نكرد بلكه به نظر من افزايش هم يافت.

ما وقتي قيمت نفت را در بودجه بالا مي‌بينيم ميزان وابستگي‌مان را به نفت افزايش مي‌دهيم. در سال گذشته به عنوان مثال 55 دلار قيمت هر بشكه نفت را در بودجه در نظر گرفتيم، ولي عملا در واقع بيش از90 دلار به نفت وابستگي پيدا كرده بوديم.

در مجموع يكي از نقاط ضعف همه دولت‌هايي كه آمدند همين بوده كه ميزان وابستگي‌شان را به نفت كاهش ندادند. اين يكي از نقاط ضعف سيستم دولت بوده كه متاسفانه همچنان تداوم دارد. نظر من اين است كه دولت در طرح تحول اقتصادي حول اين محور اصلي متمركز شود و شايد تنها محور مهم اين باشد، راهكاري را تدوين كند كه ميزان وابستگي اقتصاد به نفت كاهش يابد، اما اين اصلا در طرح ديده نشده است.

وقتي با كارشناسان دولت بحث مي‌كنيم بر سر قيمت نفت چانه مي‌زنند و اين نشان مي‌دهد چقدر اين پيوند و وابستگي وجود دارد و اين يكي از نكات بسيار منفي است كه به نظر من در همه دولت‌ها بوده و در دولت نهم هم با كمال تاسف بوده و تلاش جدي هم براي كاهش اين وابستگي‌ها صورت نگرفته است و اراده چشمگيري بر‌اي آن وجود ندارد.

مساله ديگري كه در بخش انرژي شايان توجه است، پيش‌بيني افزايش مصرف و ميزان تداوم اين افزايش است كه هر ساله در كشور وجود دارد، هم در بخش نيروگاهي و هم در بخش خانگي و تجاري. در بخش برق نيز اين موضوع خيلي خودش را در سال گذشته نشان داد و شاهد بوديد كه چه اتفاقاتي افتاد.

موضوع ديگر اين است كه ما هر ساله يك ميزان معيني مثلاً فرض كنيد 5 هزار مگاوات در بخش برق افزايش توليد بايد داشته باشيم، چون ما يك كشور رو به توسعه هستيم و كشور رو به توسعه هم ميزان وابستگي‌اش به انرژي الكتريكي بسيار بالاست و هر ساله هم اين ميزان وابستگي و اين ميزان نياز به انرژي الكتريكي افزايش پيدا مي‌كند، بنابراين ما بايد طرح‌هاي توسعه نيروگاهي داشته باشيم. پيش‌بيني افزايش مصرف براي كشورهايي كه رو به توسعه هستند بايد صورت بگيرد و متناظر و متعاقب با اين توسعه بودجه آن تامين و ساز و كار لازم آن ايجاد شود. متاسفانه در اين زمينه هم باز ما شاهد يك نقص هستيم. در واقع دولت در زمينه سرمايه‌گذاري و اختصاص بودجه لازم براي توسعه منابعي كه مي‌تواند بعدها مورد استفاده قرار دهد و به توليد كمك كند بويژه در بخش انرژي كم‌كاري كرده است.

چرا فكر مي‌كنيد كه دولت در اين زمينه كم‌كاري كرده است؟

دولت اين را استناد مي‌كند به قانون برنامه و مي‌گويد برنامه دست دولت را بسته و گفته تصديگري دولت نبايد افزايش داشته باشد، در حالي كه شركت توانير خودش مي‌توانسته يعني احتياج به سرمايه‌گذاري داشته و مصوبه هيات مديره آن بوده كه سرمايه‌گذاري جديد در بخش نيروگاهي انجام پذيرد، ولي متاسفانه در اين زمينه سرمايه‌گذاري صورت نگرفته و فقط با سرمايه اندك بخش خصوصي بوده است. ما نمي‌توانيم توليد چند هزار مگاوات برق را به عهده بخش خصوصي بگذاريم. البته جدا از بحث تحريم، مشكلات ناشي از محدوديت‌هاي سيستم بانكي كشور هم مزيد بر علت مي‌شود و دست بخش خصوصي هم براي تاسيس و توليد نيروگاه‌هاي جديد بسته است.

ببينيد، طي ساليان گذشته هر سال به طور متوسط 3 هزار مگاوات به شبكه توليد و توزيع برق اضافه ‌شده، اما در سال ‌هاي اخير اين روند كندتر شده است. ما در سال‌هاي بعد هم اين مشكل را خواهيم داشت، چون سرمايه ‌گذاري جديد صورت نگرفته، بنابراين بهره‌برداري جديدي هم طي سال‌هاي آتي نخواهيم داشت. احتمالا امسال چيزي نزديك به 1200 تا 1300 مگاوات بهره‌برداري جديد داريم كه مقدار زيادي به ظرفيت كشور اضافه نمي‌كند و ما بشدت با كمبود برق در سال جاري مواجه خواهيم شد.

ساخت نيروگاه هم چيزي نيست كه سريع جواب دهد، يعني سرمايه‌گذاري آن دو سه سال زمان مي‌برد تا نيروگاه بتواند به بهره‌برداري كامل برسد و از اين نظر ما مشكل خواهيم داشت. بحث ديگري هم در زمينه نيروگاه‌هاي برقآبي وجود دارد، چون كشور ما در ناحيه خشكي قرار گرفته است از اين نظر آب كافي براي اين‌كه سدسازي جديدي انجام دهيم يا بتوانيم انرژي الكتريكي جديدي از آب تامين كنيم، نداريم و از نيروگاه برق‌آبي هم سال گذشته نتوانستيم استفاده كنيم، زيرا بارش به اندازه كافي نداشتيم و خشكسالي بوده و اين خشكسالي‌ها ممكن است ادامه پيدا كند. امسال اگر بارش طولاني داشته باشيم لزوما نيروگاه برق‌آبي جواب نمي‌دهد، چون اينها فرآيندي دارد. اين سفره‌هاي آب زيرزميني بايد اشباع شود و آب رودخانه‌ها جريان پيدا كند.

در بحث انرژي‌هاي نو تلاش‌هايي صورت گرفته كه البته اين هم كافي نبوده است. در بحث استفاده از نيروگاه‌هاي بادي اين امكان هست زيرا نواحي‌ در كشور همواره بادهاي شديد دارند و ما مي‌توانيم آنجا نيروگاه‌هاي بادي داشته باشيم يا نيروگاه اتمي ‌كه تاسيس آن از 40 سال پيش مطرح بوده است. از دهه 60 تا به حال مي‌گويند سال آينده اين نيروگاه راه مي‌افتد و همين‌طور عقب افتاده است.

اين نيروگاه مي‌تواند چيزي در حدود يك‌هزار مگاوات برق به شبكه اضافه كند كه باز معلوم نيست حتي توليد آزمايشي آن هم به جواب رسيده است يا نه. بر اين اساس در بخش نيروگاهي هم اين وضعيت را شاهد هستيم.

در بخش نفت و گاز چطور؟

در بخش نفت و گاز بايد حتما صورت بگيرد تا بتوانيم بهره‌وري خوبي داشته باشيم حتي اگر بخواهيم سطح توليد نفت را به اندازه‌اي كه در حال حاضر وجود دارد حفظ كنيم نياز به سرمايه‌گذاري جديد داريم؛ زيرا عمر بيشتر ميادين نفتي به نيمه دوم رسيده و بازدهي آنها كم است و نياز به تزريق گاز و آب دارند كه بتوان بهره‌برداري بيشتري از آنها حاصل كرد.

پس اين‌كه گفته مي‌شود مشكل گاز نداريم، براي اين است كه تزريق گاز به منابع نفتي در كشور انجام نمي‌شود؟

بله.‌در بخش نفت تزريقي كه بايد انجام مي‌گرفت انجام نشد، در صورتي كه سطح توليد نفت ما (با استفاده از تزريق) مي‌تواند بيشتر از اين باشد. در حال حاضر توليد ما كمتر از برنامه است. اين در حالي است كه بايد با شيب ملايمي ‌توليد را افزايش مي‌داديم ولي افزايشي هم صورت نگرفته.

يك چيزي بين 3 ميليون و 700 تا‌‌4 ميليون و 200هزار بشكه در روز الان توليد ما است. البته بين آماري كه وزارت نفت به ما اعلام مي‌كند كه مي‌گويد 4 ميليون و 200 هزار با آماري كه بعضي سازمان‌هاي بين‌المللي اعلام مي‌كنند كه مي‌گويند 3 ميليون و 700 هزار بشكه، اختلاف وجود دارد و ما هم در كميسيون پيگيري مي‌كنيم تا مشخص شود واقعا توليد نفت ما روزانه به چه ترتيب است. به‌هرصورت، اين توليد هم كه بايد افزايش پيدا مي‌كرده در حد قابل قبول نبوده است.

درباره افزايش توليد در زمينه گاز هم وضعيت ما به همين صورت است. سرمايه‌گذاري‌هايي كه در گذشته صورت گرفته، بخصوص در پارس جنوبي بتدريج در سال‌هاي اخير به بهره‌برداري رسيده است و ما افزايش توليد گاز را داشتيم. سال 87، 20 تا 30 ميليون متر مكعب به توليد ما اضافه شد، ولي سرمايه‌گذاري‌هاي آن در گذشته انجام شده؛ به طوري كه الان خودمان محتاج هستيم و مجبوريم از تركمنستان گاز بخريم براي اين‌كه بتوانيم نياز داخلي را تامين كنيم اين درحالي است كه ميدان پارس جنوبي ميدان بسيار وسيع و مشتركي است كه اين را اگر ما به توسعه سرعت ندهيم با توجه به اين‌كه شيب ميدان به طرف قطر است و آنها به سرعت هم برداشت مي‌كنند احتمالا افت فشار در آن ناحيه به‌وجود مي‌آيد و گاز هم حركت مي‌كند به ناحيه‌اي كه فشار آن كاهش يافته و طبيعتا دسترسي آنها خيلي خوب است. قطر با برداشت وسيعي كه انجام مي‌دهد، سرمايه‌گذاري هم در حد بسيار وسيع كرده، هم گاز را به عنوان سوخت استفاده و هم به عنوان ورودي پتروشيمي‌ ضمن اين كه با تبديل كردن گاز طبيعي به مايع،‌مايع ‌آن را صادر مي‌كند.

قطر كه براي انرژي‌ خيلي خوب سرمايه‌گذاري مي كند.

بله. ايران متاسفانه همچنان در پيچ و خم بستن قراردادها يا پيدا كردن شركت‌هاي مناسب سرمايه‌گذار گير كرده و من فكر مي‌كنم اين يكي از آزمون‌هاي بزرگ براي كشور ‌است كه ما تا چه اندازه همت و اراده داريم كه از منابع ملي استفاده كنيم؛ چون اگر ما از اين ميدان برداشت نكنيم، كشور مقابل برداشت مي‌كند و ما در واقع عقب مي‌افتيم. به هر صورت در بخش گاز چنين وضعيتي است در پارس جنوبي طرح‌ها كند جلو مي‌رود كه بخشي از آن به دليل كمبود سرمايه‌گذاري است.

بخشي از آن هم به دليل مديريت است.

بله، بحثي به دليل ضعف مديريت است. بخشي از آن هم به علت مساله تحريم‌هاست كه فشارهايي را به ما در زمينه‌هاي فني تكنولوژيكي و سرمايه‌گذاري تحميل كرده است. در واقع به كار گرفتن يك تدبير خوب از جانب دولت براي كاهش فشارها مي‌توانست در سرعت بيشتر طرح‌ها تاثير داشته باشند.

جمع‌بندي من اين است كه دولت در بخش انرژي فعاليت و تلاش خوبي داشت، ولي بعضي ابزارها را در اختيار نداشت، مثل سرمايه‌گذاري به اندازه كافي بعضي ضعف‌هاي مديريتي داشتيم؛ مقداري هم ضعف در برنامه‌ريزي‌ها داريم.

اگر ما بخواهيم قانون برنامه را دقيقا رعايت كنيم و به اهداف آن برسيم، بايد به طور جدي در حوزه انرژي در زمينه سرمايه‌گذاري، مديريت و برنامه‌ريزي تجديد نظر كنيم.ما در حوزه استخراج، توليد، برداشت صيانتي، توليد فرآورده پتروشيمي ‌و الگوي مصرف برنامه‌هاي منسجم و يكپارچه‌اي نداريم و اين موضوع هم در وزارت نفت مشهود است هم وزارت نيرو.

در زمينه فعاليت‌هايي كه در حوزه توليد نيروگاهي است نياز به يك طرح جامع داريم كه ما چون در كميسيون انرژي ديديم شوراي عالي انرژي تشكيل نمي‌شود، اين را در كميسيون انرژي در دستور كار قرار داديم و آن را دنبال مي‌كنيم.

طرح جامع انرژي كه يك دوره مطرح شد را نمي‌خواهيد دنبال كنيد فكر نمي‌كنيد پيگيري آن ضرورت داشته باشد؟

اين طرح همان چيزي است كه در كميسيون پيگيري مي‌شود وزارت نفت، وزارت نيرو، سازمان انرژي اتمي، سازمان حفاظت از محيط زيست، وزارت صنايع و تمام دستگاه‌هاي ذي ربط در تدوين اين طرح مشاركت دارند مشاور اصلي كميسيون هم موسسه بين‌المللي مطالعات انرژي است كه دارد كار مي‌كند و ما هم با آنها جلساتي داشتيم از طرف كميسيون ما هم آقاي دكتر زارعي مسوول هستند كه اين مطلب را پيگيري كنند خود من هم در شوراي راهبردي شركت مي‌كنم. ما وظيفه اين مجموعه را تدوين طرح جامع انرژي گذاشتيم كه خيلي جاها ممكن است احتياج به چارچوب‌هاي قانوني داشته باشد اين چارچوب‌ها را ما مي‌توانيم بياوريم مجلس در مجلس هم تصويب كنيم كه به صورت قانون دائمي‌ در كشور به اجرا گذاشته شود.

يكي از ضعف‌هاي بزرگي كه انگيزه اي براي ما شد تا به سمت تدوين طرح جامع انرژي برويم مساله الگوي مصرف است. ما در كشور الگوي مصرف درستي در بحث انرژي نداريم. در بحث آب چه آب مصرفي خانگي، صنعتي و كشاورزي، در برق هم همين‌طور چه برق خانگي، گاز نيز به همين ترتيب. در حوزه‌هاي صنعتي نحوه استفاده ما استفاده بهينه نيست يعني در واقع ما پرمصرف هستيم؛ ولي پرمصرف كم راندمان و كم بهره‌ايم. اگر مراجعه كنيم به آمارهاي وزارتخانه‌هاي نيرو و نفت مشخص مي‌شود كه شدت مصرف انرژي در كشور ما عدد بسيار بالايي دارد.

شدت انرژي يعني ميزان انرژي كه ما مصرف مي‌كنيم. ميزان بشكه نفت خامي‌كه ما مصرف مي‌كنيم و در قبال آن ميزان ارزش افزوده‌اي و يا توليد ناخالص ملي در كشور ما خيلي بالاست،شدت انرژي ما تقريبا چيزي نزديك به 15 برابر ژاپن است، بيش از 2 برابر چين است. كل گاز مصرفي كشورما از كل گاز مصرفي گمركات و بخش صنعت اروپا بيشتر است؛ در حالي كه آنها كشورهاي صنعتي هستند كه با آن وسعت كار اين ميزان گاز مصرف مي‌كنند.

آنها نيروگاه برق هسته‌اي دارند كه انرژي پاك‌تري است.

بله. نحوه بهره‌برداري ما مناسب نيست.

ما به جاي اين‌كه گاز را به مردم بدهيم، مي‌توانيم گاز را به نيروگاه برق بدهيم تا مردم تا از انرژي برق استفاده كنند.

در همين مصرف گاز اگر بهينه استفاده شود مي‌توان كلي جلو افتاد. در بخش‌هاي صنعتي هم همين است فقط خانگي‌ها را نمي‌توانيم سرزنش كنيم مصرف صنعتي ما نيز در ساختمان‌ها و كارگاه‌ها بهينه نيست ميزان انتقال حرارت بالاست، در حالي كه مي‌تواند اين‌طور نباشد.

مثلا مبحث 19 در قانون ساختمان‌سازي رعايت نمي‌شود.

بله. همين الان شيشه دوجداره كه به عنوان قانون شهرداري براي جلوگيري از اتلاف انرژي عنوان مي‌شود يا استفاده از ايزولاسيون اصلا در ساختمان‌ها رعايت نمي‌شود خيلي از ساختمان‌هايي كه الان شيشه دو جداره دارند نه كنترلي روي انتقال سوخت آنها انجام مي‌شود و نه روي انتقال حرارت. در واقع شيشه‌هاي دو جداره‌اي هم كه نصب مي‌شود، شكل صوري دارد واقعا ماموريتي كه دارند، نمي‌توانند انجام دهند از نظرفني، ضعف روي نصب و به‌كارگيري آنها خيلي زياد است. اين مشكلات سبب شد ما مقداري رويكردمان به سمت طرح جامع انرژي جديت بيشتري پيدا كند.

مثلا در همين بخش مصرف انرژي اخيرا كارخانجاتي به كشور وارد شده است كه اين كارخانجات در خارج از كشور از رده خارج و دست دوم بوده است؛‌ مثل كارخانه توليد فولاد و ميلگرد از قراضه آهن كه از چين و هند آمده است، اصلا آن كشورها اين كارخانه‌ها را از رده خارج كرده‌اند، به دليل مصرف بالاي انرژي حالا ما اينها را آورده‌ايم اينجا كساني كه مي‌خواستند در بخش خصوصي سرمايه‌گذاري كنند، رفته‌اند اين كارخانجات را آورده‌اند؛ در حالي كه راندمان اينها خيلي پايين است. اگر ما به اينها انرژي يعني گاز و برق ارزان ندهيم، اين كارخانجات بهره‌وري‌شان خيلي پايين مي‌آيد و در واقع اين يك جور رانت است.

گفت‌وگو از: زيبا اسماعيلي
منبع: جام جم