گروگانگيري تصمیم د ولت به استعفا را جلو اند اخت

روز د وشنبه 14 آبان د ر جلسه هیات د ولت اغلب وزرا خبر د اد ند که قرار است به وزارتخانه‌ها بریزند و جلوی ورود وزرا را بگیرند .

کد خبر: ۵۴۴۵۰۹

تاریخ: ۱۳ آبان ۱۳۹۴ - ۰۸:۰۶

۱۳ آبان تنها روز تسخیر سفارت آمریکا نیست، پایانی بر عمر ۲۷۵ روزه د ولت موقت نیز هست. د ولتی که هم چاقو را می‌خواست و هم د سته‌اش را، نه امکان تایید حرکت د انشجویان پیرو خط امام(س) را د اشت و نه توان د ید ن و نشستن و د ست روی د ست گذاشتن.

د کتر ابراهیم یزد ی که د ر میانه راه د ولت موقت جایگزین د کتر کریم سنجابی د ر سمت وزیر امور خارجه شد ، د ر گفت‌وگو با «قانون» خبر از مخالفت اولیه امام با تسخیر سفارت آمریکا می‌د هد . او که د ر سال ۶۲ جایگزین مهند س مهد ی بازرگان به عنوان د بیرکل نهضت آزاد ی ایران شد ، د ر این گفت‌وگو به تشریح تاثیر افکار عمومی و گروه‌های سیاسی بر سیاست خارجی د ولت موقت می‌پرد ازد .

با توجه به اهمیت سیاست خارجی د ر کشورهای جهان سوم و ویژگی‌های خاص روابط د یپلماتیک، به نظر شما مولفه‌های یک رویکرد د موکراتیک د ر عرصه سیاست خارجی چیست؟ و تفاوت آن با یک رویکرد پوپولیستی د ر آن عرصه چیست؟

سیاست خارجی اد امه سیاست‌های د اخلی است. روابط خارجی به طور اصولی د ر خد مت تحقق اهد اف توسعه ملی است. هیچ کشوری بی‌نیاز از رابطه با کشورهای خارجی نیست. اما رابطه برای رابطه معنا ند ارد . د ر سیاست خارجی رویکرد پوپولیستی، یا عوام‌پسند انه نه‌تنها بی‌معناست بلکه مضر هم است.

با این تفسیر، سیاست خارجی د ولت موقت را تا چه میزان تحت تاثیر نظر افکار عمومی جامعه می‌د انید ؟

سیاست خارجی د ولت موقت بر اساس منافع ملی و آرمان‌های انقلاب تعریف و تد وین شد ه بود . یکی از اهد اف انقلاب، رهایی از سیطره استیلای سیاسی، اقتصاد ی و نظامی خارجی بود . با پیروزی انقلاب اگرچه سلطه سیاسی قد رت‌های خارجی به کلی قطع شد اما د ر زمینه‌های اقتصاد ی و نظامی مسائلی بر جای ماند ه بود که تسویه و پاک کرد ن آثار آن‌ها نیاز به زمان د اشت. به عنوان مثال د ر زمان شاه، ایران قریب به ۵۰میلیارد د لار سلاح‌های نظامی از آمریکا خرید ه بود . این سلاح‌ها به لوازم ید کی نیاز د اشتند که لاجرم باید تامین می‌شد .

نوع تعامل د ولت موقت با گروه‌های مختلف د اخلی ازجمله د انشجویان مسلمان د ر این زمینه چگونه بود ؟ آیا امکان پیش‌گیری از اتفاقاتی چون تسخیر سفارت آمریکا با تعامل یا آلترناتیو د یگری امکان‌پذیر نبود ؟

د ر د ولت موقت د و اقد ام بسیار مهم د ر راستای همکاری نه فقط با د انشجویان بلکه با اساتید د انشگاه و متخصصان متعهد صورت گرفت. شاد روان د کتر ید ا... سحابی به عنوان وزیر مشاور د ر طرح‌های انقلاب، بیش از ۵۰۰ نفر از اساتید را د ر رشته‌های مختلف د عوت کرد و آن‌ها طرح‌های اساسی‌اي را برای توسعه د ر زمینه‌های مختلف و اجرای برنامه‌ها د ر کوتاه‌مد ت، میان‌مد ت و د رازمد ت تد وین کرد ند که به صورت کتابی د ر‌‌ همان زمان تکثیر شد . متاسفانه بعد از استعفای د ولت موقت این کار بسیار مهم و ارزند ه به بوته فراموشی سپرد ه شد .  اقد ام د یگر د ر د ولت موقت تشکیل اتاق فکر بود . به عنوان معاون نخست‌وزیر د ر امور انقلاب، با موافقت مهند س بازرگان با د عوت از استاد ان و د انشجویان اتاق فکری را تشکیل د اد م. انقلاب ایران فاقد سازماند هی کلاسیک بود . بنابراین رهبری انقلاب با نیروهای متخصص و متعهد ارتباط ارگانیک ند اشت. اتاق فکر برای ایجاد ارتباط با متخصصان متعهد و جلب همکاری آن‌ها با د ولت بود . اساتید و د انشجویان روزهای جمعه د ر یکی از سالن‌های ساختمان نخست‌وزیری گرد هم می‌آمد ند و د رباره چگونگی حل برخی مشکلات با هم شور می‌کرد ند و به د ولت نظر می‌د اد ند . با رفتن من به وزارت امور خارجه، د کتر مصطفی چمران مسئولیت را پذیرفت و اتاق فکر اد امه پید ا کرد .

نظرات مختلفی د رباره تاثیر واقعه ۱۳ آبان د ر استعفای د ولت موقت وجود د ارد . شما چه سهمی برای این روید اد قائل هستید ؟

از حد ود خرد اد ۵۸ استعفای د ولت موقت د ر شورای انقلاب مطرح شد ه بود . علت اصلی، وجود د و نهاد شورای انقلاب و د ولت موقت بود . د ر برنامه سیاسی که تد وین کرد ه بود م و به تصویب امام رسید ه بود ، شورای انقلاب به عنوان مجلس مقننه موقت و د ولت به عنوان قوه مجریه موقت پیش‌بینی شد ه بود . اما د ر شرایط ویژه پس از انقلاب و نقش روحانیان د ر فرآیند آن، شورای انقلاب برای خود شأن قوه مقننه را قائل نبود بلکه د ر تمام امور اجرایی نیز د خالت می‌کرد .

این د وگانگی د ر مد یریت بلافاصله از‌‌ همان روز‌های اول پس از پیروزی انقلاب تاثیر منفی خود را نشان د اد . بنابراین چند ین بار مهند س بازرگان آماد گی خود را برای استعفا هم د ر شورای انقلاب و هم با امام مطرح کرد .

اما هر بار به د لایلی مسکوت می‌ماند . راه حل این بود که د ولت و شورای انقلاب د ر هم اد غام شوند و یک نهاد ، مد یریت را به عهد ه بگیرد . حد ود یک ماه قبل از گروگانگیری به اتفاق مهند س بازرگان د ر جلسه شورای انقلاب شرکت کرد یم و پیشنهاد خود را ارائه د اد یم، که تقریبا به اتفاق آرا تصویب شد و امام هم آن را تایید کرد ند اما بحث د رباره یک موضوع اد امه د اشت که آیا همه وزیران باید عضو شورا باشند و نیز آیا همه اعضای شورای انقلاب مسئولیت وزارتخانه‌ای را د اشته باشند یا خیر. تعد اد اعضای شورای انقلاب ۱۵ نفر بود د رحالی که تعد اد وزیران بیش از 20 نفر بود ند . این موضوع د ر د ستور بحث شورای انقلاب بود که سفر شاه به آمریکا و د عوت ما به الجزایر و سپس گروگانگیری پیش آمد .
د ولت، نه فقط د ولت موقت بلکه هیچ د ولتی نمی‌تواند اقد امات اينچنين 12،10 د انشجو و اشغال سفارتخانه خارجی را بپذیرد و تحمل کند . خصوصا که اولین واکنش امام به خبر اشغال سفارت که روز یکشنبه بعد از ظهر د ر د ید ار با ایشان و گزارش سفر به الجزایر به ایشان د اد م این بود که «برو آن‌ها را بریز بیرون» اما ۳۶ یا ۴۸ ساعت بعد ، از این عمل حمایت کرد ند و آن را انقلابی بزرگ‌تر از انقلاب اول د انستند . به این ترتیب گروگانگیری تصمیم د ولت موقت به استعفا را جلو اند اخت.

ارزیابی شما از نقش مولفه «اد اره د ولت از سوی میانه‌رو‌ها» د ر تسخیر سفارت آمریکا چیست؟ آیا می‌توان حد س زد د ر صورتی که د ر د فعات پیشین استعفای د ولت موقت مورد پذیرش قرار می‌گرفت، این حاد ثه رخ نمی‌د اد یا از سوی د یگر د ر صورتی که د ولت موقت استعفا نمی‌کرد ، قائله گروگانگیری زود تر و با صرف هزینه کمتری جمع می‌شد ؟

بسیاری از نیرو‌های تند رو و به اصطلاح انقلابی، هر یک به د لیلی با د ولت بازرگان موافق نبود ند . د لیل آن هم فقط این نبود که د ولت را میانه‌رو می‌د انستند . جو انقلاب همه را گرفته بود و انتظار د اشتند که تغییرات د ر زمینه‌های اقتصاد ی و اد اری با‌‌ همان شتاب د وران قبل از انقلاب صورت گیرد . د رحالی‌که از نظر ما د ر د ولت موقت انقلاب د و مرحله د اشت: مرحله سلبی و مرحله ایجابی. د ر مرحله سلبی که ویژگی تخریبی د اشت حرکت می‌توانست‌ بسیار شتابمند باشد . اما مرحله ایجابی یا سازند گی نیازمند مطالعات گسترد ه و برنامه‌ریزی‌های حساب‌شد ه است و لاجرم بسیار کند و زمانبر است. د ر آموزه‌های قرآنی آمد ه است که هر زمان اراد ه خد اوند بر نابود ی قومی تعلق می‌گیرد ، تخریب یا تغيير بسیار سریع است. اما آفرینش - اگرچه اراد ه کن فیکونی ا... نافذ است- تد ریجی و مرحله‌ای است. حرکت
گام به گام مهند س بازرگان د ر د وره سازند گی کاربرد آیات قرآن کریم بود . جوانان انقلابی صبر و تحمل لازم برای سازند گی را ند اشتند .

اگر آمریکایی‌ها شاه را به آمریکا نمی‌برد ند یا مثلا د وماه بعد ، پس از اد غام شورای انقلاب و د ولت می‌برد ند شاید گروگانگیری رخ نمی‌د اد اما اگر به د نبال اشغال سفارت، د ولت استعفا نمی‌د اد با توجه به اینکه د انشجویان به کرات گفته‌اند که یکی از اهد اف اشغال ساقط کرد ن د ولت موقت بود ، ممکن بود حواد ث د یگری رخ بد هد . ازجمله اینکه روز د وشنبه ۱۴ آبان د ر جلسه هیات د ولت اغلب وزرا خبر د اد ند که قرار است به وزارتخانه‌ها بریزند و جلوی ورود وزرا را بگیرند . بنابراین هیات وزیران د سته جمعی استعفا د اد ند . اگر چنان می‌شد و عد ه‌ای به نام مرد م وزراتخانه‌ها را اشغال می‌کرد ند ، کنترل و مد یریت کشور از د ست شورای انقلاب و حتی امام خارج می‌شد .

شما به عنوان وزیر امور خارجه سابق و فرد ی که سابقه رابطه نزد یک با رهبر فقید انقلاب اسلامی د اشتید ، آیا تلاشی برای رفع این بحران انجام د اد ید ؟

همان‌طور که اشاره کرد م د ر د ید اری که‌‌ همان روز یکشنبه ۱۳ آبان با امام د اشتم وقتی خبر اشغال را د اد م ایشان با ناراحتی گفتند : «این‌ها کی‌اند ؟ برو بریزشان بیرون» اما من صبح آن روز از د فترم با آقای موسوی خوئینی‌ها که د ر محل سفارت مستقر شد ه بود ، صحبت کرد ه بود م و می‌د انستم که این بار اشغال سفارت توسط نیرو‌های نا‌شناس انجام نشد ه است و اخراج آن‌ها به ساد گی میسر نیست و من نباید د ر آن د خالت کنم. د ر مراحل بعد ی د و پیشنهاد اساسی به امام د اد م؛ اول اینکه به بهانه گروگان‌ها یک د اد گاه بین‌المللی، نظیر د اد گاه برتراند راسل و محاکمه جانسون، رئیس جمهور آمریکا به مناسبت د خالت نظامی د ر ویتنام، برای محاکمه عملکرد سیاست خارجی د ولت آمریکا د ر ایران، از کود تای ۲۸ مرد اد ۳۲ تا زمان انقلاب تشکیل شود . د وم با نزد یک شد ن روز تولد عیسی مسیح د ر‌‌ همان سال ۵۸ پیشنهاد کرد م امام طی نامه‌ای خطاب به مسیحیان جهان به مناسبت تولد پیامبر عشق و رحمت اعلام کنند که گروگان‌ها آزاد می‌شوند . با این اقد ام، کار‌تر مجبور می‌شد سرمایه‌های
بلوکه شد ه ایران را بی‌قید و شرط آزاد کند و قائله نه تنها با حد اقل زیان و ضرر تمام شود بلکه تصویر رحمانی جد ید ی برای انقلاب د ر د نیا ترسیم می‌کرد اما متاسفانه نشد و شاید هم نگذاشتند .

چه تلاش‌های د اخلی و خارجی د یگری و از سوی چه کسانی د ر این بحران صورت گرفت؟

تلاش‌های متعد د ی از جانب نهاد ها، سازمان‌ها و شخصیت‌های بین‌المللی ازجمله د بیرکل سازمان ملل، یاسر عرفات و سازمان آزاد ی‌بخش فلسطین، اسقف ماکاریوس، نمایند گان کنگره آمریکا برای ختم بحران اشغال و گروگانگیری صورت گرفت که هیچ‌یک موثر واقع نشد ند .

امروز نیز د ولت منتقد ان سرسختی د ر حوزه سیاست خارجی د ارد . چقد ر شرایط امروز را با موقعیتی که شما د ر د ولت موقت تجربه کرد ید ، قابل مقایسه می‌د انید ؟

شرایط امروز به هیچ‌وجه با شرایط آن روز قابل مقایسه نیست. اولا مهند س بازرگان با حکم رهبر انقلاب نخست‌وزیر شد ه بود نه طی یک انتخابات آزاد . بی‌ترد ید اگر بازرگان با رای مرد م رئیس جمهور می‌شد ، رفتارش متفاوت بود . روحانی با رای سنگین مرد م انتخاب شد ه است و باید به تناسب این رای عمل کند . ثانیا د ر آن روز‌ها بسیاری از گروه‌ها، سازمان‌ها و شخصیت‌ها تحت تاثیر جوپرالتهاب بعد از انقلاب قرار د اشتند ، اما این سازمان‌ها و افراد سه د هه تجربه را پشت سر گذاشته‌اند و تغییر فکر و نظرد اد ه‌اند . د ر آن روز‌ها د ولت موقت به خاطر «میانه‌رو» بود ن ملامت می‌شد اما امروز د ولت روحانی رسالت خود را میانه‌روی و اعتد ال می‌د اند . ثالثا د ر آن روز‌ها همه نیرو‌ها تغییرات را یک شبه، زود و با زور می‌خواستند اما د ر شرایط کنونی همه پی برد ه‌اند که با نگرش «کن فیکونی» نمی‌توان تغییرات اساسی و زیربنایی را ایجاد کرد و سیاست تغییرات تد ریجی و گام به گام را پذیرفته‌اند . این‌ها همه تغییرات مثبت و مفید ی است که صورت گرفته و راه را برای تحولات اساسی هموار کرد ه است.