نگاه شما؛

بحران شایستگی در جامعه ایرانی

بخش «نگاه شما» برای ارائه و معرفی «نگاه» مخاطبان «تابناک» به همه موضوعات است. هر مخاطب «تابناک» می‌تواند با مد نظر قرار دادن شرایط همکاری با این بخش، «نگاه» خود را ارسال کند تا در معرض دید و داوری دیگر مخاطبان قرار گیرد.

کد خبر: ۵۳۸۴۸۳

تاریخ: ۱۹ مهر ۱۳۹۴ - ۱۹:۲۵

رضا شجیع/ استاد دانشگاه: سال ها پیش برای مصاحبه استخدامی به عنوان عضو هیأت علمی به یکی از دانشگاههای معتبر رفته بودم و استادانی مطرح و شناخته شده هم یک به یک با متقاضیان مصاحبه می کردند. در اتاق انتظار نشسته بودم که ناگهان درب اتاق مصاحبه باز شد و کتاب ها و کاغذهایی به بیرون اتاق پرتاب شدند. جوان متقاضی جذب با چهره ای برافروخته بیرون آمد و در حالی که زیر لب غرولند می کرد به جمع کردن کاغذها و کتابهایش اقدام کرد. او گفت در بهترین مجلات بین المللی مقاله منتشر کرده و آن ها او را به باد تمسخر گرفته اند. نوبت به من رسید و جو جلسه از آن چیزی که تصور می کردم سنگین تر بود. سئوال ها یکی پس از دیگری مطرح می شد تا جایی که سئوال اصلی مطرح شد؛ یکی از آن ها پرسید؛ چرا این دانشگاه را انتخاب کرده ام و اینکه آن ها فکر می کنند من قرار است از طریق آن دانشگاه «جامپینگ» کنم. نمی دانستم چه باید جواب بدهم و واقعاٌ در آن لحظه، ادراکی از مفهوم «جامپینگ» نداشتم. ماه ها بعد که متوجه رد درخواستم در آن دانشگاه شدم، ماجرا را برای یکی از استادانم تعریف کردم. او گفت که آن ها نسبت به تو ذهنیت خوبی نداشته اند و این جمله نشانه ای از احساس خطر در ذهن آن ها بوده است. او در نهایت جمله ای به من گفت که الهامبخش من برای نوشتن این نوشتار شد. او گفت؛ «رزومهات را داخل کیفت بگذار و سوادت را درون مغزت زندانی کن؛ آنها نگران آینده هستند».

تاریخ پر حادثه

فرهنگ قبیلهای گویا به برخی مؤلفههای مدیریت در ایران معاصر نیز رسوخ کرده است. جانشینکشی که پیش از این انگارهای نهادی در فرهنگ ایلیاتی ایران بود، اکنون فرهنگ شایستهگریزی را به ایران قرن بیست و یکم تحویل داده است. برخی مدیران این فرهنگ، فارغ از اینکه با چه ساز و کاری به منصب می رسند، اغلب از کوتاه بودن عمر مدیریتی خود آگاهند و این موضوع خود به مهمترین مانع توسعه بدل شده است. موضوع بحث در اینجا شمردن معایب «مدیریت کوتاه مدت» و آثار مخرب آن بر پیکر سازمانهای معاصر نیست، بلکه محور موضوع، تحلیل پیامدی است که تعریف «شایستگی» را تغییر داده و عملاً اجراییسازی آن را غیر ممکن ساخته است. آنچنان که شایسته سالاری در مدیریت، تنها در حرف و حدیث باقی مانده و آنطور که باید هرگز محقق نمیشود.

تاریخ پر حادثه، یکی از مهمترین دلایلی است که حس بی-اعتمادی را نهادینه کرده و این واقعیت تلخ که تاریخ ما پر از ناامنی، بینظمی و ناپایداری است را نمیتوان کتمان کرد. بر اساس شواهد؛ تنها 1200 جنگ با مقیاس بزرگ در سرزمین ما رخ داده و این رقم جدای از هزاران هزار جنگ منطقهای و محلی است. از جنگهای ایران و یونان در دوره هخامنشیان تا حمله اسکندر، جنگهای ایران و روم در دوره اشکانیان، مانیکشی در دوره ساسانیان، جنگهای مدائن، قادسیه و نهاوند و در نهایت یورش مغول، که در این دوره هرج و مرج، ناامنی و اختلافات قبیلهای به اوج می رسد و تا سال ها بعد هم ادامه می یابد. متوسط عمر شاهان و حکمرانان که بر اساس نظام سلطنتی قرار بود مادام العمر باشد، قبل از اسلام حدود 15 سال و بعد از اسلام حدود 11 سال بوده است. از این رو میتوان استنباط کرد که گرایش به ناپایداری و ناامنی به گونه ای عمیق وجود داشته و علی رغم تخریب تمامی مؤلفه های توسعه، به تعمیق حس بی اعتمادی در جامعه منجر شده است. بر همین اساس؛ انسان ایرانی بر اساس تجربه زیسته خود، شرط اول قضاوت در مورد شایستگی را به جلب اعتماد منوط کرده است. در واقع بیاعتمادی پیش فرض ذهنی انسان ایرانی است که از غریبه ها می خواهد با نشانههای بیرونی و به شکلی عینی، «اعتماد» را که یک مؤلفه حسی و درونی است را در وی برانگیخته کنند تا او پس از پردازش نشانه ها، فرایند قضاوت در مورد شایسته بودن یا نبودن افراد را آغاز کند.

بحران جانشینی

بحران جانشینی، یکی از آسیب های عمدهای است که روند توسعه کشور را با چالشهای جبرانناپذیری روبرو ساخته و معضلی تاریخی محسوب میشود. تاریخ گواه خشونتهای عریان بسیاری از شاهان و سلاطینی است که به محض رسیدن به اریکهء قدرت، مدعیان و گزینههای جانشینی خود را یا کشتند و یا کور کردند. این جانشینهراسی در تاریخ ایران آنقدر پر رنگ است که غزالي در نصيحهالملوك به پادشاه توصيه ميكند كه «هر شبي به آن جايگاه كه او خسبد مردم را بخواباند و خود به جاي دگر رود، اگر دشمن قصد جان او كند به جاي وي كس دگر را يابد و دستش بدو نرسد». عنصرالمعالي نيز در قابوسنامه پيشنهادي مشابه دارد و سلطان محمد خوارزمشاه شبها را در چادرهاي گوناگون به صبح ميرساند.

علیرغم دموکراتیزه شدن فرایندهای قدرت در قرن بیست و یکم و پیشبینی مکانیسمهای جابهجایی قدرت در ایران معاصر، اگر فکر کنیم مدلهای ذهنی انسان ایرانی در مورد بحران اعتماد و امنیت هم به تناسب شرایط زمانی تغییر کرده سخت اشتباه کردهایم. چه بسا برخی مدیران که به محض رسیدن به قدرت به دنبال تخریب مدیران پیشین میروند و مدیران خلع شده هم به مانند مدعیان تاج و تخت، به دنبال فرصتهایی برای انتقامجویی و اعاده حیثیت، این چرخه بیمار را تا نابودی کامل سرمایههای مادی و انسانی ادامه میدهند.

ماهی بزرگ، حوض کوچک

جملهای از بزرگمهر در سدهء ششم میلادی نقل میشود که او علت شکست ساسانیان را این میداند که «آنها کارهای بزرگ را به اشخاص پست میدادند و شغلهای پست را به افراد بزرگ میسپردند. افراد بزرگ نسبت به شغل کوچک خود بیاعتنا شدند و اشخاص پست شايستگی کارهای بزرگ را نداشتند». قرنها پس از بزرگمهر، دو دانشمند به نامهای مارش و پری بودند که نظریهء «ماهی بزرگ، حوض کوچک» را مطرح کردند. آنها دریافتند انداختن ماهی حوض در دریا و بلعکس انداختن ماهی دریا در حوض، عملکرد هر دو را به میزان قابل توجهی کاهش داده و آنها را دچار تنش و استرس میکند. آنها دریافتند که افراد به طور طبیعی تمایل دارند خود را با دیگران مقایسه کنند و احساس اینکه شخص قویتری در اطراف آنها حضور دارد، اعتماد به نفس آنها را کاهش میدهد. به طور کلی آنها دریافتند که انسانها به طور طبیعی ترجیح میدهند یک شخص مهم در یک گروه کوچک باشند تا یک شخص معمولی در یک گروه بزرگ.

در نهایت از مجموع مطالعات آنها و موارد مطرح شده میتوان چنین استنباط کرد که فرمول شایستگی در برخی مدیران ایرانی به سمت صفر میل میکند. این بدان معناست که برخی مدیران نشسته بر مسند قدرت که از آن ها با عنوان «مدیران تصادفی» نیز یاد می¬ شود، احتمال اینکه در انتخاب افراد زیردستشان به افراد ضعیفتر از خود رجوع کنند بیشتر است. این یعنی مدیری با نمره 17، مدیری با نمره 15، و او هم فردی با نمره 13 را به عنوان مشاور و زیردست انتخاب خواهد کرد و در نهایت حلقههای مدیریتی در فاز اجرایی و عملیاتی به صفر خواهد رسید. از مهمترین دلایل این امر میتوان به بحران اعتماد، احتمال حرفشنوی بیشتر افراد ضعیف تر، بحران امنیت شغلی و در نهایت تلاش این دسته از مدیران برای بقا اشاره کرد.

اعتماد و شناخت

موقعیت ذهنی ایرانیان در ارتباط با دو متغیر اعتماد و شناخت از یک مدل U شکل تبعیت میکند. یعنی ایرانیان به دو گروه بیشتر از همه اعتماد می¬کنند؛ کسانی که خیلی خوب و کامل میشناسند و کسانی که اصلاً نمیشناسند. بر این اساس «شناخت نسبی یا ناقص» به القای حس بی-اعتمادی منجر میشود. در موقعیت «شناخت کامل»، افراد به تجربه و خاطرات رجوع کرده و در حالت «عدم شناخت کامل» به امید و تخیل تکیه میکنند. حرفها و حدیث، شایعات و گمانهزنیها همان عواملی هستند که افراد گمنام را به مرحله «شناخت نسبی» رسانده و احتمال حذف آنها از گردونه اعتماد و انتخاب را افزایش میدهد. در چنین وضعیتی، مهمترین اقدام برای اثبات شایستگی، اعتمادسازی است و اینکه باید خیال «ماهی بزرگ» راحت شود که قرار نیست جایگاهش توسط شما متزلزل شود.

جمعبندی

آرمانی است اگر بگویم جامعه باید شرایط ابراز و احراز شایستگی را برای همگان فراهم کند و هر کس باید این شانس را داشته باشد برای خدمت به جامعهاش در همان سطحی که فکر می کند شایسته است تلاش کند. اما چه بگویم که ما تنها افسوس مهاجرت نخبگان را می خوریم و جامعه به عنوان بهترین آموزگار انسان، به او یاد می دهد که برای خارج کردن یک نفر از گردونه رقابت و القای حس بی اعتمادی، فقط کافی است یک جمله بگوید و آن اینکه؛ «از او بترس، روزی جایت را خواهد گرفت!!!».