مافياي آب از هر رئيس‌جمهوري قد رتمند تر است

انتقال آب کاری عبث است که هم گیرند ه و هم د هند ه را با پیامد های توسعه ناپاید ار و ناسازگار روبه‌رو می‌کند .

کد خبر: ۵۳۷۹۷۷

تاریخ: ۱۸ مهر ۱۳۹۴ - ۰۷:۴۴

رتبه‌ 132 ايران د ر بين 133 كشور د نيا د ر رتبه‌بند ی جهانی مد یریت منابع آب خود نشان‌د هند ه بحران موجود د ر كشور است. بحراني كه شايد بيشتر مسئولان و مرد م آن را جد ي نگرفته و با عملكرد خود تيشه به ريشه منابع آبي كشور مي‌زنند . براساس استاند ارد های جهانی هر کشوری که بیش از 40 د رصد منابع آب تجد ید شوند ه را استفاد ه کند ، وارد بحران آب می‌شود ، د ر حالی که ایران حد ود 72 د رصد از منابع آب تجد ید شوند ه خود را مورد استفاد ه قرار د اد ه است. د ر قوانین و برنامه چهارم و پنجم توسعه حکم شد ه که وزارت نیرو باید میزان آب از د ست‌رفته د ر آب‌های زیرزمینی را تا حد اکثر 25 د رصد احیا کند و برگرد اند ، ولی به‌نظر مي‌رسد وزارت نيرو تنها به اجراي کارهای سخت‌افزاری مثل سد سازی علاقه‌مند است.

د‌‌ر همين زمينه قانون با د كتر فاطمه ظفرنژاد پژوهشگر آب و توسعه پايد ار به ‌گفت‌وگو پرد اخته كه به شرح ذيل است:

مد يريت منابع آبي كشور را د رحال حاضر چگونه ارزيابي مي‌كنيد ؟

از 6 د هه پیش مد یریت آب کشور برپایه یک الگوی ناسازگار با بوم‌شناخت این سرزمین بنا شد ه که ساخت‌وساز بتنی و سد سازی را تنها شیوه مد یریت آب می‌د اند .

ما د ر جریان یک گسست عمیق از د انش ژرف ایرانی، مد یریت سخت‌افزاری را به آب، منابع طبيعی، جوامع بومی مولد و کشاورزان  تحمیل کرد یم.  د رحالی‌که آب و منابع طبیعی را باید با لحاظ موازین بوم‌شناختی و  به‌شیوه نرم و سازگار با محیط و نیز د ر مشارکت با صاحبان اصلی آب‌ها و حقابه‌ها یعنی کشاورزان و جوامع بومی‌ مولد مد یریت کرد .

برای جلوگیری از هد ررفت این منابع کمیاب د ر اقلیم خشک ایران، همان‌گونه که «حاسب‌کرجی» متوفی به 410 هجری د ر کتاب استخراج آب‌های پنهان آورد ه، باید آن‌ را د ر زیر زمین هد ایت کرد تا با کمترین هد ررفت بیشترین منافع را برای کشور د اشته باشد .

از پیامد های مد یریت سازه‌ای آب تبخیر سالانه میلیارد ها مترمکعب آب از سطح د ریاچه  بیش از 700 سد ساخته شد ه د ر کشور است.  «حاسب کرجی» که ششصد سال پیش از «گالیله» ، «کپلر» و «کوپرنیک» کروی بود ن زمین و گرد ش آن به‌د ور مرکز خود را د ر کتابش به‌صراحت نوشته و نیز به کشش مرکز  و نیروی ثقل زمین بسیار جلوتر از نیوتن اشاره کرد ه، قنات را بهترین شیوه بهره‌برد اری از آب د ر سرزمین ایران می‌د انست.

سد سازی تقلید ی، سبب خشک شد ن رود ها و سفره‌های زیرزمینی متصل به آنها شد ه و د ر د هه‌های اخیر بسیاری از قنات‌ها خشکید ند .   تهران پانصد قنات بارور د اشت که د ر حد توان اکولوژیکی این شهر  می‌توانست برای جمعیت متعاد ل آن آب تامین کند . سد سازی و انحراف آب رود خانه‌های کرج و لار، جاجرود‌‌،  شاهرود و ... به این شهر از یکسو تهران را به کلانشهری پرمعضل و ناسازگار با زیست‌بوم تبد یل کرد که د ه‌ها برابر توان اکولوژیکی خود از جمعیت پر شد ، و از سوی د یگر راهزن حقابه کشاورزان کرج، شهریار، طالقان، ورامین، گرمسار‌و... شد ؛ این جوامع بومی مولد را به آوارگی و سرنوشت حاشیه‌نشینی شهرها با مشاغل کاذب و پست محکوم کرد .   گزینه‌های بسیار پاید ار برای تامین برق وجود د ارد ، اروپا با همه توانش د ر تولید برقابی این شیوه را کاملا تعطیل کرد ه است. آلمان همیشه ابری؛ 30 د رصد برقش را از خورشید ی‌ها و بقیه را از هسته‌ای تامین می‌کند .  فرانسه بیش از 80 د رصد برقش را از هسته‌ای تامین می‌کند اما ما هنوز د ر این سرزمین با شکنند گی اکولوژیکی زیاد به د نبال برقابی هستیم. یعنی غلط‌ترین گزینه د ر ایران،  اگر هزینه تنها یک سد را صرف گسترش روش‌های خورشید ی یا باد ی کرد ه بود یم امروز همه ایران را نیروگاه‌های کوچک خورشید ی و باد ی گرفته بود .

باتوجه به ميزان بهر‌ه‌برد اري بي‌رويه از منابع آبي چه زماني با بحران مواجه مي‌شويم؟

امروز تقریبا همه رود خانه‌های ما خاموش شد ه‌اند ،  همه تالاب‌ها و د ریاچه‌های مهم کشور خشکید ه‌اند .  جوامع بومی مولد با مشقت و  مصائب فراوان د ست به گریبان هستند و بخش بزرگی از کشاورزان ارزشمند و مولد ان خوراک و تامین‌کنند گان امنیت خوراک، آواره و  بیکار شد ه‌اند .  سفره‌های زیرزمینی افت شد ید د اشته‌اند گاه تا بیست متر و بیشتر که تقریبا د ر بسیاری از نقاط به  فرونشست زمین  انجامید ه  و بنابراین د یگر قابل جبران نیست یا جبران آن بسیار بسیار د شوار خواهد بود .
از د و د هه  پیش خشکید ن پیکره‌های آبی باتوجه به سرنوشت د ریاچه‌های د یگر نقاط جهان مانند د ریاچه آرال و خشکید ن آن با سد سازی قابل پیش‌بینی بود و بارها د ر د فتر فنی آب وزارت نیرو  گوشزد شد اما  کَری مصلحتی کارگزاران د ولتی، د وستان د انشگاهی و بخش‌خصوصی اجازه شنید ن به هشد ارها را ند اد .  اینک د رست د ر بطن فاجعه قرار د اریم .  اگر این اسمش بحران آب  نیست  پس چیست؟

از نشانه‌هاي د یگر بحران این است که د ر کشوری باکمبود راهبرد ی منابع آب، مصرف سرانه چند ین برابر ضوابط د نیا  و  برابر اروپای پرآب  است،  د یگر اینکه بهای آب کمیاب ما از زباله کمتر است.  آب به‌جای مصارف مولد به مصارف نالازم و نامولد ی مانند شهر آبی می‌رسد .  نوکیسگان شهری با فشار آب حیاط و کوچه را می‌شویند . به ماشین‌شویی‌های بسیار پرمصرف و آلود ه کنند ه مجوز احد اث د اد ه می‌شود تا با فشار آب خود روها را بشویند . فضای سبز از چمن پوشید ه می‌شود که بسیار پرنیاز به آب است و مال این سرزمین و این بوم نیست و د ر  کاهش آلود گی هوا اثری ند ارد . فضای سبز د ر میان روز و د ر آفتاب به‌روش بارانی آبیاری می‌شود تا بخش بزرگی از آن کاملا تبخیر شود ، اگر هم کسی پرسید با شتاب می‌گوییم آب چاه است.  انگار آب چاه  آب نیست یا هزینه‌ای برای استخراج آن نشد ه است و...

اینها همه نشانه‌های بحران شد ید آب است، بحرانی که بشد ت امنیت خوراک و امنیت ملی را تهد ید می‌کند .

باتوجه به اينكه د ر چند د هه اخير شاهد توسعه صنايع و كشاورزي د ر فلات مركزي ايران بد ون توجه به د ر نظر گرفتن آمايش سرزميني و منابع آبي د ر آن مناطق بود ه‌ايم، اين توسعه چه پيامد ي تاكنون د اشته است؟

گسترش صنایع ناسازگار با زیست‌بوم مانند صنایع فولاد د ر اصفهان ، یزد‌‌،  کرمان و  فلات مرکزی کار اشتباهی بود که هنوز هم اد امه یافته است.  صنایع فولاد باید کنار خلیج فارس ساخته می‌شد تا از آب اقیانوس استفاد ه کند نه از آب کوهرنگ و سرشاخه‌های کارون اما این گسترش ناسازگار صنایع به سبب این بود که  صنایع خود را موظف به تامین آب نمی‌د ید ند و  می‌د انستند که د ستگاه ناکارآمد ی مانند وزارت نیرو  بالاخره با راهزنی حقابه کشاورزان و به‌شیوه رفاقتی خصولتی آب برای صنایع ناسازگارشان تامین خواهد کرد .

این راهزنی حقابه‌ها اد امه خطرناکی یافته و تاکنون سالانه  يك میلیارد مترمکعب از آب کارون از سرشاخه‌ها منحرف  می‌شود . با طرح سد و انتقال بهشت آباد 2/1میلیارد مترمکعب د یگر انتقال خواهد یافت تا د ر کرمان صنایع ناسازگار فولاد د رست شود و د ر یزد و اصفهان شاهد توسعه ناپاید ار و نابومی بیشتری باشیم.   ساخت این خط سرنوشت کارون را با خشکی ابد ی گره خواهد زد .  جوامع بومی مولد استان خوزستان بخش مهمی از  حقابه‌های خود را از د ست خواهند د اد .  د ر اواخر د هه 70 د ر اثر د ستکاری‌های ناشیانه کارگزاران د ولتی و یاران‌شان، آب کارون به‌شد ت شور شد و هد ایت الکتریکی آن به 17 هزار رسید .  مرد م خرمشهر که بنابر سنت از آب کارون برای آشامید ن بهره‌برد اری می‌کرد ند به‌شد ت خشمگین شد ند و خوزستان با بحران روبه‌رو شد . همسایگان ناخلف  نیز از فرصت استفاد ه کرد ند و د ر برپایی بلوای همگانی از همه امکانات نامشروع خود استفاد ه کرد ند .

ساخت  خط انتقال و سد بهشت آباد شرایط خطرناک‌تری خواهد آفرید که می‌تواند به  برهم زد ن امنیت استان و کشور و حتی به تجزیه خوزستان بینجامد . آمایش د ر ایران 50 ساله و  5 د هه است که هیچ حرکت معنی‌د اری نتوانسته انجام د هد چون بالاخره کارگزاران د ولتی نمی‌توانند مد افع منافع جوامع بومی مولد باشند .  ارومیه مانند بسیاری د یگر از د ریاچه‌های کشور خشکید و هیچکس اعتراضی نکرد چون بوم‌شناسی د ر تصمیمات از بالا به پایین برنامه‌نویسان و آمایش‌نویسان نیز جایی ند ارد .  آمایش هرگز با سد سازی مخالفت معنی د اری ابراز نکرد چراکه ماهیت تصمیم‌گیری از بالا به پایین و مغایر با مشارکت مرد م مولد بومی و مغایر با موازین روشن توسعه پاید ار است.  برنامه‌های عمرانی 5، 10 و 20 ساله نیز نوشته شد بی‌آنکه  هیچ نظرپرسی از خبرگان جوامع مولد بومی د ر آن لحاظ شد ه باشد . موازین حقیقی توسعه پاید ار و د انش بوم‌شناسی  همواره زیر پا گذاشته شد . نتیجه کار توسعه ناموزون و ناسازگاری است که از شهرسازی تا معماری، آب ، کشاورزی و ...را د ر برگرفته است.

باتوجه به لابي‌هاي سياسي نمايند گان و اجراي پروژه‌هاي انتقال آب د ر برخي از استان‌ها چه آيند ه‌اي براي اين‌گونه استان‌ها پيش‌بيني مي‌كنيد ؟

انتقال آب کاری عبث است که هم گیرند ه و هم د هند ه را با پیامد های توسعه ناپاید ار و ناسازگار روبه‌رو می‌کند .  تهران با د ریافت حقابه‌های کشاورزان کرج، شهریار، طالقان،  ورامین، گرمسار و ... نه‌تنها خوشبخت نشد بلكه با تورم جمعیت بیش از توان اکولوژیکی روبه‌رو و از یک باغ‌شهر زیبا با قنات‌های بارور به یک کلانشهر پرمعضل تبد یل شد . سرطان، بیماری‌های سامانه ایمنی، بیماری‌های تنفسی و قلبی به‌شد ت شایع است. رفاه ماد ی توأم با اختلاف طبقاتی شد ید ، هرگز آسایش بیشتري را براي تهراني‌ها د ر برند اشته است.

باغ‌ها و کشتزارهای کرج، شهریار و ... از پیامد های انتقال آب با مشکلات جد ی و خشکی روبه‌رو شد ند .  مرد م و کشاورزان آواره و راهی حاشیه شهرها شد ند .

اصفهان نمونه د یگری از توسعه ناموزون است.  با انتقال آب از سرشاخه‌های کارون، باغ‌شهری پرآوازه و تاریخی به کلانشهری پرمسئله و آلود ه با همه بیماری‌ها و مشکلات ویژه کلانشهرها بد ل شد ه است.   مرد م پایین د ست حوضه گاوخونی از انتقال آب، زیان زیاد ی متحمل شد ند و نیز مرد م د شت خوزستان با خشکید ن و نابود ی کارون ناشی از انتقال و سد سازی روبه رو شد ند .

اثر پروانه‌ای ، قانون وحد ت  و پیوستگی همه موجود ات زمین،  و قانون  لزوم همسویی تصمیم‌گیری انسانی با بوم‌شناخت سرزمین د ر همه این اشکال به‌اصطلاح توسعه ناد ید ه گرفته شد ه است.  متاسفانه آیند ه تار و خطرناکی که  نامد یریت آب برای سرزمین ما با شکنند گی اکولوژیکی زیاد رقم زد ه، د امنگیر همه شهرها و استان‌ها ی کشور شد ه و  بد تر هم خواهد شد .

د رخصوص استان اصفهان، د ر چند سال اخير شاهد اجراي پروژه‌هاي بي‌شمار انتقال آب از استان‌هاي همجوارش بود ه‌ايم. از آنجاي‌كه تمامي اين پروژه‌ها با نام شرب انجام شد ه ولي به كام صنايع و كشاورزي است. تحليل شما از اين‌گونه توسعه صنايع و توليد محصولات كشاورزي مانند برنج د ر استان اصفهان چيست؟ د ستگاه‌هاي مربوطه قانونا چه اقد اماتي را بايد انجام د هند ؟

نگاهی به آمار و د اد ه‌های تارنمای وزارت نیرو و شرکت مد یریت منابع آب کشور نشان می‌د هد که سد سازی د ر هر زمان با هر بهانه ممکن انجام شد ه است اما اینکه این بهانه راست یا د روغ بود ه مبهم ماند ه است.  د ر د هه شصت و هفتاد با شعار افزایش  آب و خود کفایی کشاورزی هر سد ی را توجیه کرد ند حتی سد هایی که اصلا زمین بی‌آبی د ر پایین د ست‌شان نبود (سد های حوضه د ریای مازند ران).  یا سد هایی که به‌نام کشاورزی تصویب و ساخته شد ند اما هیچ مستند اتی د رباره زمین و کشاورزی ند اشتند .    د ر یک د وره تامین شرب و صنعت د ر اولویت قرار گرفت اما باز هم هیچ تحقیقی صورت نگرفت که آیا برای تامین آب یک شهر قنات و چاه بهتر نیستند ؟  آیا استخراج آب‌های پنهان روش مطمئن‌تری برای تامین آب شرب نیست؟ البته پاسخ روشن است. چون چاه و قنات ریخت و پاش‌های رایج پیمانکاری د ر سد ها را د ربرند ارد برای مافیای آب گزینه مرد ود ی به‌شمار می‌رود .

آمار وزارت نیرو د ر زمینه نیازسنجی، گزینه‌یابی، فواید ، پیامد ها، و ارزیابی تطبیقی سد ها به‌شد ت مخد وش است.  وزارت نیرو اد عا می‌کند صد ها هزار بلکه میلیون‌ها هکتار زمین بی‌آب را به زمین آبی بد ل کرد ه است اما هم آمار خد شه‌د ار این وزارتخانه و هم ارزیابی‌های تطبیقی مستقل و غیرد ولتی چیزهای بسیار متفاوت و گاه د رست عکس اد عای وزارت سد سازی را نشان می‌د هد .  وزارت نیرو اد عا می‌کند که 92 د رصد آب کشور د ر بخش کشاورزی مصرف می‌شود اما این د روغ بزرگی بیش نیست. بسیاری از ما ارقام مخد وش این وزارتخانه را باور کرد یم و می‌کنیم اما کارشناسان حوضه‌های آبخیز و کارشناسان کشاورزی این اد عا را کاملا رد می‌کنند .  آمار خطوط انتقال آب خود وزارت نیرو و شرکت مد یریت منابع آب هم  اد عای مصرف بیش از 90 د رصد ی آب د ر بخش کشاورزی را رد می‌کند . البته کشاورزی باید مصرف‌کنند ه بخش مهم آب باشد همان‌طور که د ر همه د نیا هم بخش کشاورزی نزد یک 80-60 آب آن سرزمین را مصر ف میکند تا قوت و امنیت خوراک را د ر هر کشور تامین کند .   مصرف‌کنند ه اصلی آب د ر استان اصفهان صنایع ناسازگاری مانند فولاد و شهرسازی‌های ناکارآمد و غلط است. مسئولان استان فکر می‌کنند توانسته‌اند با انتقال حقابه د یگر استان‌ها  اصفهان را توسعه د هند اما این توسعه ناموزون و ناپاید اری است که به زیان کامل مرد م استان است.  برای حفظ امنیت کشور و جلوگیری از فجایعی که د ر استان خوزستان ممکن است رخ د هد باید جلوی هرگونه انتقال آب از سرشاخه‌های کارون را گرفت وگرنه امنیت ملی به‌شد ت د ر خطر خواهد افتاد .   کاری که باید انجام  شود یک برنامه ملی و با کمک و همت همگانی است.  می‌د انیم که مافیای آب گذشته از کَری مصلحتی به کورد لی ناشی از  امتیازات پول‌سالاری هم مبتلاست پس برچنین هیولای خطرناکی  که  به‌علت فساد از هر رئیس جمهور یا رئیس مجلسی  زورمند تر است جز با  اجماع ملی  نیروهای مرد می، حرکت متناسب و آگاهانه همه د ستگاه‌ها و نهاد های ملی مذهبی و  جز با مشارکت همه قوا  نمی‌توان غلبه کرد .   امید است‌‌ که بیانیه حکمرانی خوب و حفاظت از زیست بوم  که د ر سال 92 تهیه شد و با امضای گروه‌های زیاد ی از کارشناسان آب، منابع طبیعی، محیط زیست، معماری، شهرسازی، جامعه‌شناسی و ...  برای اصلاح امور د ر فضای مجازی به‌چاپ رسید د ر د ستور کار قرار گیرد .  امید است‌‌ که با همکاری همه نیروهای مولد و جوامع بومی و با مشارکت همه خبرگان مستقل، موازین توسعه پاید ار  د ر کشور جاری شود و بر بحران آب فائق آییم .