اصول‌گرايي از ديدگاه شهيد بهشتي

‏مرتضي داستاني

کد خبر: ۴۸۹۷۶

تاریخ: ۰۲ خرداد ۱۳۸۸ - ۱۱:۴۸

بعد از امام‌خميني(ره)، به عنوان پايه‌گذار نظام جمهوري اسلامي اگر ‏عنوان شود كه شهيد بهشتي نقش اساسي در تبيين ديدگاه انديشه ‏اصول‌گرايي و ارزشي نگري در مسايل جامعه پس از پيروزي انقلاب ‏داشته، سخني به مبالغه گفته نشده است. وي كه شخصيتي جامع الاطراف ‏و صاحب نظر در همه زمينه بود ـ هر چند دشمنان كينه‌توز انقلاب خيلي ‏زود مردم ما را از او محروم كردند ـ ولي در همين دو سال اوايل ‏انقلاب اصولي را طرح و تبيين كردند كه پس از گذشت دو دهه هنوز ‏انقلاب از آنها بهره مي‌برد.

مقام معظم رهبري در ديداري كه درسال 85ً ‏با كارگزاران و سياستمداران نظام داشتند به تشريح ابعاد ‏اصول‌‌گرايي پرداختند و 8 ويژگي‌ را به عنوان ويژگي‌هاي اصول‌گرايان ‏بر شمردند. ايشان با تاكيد براين نكته كه "اصلاحات اصولگرايانه ‏و اصولگرايي مصلحانه درهم تنيده هستند" تصريح نمودند: هر كس ‏و هر جرياني كه به مباني انقلاب علاقه مند و پايبند باشد، هر نامي كه داشته ‏باشد جزء اصولگرايان است.

امروز كه در آستانه انتخابات دوره دهم ‏رياست جمهوري هستيم بيش از گذشته تفكر اصولگرايي دست خوش مصادره ‏منافع گروهي قرار گرفته و در چمبره تنگ نظري برخي گرفتار شده است. ‏در اين نوشتار سعي شده است با مروري بر نظرات شهيد مظلوم آيه الله ‏بهشتي(ره) پيرامون ويژگي‌هاي مورد نظر مقام معظم رهبري در تبيين ابعاد اصول ‏گرايي فضايي فراهم شود تا منويات ايشان در بسط و گسترش تفكر ‏اصولگرایي مورد توجه مجدد قرار گيرد و از سوي ديگر باعث شود تا ‏اصولگرايان واقعي از منفعت طلبان سياسي تمييز داده شوند.
‏
‏1ـ ايمان وهويت اسلامي وانقلاب
شهيد بهشتي در زمينه هويت اسلامي و انقلابي حرف‌هايي دارد كه ‏چاره‌ساز امروز و فرداي ماست. او مي‌گويد:‏ ما آگاهانه در راه با شرف زيستن، خدايي زيستن، سرافراز زيستن، ‏با خود بودن و از آن خود بودن همه اين رنج‌ها را تا آن افق دور ‏به جان خريده‌ايم.‏

مبادا اشتغال‌ ما به مبارزه‌ها، مجاهده‌ها، تلاش‌ها و مسؤوليت‌ها، ‏خود حجابي در برابر دل‌هاي ما شود و از آب حيات باز بمانيم. عالي‌ترين خواست در انسان، عشق به خدا، عشق به خير و حق و عدل ‏مطلق است كه به دنباله آن، علاقه خدمت به انسان‌ها، خدمت به خلق ‏در راه رضای خالق را هم مي‌توان نام برد.‏

آدم وقتي براي خدا كار مي‌كند، در برابر تمام مشكلات مثل كوه ‏مي‌ايستد.‏ انقلاب ما اسلامي است، ما مسلمانيم، ما براي اسلام مبارزه ‏مي‌كنيم، نه براي سرزمين‌ها، نه براي قدرت‌ها و قدرت طلب‌ها.‏ احكام اسلام را بايد در زماني با شرايطي و با كيفيتي اجرا كنيم ‏كه براي مردم جاذبه داشته باشد.
‏
انسان مسلمان و دست پرورده اسلام در برابر همه جلوه‌هاي ظلم و ‏فساد حساس است و هرگز بي‌تفاوت و خونسرد نيست. ما مجموعه‌اي از ‏انسان‌هاي با ايمان، مجاهد، پيكارگر و حساس لازم داريم. اظهار نظر درباره مسايل فتوايي ديني مربوط به امور اجتماعي و ‏زندگي اجتماعي است تنها مرجع صلاحيت دار آن رهبري است. شما در ‏مسايل فردي آزاد هستيد، مي‌توانيد از هر مجتهدي عادل برجسته كه ‏به نظر شما بهترين مجتهد هست تقليد كنيد، اما در مسائل اجتماعي يك ‏مقام فقط در جامعه حق دارد اظهار نظر كند و جامعه مي‌تواند فقط ‏يك مقام را به رسميت بشناسد.

اگر آن مراجعی كه در مسائل فردي از آنها تقلید می کنید، فتوايشان در مسايل اجتماعي با رهبری ‏مخالفت داشته باشد، شما حق نداريد از فتواي آنها پيروي كنيد. نظام سياسي و اجتماعي جمهوري اسلامي، نظام امام و امت است و ‏حقش اين است كه با هيچ يك از عناويني كه در كتاب‌هاي حقوق سياسي ‏یا حقوق اساسي آمده قابل تطبيق نيست.‏

‏2ـ عدالت
دكتر بهشتي اجراي اسلام بدون عدالت را ناقص مي‌داند و سرچشمه فساد ‏را بي‌عدالتي دانسته و تصريح مي‌كند: در جامعه‌اي كه به راستي اسلام باشد، هيچ ضد عدلي نبايد وجود داشته ‏باشد. اين فاصله فراوان درآمدها و زندگي‌ها به هيچ عنوان با عدل ‏اسلامي سازگار نيست.
‏
مسؤوليت همه ما در ايجاد عدل اجتماعي و عدل اقتصادي در جامعه ‏بسيار سنگين است و تحقق بخشيدن به آن بسيار دشوار، اما اين كار ‏شدني است و اگر تلاش كنيم تحقق پيدا خواهد كرد.‏ عدالت اجتماعي، اقتصادي، سياسي و عدالت معنوي در جامعه ‏تنها بر اساس حاكميت ضابطه‌ها و صداقت‌ها به وجود مي‌آيد و نه بر ‏اساس رفاقت‌ها و رودربايستي‌ها.
‏
در جامعه اسلامي زير بناي همه عدل‌ها، عدل اخلاقي است، به طوري ‏كه اگر در يك مقطعي از زمان ديديم كه عدل اخلاقي را بايد قرباني ‏كنيم تا به عدل اجتماعي يا به عدل اقتصادي برسيم، حق نداريم ‏اولويت را به عدل اقتصادي و اجتماعي بدهيم و عدل اخلاقي را قرباني ‏كنيم.‏ جمهوري اسلامي، تا زماني كه موفق به ايجاد عدل اقتصادي و عدل ‏سياسي و اجتماعي نشود، اين بعد از رسالت انبيا را تحقق نداده ‏است.
‏
‏3ـ استقلال
شهيد بهشتي حفظ استقلال كشور و نظام را از عوامل توطئه‌هاي دشمنان ‏مي‌داند و مي‌گويد: قرار ما اين است كه خود به كاريم، خود بخوريم و در زمين خود ‏بنشينيم و باج به هيچ قدرت ديگري ندهيم. خط قرآن و خط اسلام مي‌گويد: جامعه جمهوري اسلامي بايد يك جامعه ‏به تمام معنا مستقل باشد.‏ همه عربده كشي‌هاي نوكران آمريكا از همين است كه چرا ما خودمان ‏تصميم مي‌گيريم و مستقليم.‏

تصميم قاطع اتخاذ كرده‌ايم كه استقلال پر عظمت خود را به هيچ ‏قيمت و هيچ عنوان و تحت هيچ شرايطي از دست ندهيم. روحانيت بايد همچنان با مردم در صحنه بماند، مردم و روحانيت، ‏بايد براي هميشه در صحنه باشند تا اصالت و هويت اسلامي انقلاب ‏و استقلال و مصونيت انقلاب از دخالت عوامل مرئي و نامرئي بيگانه ‏تضمين شود.
‏
‏4-جهاد علمي
شهيد مظلوم معتقد بود اگر ملتي در هر زمينه‌اي به پا خيزد و براي ‏رضاي خدا تلاش كند موفق مي‌شود. او مي‌گفت:‏ اگر مي‌خواهيد به آن سرزمين مقدس عمران و آبادي، استقلال و ‏آزادي، معنويت و فروغ الهي برسيم بايد با شكيبايي و قناعت و ‏استقامت از اين طيف و اين بيابان اقتصادي سرگردان عبور كنيم.‏

فرهنگ جامعه ما، فرهنگ حركت، پويايي، آگاهي و قهرماني است. بايد نظام اجتماعي را طوري درست كنيم كه براي مردم سعادت ‏بياورد. هيچ كس نبايد از دستيابي به سعادت در اين نظام نااميد ‏باشد. دانشجو بايد از وقتي كه پا به ميدان كار مي‌گذارد، روز به روز ‏حساس‌تر باشد و حساسيت او در برابر مشكلات جامعه روز افزون باشد.
‏
سيستم دانشگاه ما بايد در خدمت نيازهاي جامعه و انقلاب باشد. جامعه ما مي‌خواهد اين تحصيل كرده‌ها وقتي از دانشگاه بيرون ‏مي‌آيند به درد مردم برسند.
‏
‎ ‎‏5‏‎‎‏-‏ خودباوري و اعتماد به نفس
دكتر بهشتي معتقد بود هيچ مسلماني حق يأس و نوميدي ندارد. يك ‏مسلمان سرا پا بايد اميد و نشاط باشد. او تصريح مي‌كرد:‏ انسان است كه بر قوانين حاكم مي‌شود و با اين انديشه است كه ‏مي‌بينيد، انسان اسير طبيعت، سالار و سرور طبيعت مي‌شود.‏

انسان موجودي است مسابقه‌جو، اگر اين مسابقه جويي نبود، ‏علم‌ها، هنرها وخيلي چيزهاي ديگر نبود. انسان موجودي خودساز و محيط ساز است و اسلام انسان را اين طور ‏به ما معرفي نموده است. يك مسلمان آگاه در برخورد با مكتب‌هاي فكري و فلسفي و اجتماعي ‏نو، نه وحشت مي‌كند و نه خود باخته و تسليم است و نه تحجر نشان ‏مي‌دهد، بلكه موضع‌گيري منطقي و آگاهانه دارد.
‏
اي مسلمان! هيچ وقت خودت را به دست حوادث و جريان‌ها مسپار كه ‏خدا تو را آفريده است تا به وجود آورنده جريان‌ها باشي، نه ‏تسليم شونده در برابر جريان‌ها. اگر در دام سختي‌ها گرفتار آمدي، نوميد مشو و دست از تلاش مكش، ‏حركت كن و از خدا بخواه، زيرا تو هرگز نمي‌تواني پيش بيني قطعي كني ‏كه راهي به سوي خلاصي از اين سختي‌ها نداري.
‏
‏6-اصلاحات
دكتر بهشتي كه عارفي خود ساخته بود معتقد بود كسي كه خود را شناخته ‏است نمي‌تواند جامعه را بسازد. لذا اصرار عجيبي برخودسازي انسان‌ها ‏داشت و بي‌تفاوتي مردم را سهم مهلكي براي حكومت‌ها مي‌دانست. او ‏مي‌گفت:‏ انسان هر قدر در خودسازي جلو برود، در محيط سازي و تاريخ سازي ‏هم جلو مي‌رود.
‏
براي نظارت در اداره جامعه اسلامي به من چه و به توچه‌اي وجود ‏ندارد و براي دخالت البته وجود دارد. اگر كسي بخواهد جلو انتقاد سازنده را بگيرد، از اسلام منحرف ‏است. انتقاد سازنده هيچ منافاتي با حمايت ندارد.
‏
برادران و خواهران، صميمانه مي‌گويم كه حتي هر نقد تلخ صريحي را ‏هم كه مطرح كنيد، خوشحال مي‌شويم، عرض كردم ما با كسي تعارف ‏نمي‌كنيم، البته به شرط اينكه واقعاً انتقاد كردن‌هايمان، انتقاد ‏مخلصانه باشد، نه عجيب جويي مغرضانه، قصد نيش زدن و هوچي‌گري در ‏كار نباشد. قصد بيان كردن نقطه نظر‌ها و سازندگي باشد.‏

مبادا «وسعت نظر»، با همه چيز ساختن و با هر انديشه التقاطي ‏سر سازش نشان دادن، اشتباه شود. بايد راهي برويم كه در حد امكان جذب كنيم و در حد ضرورت دفع ‏كنيم، دافعه در حد ضرورت، جاذبه در حد اعلاي امكان، اين از ‏ويژگي‌هاي خط امام است. خيلي هم دشوار است آدم توي اين خط ‏بيافتد و سازش كار عقيدتي نشود.
‏
‏7-آزادي و آزادانديشي
آيت الله‎‏ دكتر بهشتي از آزادي به عنوان رها شدن انسان از بندگي غير ‏خدا نام برده و بدان جهت انسان را گوهر تابناك هستي مي‌داند كه ‏آزاد آفريده شده است. او سخنان پر از راز و رمزي در اين زمينه ‏دارد، او مي‌گويد:‏ اسلام، انسان را موجود آزاد مي‌داند، و حتي به اين موجود آزاد ‏نهيب مي‌زند كه در هر شرايط اجتماعي هستي، نايست، بمير يا بميران يا ‏لااقل هجرت كن به هر حال تسليم محيط فساد نشو.
‏
در اسلام آزادي‌هاي فردي، محدوديت‌هاي اجتماعي نيز دارد، انسان ‏آزاد است اما در چارچوب حدود الله‏ و در چهارچوب قوانين الهي.‏ كوشش اسلام اين است كه انسان آزاد تربيت كند، آزاد از بند هوي ‏و هوس، آزاد از تسلط خشم و شهوت و آزاد از تسلط ديگران تا ‏بتواند راه خويش را آزادانه انتخاب كند.‏ آزادي و انتخاب آزادانه است كه زندگي ما را و شخصيت ما را، ‏زندگي و شخصيت انساني مي‌كند.‏

‏8-شكوفايي اقتصادي
هيچ چيزي شهيد بهشتي را به اندازه‌اي كه مي‌فهميد انساني شب گرسنه ‏خوابيده است رنج نمي‌داد؛ دغدغه عجيبي در رفاه نسبي مردم داشت. ‏شهيد بهشتي مي‌گفت:‏ اگر در يك جامعه‌ به هركس ابزار كار بدهند، حكومت امكانات رشد ‏استعدادها را فراهم كند و در عين حال سرمايه‌داري و مالكيت شخصي ‏را هم آزاد بگذارد، ماليات‌ها را هم بگيرند و بدهند، قانون ارشاد ‏را هم اجرا كنند، در چنين جامعه‌اي سرمايه‌داري بزرگ شخصي پيدا ‏نمي‌شود.‏

نبايد در سرزمين جمهوري اسلامي ايران هيچ انساني،‌ هيچ مردي، هيچ ‏زني، هيچ كوچكي، هيچ بزرگي براي گذراندن روزانه‌اش درمانده ‏باشد.‏ مي‌خواهيم كشور را رو به غناي اقتصادي بيشتر جلو ببريم، اما هيچ ‏اشكالي ندارد كه در عين حال كه با سرعت به سوي غناي اقتصادي بيشتر ‏جلو مي‌رويم، در هر مرحله امكانات و مقدورات راعادلانه بر همگان ‏تقسيم كنيم.‏

بايد فاصله ميان توليد و مصرف به حداقل ممكن برسد، آن هم با ‏حق الزحمه معقول، نه با سود سرشارسرمايه بازرگاني.‏ اليوم يوم‌العلم ولاالقول؛ امروز ديگر روز كار است، و تنها روز ‏سخن و حرف نيست.‏