جستجوي هويت گمشده در فضاي مجازي

ابراهیم منصوری*

کد خبر: ۴۶۷۱۳۸

تاریخ: ۲۶ دی ۱۳۹۳ - ۰۹:۳۰

جامعهٔ مدرن با ویژگی‌ها و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی‌اش تأثیر بسیار عمیقی بر هویت و شکل زندگی انسان امروزی گذاشته است. رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی نقش بسیار مهم و بارزی در تکوین هویت فرهنگی و اجتماعی انسان عصر حاضر و تعریف و جهت‌‌دهی نیاز‌ها و برجسته‌سازی مفاهیم هویتی و در نتیجه ایجاد یک سبک زندگی خاصی برای شهروندان جوامع امروز داشته ‌است. در این راستا، فضای مجازی‌زاده از تکنولوژی سایبری نیز به عنوان یکی از جلوه‌های زندگی امروزی بشر نه ‌تنها از این نظر مستثنا نبوده‌اند بلکه نقشی کلیدی را در نحوه و زاویه جهت دهی عهده‌ دارند.

کاربر فضای مجازی با کاربرد نرم افزارهایی مثل وایبر، واتس آپ و ده‌ها نرم افزار مشابه دیگر در هاله‌ای از امواج و دریایی از اطلاعات غوطه ور است و این طلیعه عصر جدیدی است که بر پایهٔ ارتباطات و اطلاعات شکل گرفته است. تنها افراد یا ملت‌هایی قادر به بهره گیری بهینه از عصر جدید خواهند بود که از قدرت و توان لازم برای پالایش امواج و سازماندهی اطلاعات برخوردار باشند.

در این فضا دستیابی به جدید‌ترین اطلاعات آنقدر از اهمیت و جذابیت برخوردار است که سبب می‌شود هر گونه فیلتر و مرزبندی در این فضا با مقاومت از سوی کاربران مواجه شود، چنانچه بلافاصله انواع فیلترشکن اختراع شده و در بازارهای مجازی و یا غیر مجازی به فروش رسیده و یا دانلود می‌شود. بدین ترتیب این فضا می‌تواند دستخوش آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی شود که گریبانگیر خانواده‌ها، جامعه و افراد و به ویژه جوانان و نوجوانان خواهد بود.

تمامی افراد در زندگی خود به دنبال کسب هویت فردی و اجتماعی هستند. هویت اجتماعی تعبیری است که فرد از خود در رابطه با دیگران می‌کند و بر اساس عضویت در رده‌ها و گروه‌های گوناگون اجتماعی شکل می‌گیرد. هویت افراد وابسته به برداشت دیگران است و شناسایی توسط دیگران لازمه تثبیت هویت است. همه هویت‌های انسانی حتی هویت فردی که در خویشتن تجسم می‌یابد و بر اساس نحوه ارتباط با دیگران و تجربه‌های دوران حیات شکل می‌گیرد، اجتماعی‌اند. به علاوه، هویت اجتماعی شخص هیچ‌ گاه تمام شده نیست و مدام در معرض تغییر و تحول و بازنگری است.

از آنجا که فضای مجازی، صحنه‌ای فرهنگى و اجتماعى است که فرد خود را در موقعیت‏هاى متنوع، نقش‏‌ها و سبک‏هاى زندگى قرار مى‌دهد، خود زمینه‌ای است برای آسیب‌پذیری شخصیت فرهنگی و اجتماعی کاربر که در نتیجه، موجب چند شخصیتی شدن کاربر خواهد شد. در فضای مجازی بیش از آنکه هویت ظاهری فرد مطرح شود، درون مایه‌های افراد بروز می‌کند. هر کس در صدد بیان اندیشه‌ها و علاقه‌مندی‌های خویش است.

از این روست که ساختار و چینش پایگاه‌های شخصی نشان از شخصیت آن کاربر است. بدین ترتیب و با وجود تعداد روزافزون وبلاگ‌ها و وب سایت‌های فارسی زبان و همچنین شبکه‌های اجتماعی ‌مجازی، جامعه کاربر با بمبارانی از داده‌ها مواجه می‌شود که ممکن است آنان را دچار نوعی سرگردانی و بی‌هدفی و در نتیجه بی‌هویتی کند که هر روز و با برخورد در این فضا به درون آن غوطه می‌خورد.

انسان جامعه مدرن دارای سبک زندگی خاصی است که او را با انسان موجود در جوامع سنتی و توسعه نیافته متمایز می‌کند. رسانه‌های فضای سایبر که شامل خبرگزاری‌ها، سایت‌های خبری، شبکه‌های اجتماعی، وبلاگ‌ها و تالارهای گفتگو می‌شود نقش مؤثری در شکل گیری این تمایز داشته‌اند. سبک زندگی انسان امروزی نسبت به ۳۰ فضای تعاملات اجتماعی بواسطه تالارهای گفت‌وگو در نرم افزارهای تازه برخاسته از دنیای تکنولو‍‌ژی، که در اغلب موارد آسیب‌زا بودند، وارد عرصه‌های مجازی شد و با ایجاد وبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی مختلف مجازی شکلی پیچیده‌تر به خود گرفت.

در راستای کاهش آسیب پذیری و استفاده حداکثری از این فضا سواد رسانه‌ای می‌تواند به عنوان مهارت و دانش یک رابطه برد ـ برد بین مخاطب و رسانه برقرار می‌کند، نه یک رابطهٔ برد ـ باخت. این مهارتی است که به مخاطب اجازه می‌دهد و او را توانمند می‌کند ‌ارزیابی و تجزیه و تحلیل درستی از پیام داشته باشد. سواد رسانه‌ای از پیام رمزگشایی و معنایابی می‌کند و در عین حال معنا‌سازی صورت می‌گیرد. سواد رسانه‌ای به فرد مخاطب می‌آموزد ‌از حالت مصرف منفعلانه به ارتباطی تراکنشی وارد شده که در ‌‌نهایت به نفع کاربر تمام می‌شود. به دیگر سخن، این رژیم مصرف رسانه‌ای به فرد کمک می‌کند تا از سفرهٔ رسانه‌ها، هوشمندانه طعامی مفید برگیرد.

با ظهور صنعت فرهنگ و نبود سواد رسانه‌ای، موجودیت ذهن و آگاهی جامعه کم و بیش دچار نوعی بحران می‌شود. این رسانه‌ها هرچند در بسیاری موارد رهایی بخشند و آثار مثبت زیادی برای جامعه و خانواده‌ها دارند، وسوسه انگیزی و فریبندگی‌های تازه‌ای نیز به همراه دارند، از آن جمله کاهش سن آسیب‌ دیدگان در سطح جامعه، مصرف گرایی، تغییر سبک زندگی به شیوه‌ای تقلیدگرایانه، تضعیف شدن اقتدار والدین نزد فرزندان، گسست در فرایند اجتماعی شدن اعضای خانواده و سلطهٔ تکنولوژی و صنعت فرهنگ بر جامعه، که همگی یک پیام دارند و آن اینکه جامعه فاقد سواد رسانه‌ای است و همهٔ این موارد در درون خانواده شکل می‌گیرند و این بد‌ترین اتفاقی است که در حال روی دادن است.

به امید بهره‌گیری خردمندانه از فضای مجازی در راستای تعالی زندگی کاربران!.

*ابراهیم منصوری، کارشناس رسانه