نگاه شما: آخرین پلان "چی چست" ...

بخش «نگاه شما» برای ارائه و معرفی «نگاه» مخاطبان «تابناک» به همه موضوعات است. هر مخاطب «تابناک» می‌تواند با مد نظر قرار دادن شرایط همکاری با این بخش، «نگاه» خود را ارسال کند تا در معرض دید و داوری دیگر مخاطبان قرار گیرد.

کد خبر: ۴۵۷۲۸۲

تاریخ: ۲۰ آذر ۱۳۹۳ - ۱۱:۰۰

حال و اوضاع "چی چست"، این روزها چی جوری است. آیا با اختصاص 729 میلیارد تومان برای احیای آن، شورترین دریاچه جهان که روزی حیات در آن جریان داشت، دوباره سرزنده خواهد شد؟!
به بیان دیگر اینکه، در این اوضاع و احوال گناه و عیب دریاچه ارومیه چیست؟ که این روزها با این همه توجه و وعده های مسئولان، باز هم غریبانه غریبی می کند و قطره قطره به نمک، خاک و خاطره تبدیل می شود؟ علی رغم آنچه گفته شد، سوال های بی شماری در این زمینه مطرح است؛ از جمله اینکه چرا این دریاچه به این سرعت خشک می شود؟!

* چی چست، چشم انتظار ناجی

به بیان دیگر، خشکی دریاچه ارومیه به نوعی همه را به شدت متاثر کرده است. احیای آن، این روزها دغدغه همه مردم و مسئولان شده است. برخی مسئولان و کارشناسان؛ کاهش 8 درصدی مصرف آب در تمامی بخش ها و حوزه های اطراف دریاچه، مطالعه و اجرای سیستم های نوین آبیاری، نصب کتنورهای حجمی هوشمند، اجرای برنامه های آموزشی، فرهنگی و اطلاع رسانی به مردم، اجرای طرح بهکاشت در قالب جایگزینی کشت های چغندر قند به محصولات گندم و جو در حوضه دریاچه ارومیه، ممنوعیت تبدیل اراضی زراعی به باغات، رهاسازی حق آبه دریاچه، داشتن الگوی مبتنی بر کاهش مصرف آب در کشاورزی و سایر مصارف، کاهش مصرف آب و افزایش بهره وری با صنعتی شدن کشاورزی و بهبود وضعیت درآمدی و معیشتی کشاورزان حاشیه دریاچه و ... را برای بر‌طرف کردن بحران آب دریاچه ارومیه موثر می‌دانند.

بدینسان، با وجود این همه اما و اگرهایی که در خصوص طرح نجات دریاچه ارومیه در طول بیش از یک و نیم دهه مطرح شده و می‌شود، ولی متاسفانه تاکنون هیچ اقدام علمی و عملی پیشنهادی در جهت بهبود وضعیت این دریاچه کارساز نبوده است و طرح‌هایی هم که در این زمینه مطرح شده، به نظر می آید که عمدتا بلند مدت بوده و زمانی به نتیجه خواهد رسید که دیگر چیزی از«دومین دریاچه شور جهان» باقی نمانده باشد. برخی کارشناسان بر این باورند که دریاچه ارومیه تنها دریاچه‌ای است که شانس احیا دارد. ولی به نظر می‌رسد، برخی مسئولان مهم‌ترین زیست‌ بوم‌های جهان را فراموش کرده‌اند؛ دریاچه‌ای که این روزها با تمام دار و ندارش رو به نابودی است و این دریاچه هم‌چنان در انتظار اقدامات اجرایی و راهبردی مسئولان به سر می‌برد.

* دریاچه ارومیه قابلیت احیاء دارد؟!

به هر حال، اقدام اخیر دولت یازدهم در خصوص احیای دریاچه ارومیه را به فال نیک می گیریم و از دست اندرکاران این عرصه می خواهیم، با تخصیص به موقع اعتبارات کارهای اجرایی آن نیز شتاب بیشتری بگیرد. چرا که بر اساس نتایج مطالعات مراکز معتبرعلمی، دریاچه ارومیه قابلیت احیاء دارد و نباید زمان را برای اجرای  طرح های مصوب شده، بیش از این از دست داد.

از این رو، کارشناسان و مجریان این طرح بر این باورند، احیای دریاچه با سختی و دشواری‌های نیز همراه خواهد بود، ولی براساس طرح مصوب با تثیبت شرایط کنونی دریاچه و آغاز طرح احیاء، پس از یک دوره 10 ساله دریاچه به شرایط اکولوژیک خود می رسد.

نکته در خور تامل این‌که، طرح نجات دریاچه ارومیه در حالی توسط سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو، جهادکشاورزی و استانداری‌های استان‌های مجاور این دریاچه پی‌گیری می‌شود که بر اساس بررسی‌های به‌عمل آمده، مساحت دریاچه ارومیه از پنج‌ هزار کیلومتر مربع در ژانویه ۲۰۰۹ به سه ‌هزار و۵۰۰ کیلومتر مربع در ژانویه ۲۰۱۳ رسیده‌ است. بر این مبنا می‌توان نتیجه گرفت که سیر خشک شدن دریاچه ارومیه در طول دهه اخیر شتاب بیشتری به خود گرفته و مسئولان هم توانایی جلوگیری از خشک شدن این ذخیره‌گاه طبیعی جهان را نداشته‌اند.

* مرگ تدریجی همه داشته ها و نداشته ها ...

دریاچه ارومیه یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های جهان، دارای ۱۰۲ جزیره است و در حوزه اکولوژیکی این دریاچه هم،27 گونه پستاندار، 212 گونه پرنده، 41 گونه خزنده، 7 گونه دوزیست و 26 گونه ماهی وجود دارد و مهم‌ترین بی‌مهره آبزی این دریاچه نیز آرتمیا اورمیانا Artemia urmiana است که این جانور از رده سخت پوستان بوده و تامین کننده غذای بسیاری از گونه‌های مهم پرندگان (فلامینگو) می‌باشد که همه آن‌ها از سوی سازمان یونسکو به عنوان اندوخته طبیعی جهان به ثبت رسیده‌اند.

از این رو، دریاچه ارومیه از نظر داشتن موادّ معدنی گوناگون در سال 1356 از سوی دفتر شورای هماهنگی بین المللی برنامه انسان و کره مسکون (MAB) به عنوان یکی از مناطق بین‌المللی ذخیره‌گاه‌های زیست کره در سطح جهان به ثبت رسید و هم‌چنین در سال 1346 براساس مصوبه شماره یک شورای عالی حفاظت محیط زیست کشور، به عنوان منطقه حفاظت شده و طبق مصوبه شماره 63 شورای عالی در سال 1354 به عنوان پارک ملی ارتقا یافت و در این راستا نیز این دریاچه با تمام جزایر آن در سال 1354 به عنوان یکی از تالاب‌های بین‌المللی در کنوانسیون رامسر ثبت و از طرف موسسه بین‌المللی تالاب‌ها به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق مهم پرندگان انتخاب شده است، ولی امروزه این دریاچه به دلیل برخی مشکلات و ناملایمات با تهدیدی بسیار جدی روبروست.

به هر حال آنچه در این راستا مهم به نظر می‌رسد، این‌که درگذشته" بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا" به دلیل طبیعت بکر، سواحل زیبا و آب‌شور پرآوازه جهان بود که گردشگران و دوستداران طبیعت بسیاری را در فصول مختلف و علی‌الخصوص در تابستان به‌سوی خود جلب می‌کرد، ولی متاسفانه در حال حاضر به خاطر بوی نامطبوع هزاران تن نمک و مرگ و میر برخی موجودات، به نوعی همه را فراری داده، به طوری که در سکوت و غربت غمناک آن می‌توان بوی مرگ را در سواحل آن به خوبی استشمام کرد و در سرخی زلال آن نیز مرگ خاموشی را که به انتظار نشسته، می‌توان مشاهده نمود.

* چی چست؛ همچنان در التهاب واژه ها

طرح نجات دریاچه ارومیه این روزها به دلیل تأثیرات زیست محیطی خشک شدن آن که در فهرست ذخایر زیستی جهان ثبت شده، به یک موضوع بین‌المللی تبدیل شده است، ولی با این وجود هنوز راهکار ویژه و عملیاتی ارایه شده از سوی کارشناسان و مسئولان برای حل مشکل این دریاچه به نتیجه نرسیده است.

هنوز سوالات بی‌شماری در این خصوص مطرح است و این‌که کارشناسان و مسئولان چه نسخه‌ای را برای نجات دریاچه ارومیه پیچیدند؟ آیا این دریاچه به سرنوشت دریاچه آرال دچار خواهد شد؟ آیا دریاچه ارومیه تا چند سال دیگر خشک خواهد شد و یا نه؟!

از سویی، بسیاری از سوالات دیگر و این‌که مسئولان و دست اندرکاران این عرصه برای احیای این دریاچه باید بیش از گذشته تلاش نمایند و گوش به زنگ باشند که دوستداران طبیعت این منطقه و دریاچه تا کی باید منتظر تیترهای ناخوشایندی در روزنامه ها، خبرگزاری‌ها، پایگاه های خبری و ... همچون "اختلاف نظر در مورد آلودگی دریاچه ارومیه، آیا ارومیه بحرالمیت می‌شود؟، دریاچه ارومیه می‌میرد!، آخرین پرواز فلامینگوها بر فراز دریاچه ارومیه، آخرین نفس‌های ارومیه، دریاچه ارومیه در اغما!، دریاچه ارومیه؛ هر سال شورتر از پارسال، دریاچه ارومیه در آستانه مشکلی تازه، آب دریاچه ارومیه باز هم کاهش یافت، هزار فلامینگو دریاچه ارومیه را ترک کردند، احتمال خشکی کامل دریاچه ارومیه، حذف کامل سرخی دریاچه ارومیه سال‌ها طول می‌کشد، دلایل رنگی شدن دریاچه ارومیه،آرتمیا تنها موجود زنده دریاچه ارومیه در خطر انقراض، ریسمان بوروکراسی، پیچیده بر حلقوم دریاچه ارومیه، رنگ سرخی که اسرار هویدا کرد! نکرد؟، دریاچه ارومیه؛ زخم کهنه‌ای که سر گشوده است، و ..." باشند.

با این وجود، اخیرا کارشناسان و مسئولان طرح نجات ارومیه اعلام کردند که طرح جامع نجات دریاچه ارومیه به صورت علمی و عملی اجرایی شده که امیدواریم این روند برای نجات «شورترین دریاچه جهان که حیات در آن جریان دارد» دیر نشده باشد.

* چی چست؛ باید همیشه زنده بماند ...

به نظر می رسد، بعد از گذشت 17 سال "چی چست" هم‌چنان چشم انتظار ناجی و نجات دهنده است و برای فردای خویش امیدوار است. به بیان دیگر، تا به امروز از سوی مسئولان و کارشناسان راهکارهای زیادی برای نجات دریاچه ارومیه پیشنهاد شده اما به نظر می‌رسد، بسیاری از این راهکارها یا غیرعملی و یا آن ‌قدر پرهزینه‌ بوده که تا به امروز عملیاتی و کارساز نشده است. بی‌شک برای احیای دریاچه ارومیه باید از همه ظرفیت‌های موجود استفاده کرد. و در همین راستا متولیان امر به جای شعار دادن، فرافکنی و توجیه طرح‌ها، اقدامات عملی مناسبی را به عمل آورند.

* چی چست را به خاک و خاطره نسپاریم

دریاچه ارومیه، که نام کهن آن را "چی چست" می‌گفتند و در اسطوره‌های کهن ایران زمین نقشی بنیادی داشته، و حکیم ابوالقاسم فردوسی نیز در شاهنامه از آن به خون چیست یاد کرده است، این روزها حال خوشی ندارد و بیش از 17 سال است که چشم انتظار مسئولان، دست اندرکاران محیط زیست و دوستداران طبیعت در سراسر جهان است که فکری برای درمان و نجات«بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا»، داشته باشند.

بدین گونه، این دریاچه درگذشته به عنوان یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های جهان مطرح بوده که از آن به عنوان«دومین دریاچه شور جهان»، «بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا»، «بیستمین دریاچه بزرگ جهان»، «شورترین دریاچه جهان که حیات در آن جریان دارد» و«بزرگترین دریاچه داخلی ایران» یاد می‌شد که به دلیل بروز خشکسالی، کاهش نزولات آسمانی، عوامل انسانی، استفاده بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، نبود طرح آمایش سرزمین، سد سازی، توسعه بی‌رویه شهر، صنعت و کشاورزی و عدم استفاده از روش‌های کشت مدرن کشاورزی در حوزه دریاچه ارومیه از سال 76 شروع به خشک شدن کرده و امروز این تالاب در بحرانی‌ترین شرایط زیست محیطی قرار گرفته است.

البته این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت و آن این‌که " چی چست را به خاک و خاطره نسپاریم" .

نویسنده: موسی کاظم‌زاده