معاون دانشگاه علوم پزشکی مازندران مطرح کرد

وجود 6 نوع قرص برنج مرگ‌آور در بازار

معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران به وجود 6 نوع قرص برنج در بازار کشور اشاره کرد و گفت: همه ارقام موجود قرص برنج در بازار کشور کشنده است.

کد خبر: ۴۴۶۱۹۲

تاریخ: ۱۰ آبان ۱۳۹۳ - ۰۰:۱۳

محمد آزادبخت امروز در گفت‌وگو با فارس در ساری، با اشاره به مسمومیت بیش از 235 مازندرانی ناشی از مصرف قرص برنج در سال گذشته اظهار داشت: 6 نوع قرص برنج در بازار کشور وجود دارد که خرید و فروش همه این قرص‌ها ممنوع است.

وی به تولید قرص برنج توسط چند شرکت ایرانی اشاره کرد و گفت: این قرص‌ها با ماده موثر فسفید آلومینیوم که بسیار خطرناک است، تولید می‌شود.

معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران خاطرنشان کرد: یک شرکت ایرانی اقدام به تولید پودر حاوی فسفید آلومینیوم نیز اشاره کرد.

این مسئول دانشگاه علوم پزشکی مازندران خواستار ورود جدی دستگاه‌های اجرایی برای جلوگیری از عرضه قرص برنج در بازار کشور شد.

آزادبخت با اعلام اینکه خودکشی در کشور هندوستان نیز زیاد است، بیان داشت: مصرف قرص برنج در این کشور به دلیل تولید برنج نیز زیاد است.

این مسئول با اعلام اینکه مصرف و نیز استنشاق این قرص به محض رسیدن به آب فرد را دچار مسمومیت شدید می‌کند، بیان کرد: پلت سه دهم گرمی قرص برنج که در یکی از شرکت‌های همسایه مازندران تولید می‌شود، سبب کشته شدن دو نفر می‌شود.

معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران درباره اثرگذاری قرص برنج پس از مصرف، بیان داشت: ماده موثره قرص برنج 10 دقیقه پس از مصرف، زمینه مسمومیت شدید فرد را فراهم می‌کند و تقریبا راهکاری برای نجات پس از مصرف قرص وجود ندارد.

این مسئول درباره استفاده کشاورزان از قرص برنج و دلیل تولید این محصول توسط کارخانجات کشور، ادامه داد: برای جایگزین کردن این محصول در مصارف خانگی چندین نمونه گیاهی در حال تهیه و آزمایش است، محصولات قرص برنج برای سیلوهای بزرگ استفاده می‌شود ولی اینکه این محصولات با توجه به ممنوعیت فروش چرا در بازار در دسترس است نیاز به بررسی بیشتر دارد.

آزادبخت تاکید کرد: فروش و تولید قرص برنج غیرمجاز و ممنوع است و به عنوان کالای قاچاق محسوب می‌شود و در سه ماه اخیر نیز 100 بازرسی در این ارتباط انجام شد.

وی اضافه کرد: در بازرسی‌های انجام شده مشخص شده که قرص برنج در داروخانه‌ها و نیز عطاری‌ها در دسترس قرار ندارد ولی وجود این قرص در مراکز عرضه سم نیاز به بررسی بیشتر دارد.

معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران به مسمومیت ناشی از گاز منواکسید کربن نیز اشاره کرد و گفت: مسئولان باید حساسیت بیشتری ایجاد کرده تا شاهد مرگ خاموش هم‌وطنان نباشیم.

این مسئول با بیان اینکه میزان بازدیدها از مراکز عرضه غذا و دارو نیاز به بازنگری جدی در استان دارد، افزود: در این بخش با کمبود نیرو مواجه هستیم.

وی گفت: میزان کارکنان دانشگاه با تعداد جمعیت و مراکز عرضه غذا و دارو مطابقت ندارد، تعداد کل کارکنان غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران تنها 50 نفر است که پاسخگوی نیاز استان نیست.

بیشتر بخوانید

قرص برنج؛ مرگ طولانی، دردناک و غیرقابل اجتناب

فسفید آلومینیوم یا به طور کلی، فسفیدهای فلزی که در ایران با نام قرص برنج شناخته می‌شوند، نوعی آفت‌کش بسیار موثر با مصرف تجاری و صنعتی است. این آفت‌کش که با نام‌های تجاری Fostox، Celphos، Phostoxin، Phostek، Fumitoxin، Quick Phos، Talunex، Fieldphos و Weevil-Cide نیز شناخته می‌شود در بیشتر نقاط دنیا، تنها در اختیار شرکت‌های معتبر و افراد آموزش دیده به‌کار می‌رود. کشندگی بالای فسفیدهای فلزی ناشی از گاز فسفینی (PH3) است که در اثر واکنش آن با آب آزاد می‌شود (شکل1). گاز حاصل بی‌رنگ و با بوی مشخص سیر یا ماهی‌گندیده است که این بو از مشخصات بارز قرص برنج محسوب می‌شود.

از مهمترین خصوصیات فسفید آلومینیوم که با وجود کشندگی بسیار زیاد برای تقریبا تمامی جانداران، همچنان آن‌را در زمره آفت‌کش‌های پرکاربرد قرار داده‌است، عملکرد بسیار بالا، سهولت در کاربرد و مهمتر از همه عدم وجود باقی‌مانده در محصولات است. روش استفاده از این آفت‌کش به‌صورت تدخین است. به این صورت که قرص‌های تجاری آن که در بسته‌بندی‌های نفوذپذیر قرار دارند، در محیط عایق‌بندی شده قرار داده‌می‌شوند. آزاد شدن گاز کشنده فسفین و پخش شدن آن در اثر واکنش قرص با رطوبت هوا و محیط باعث از بین رفتن تقریبا کامل حشرات و جوندگان می‌شود. نکته مهم در استفاده از این قرص در نظر گرفتن زمان کافی برای حذف گاز فسفین از محیط است. سهل انگاری در این مرحله می‌تواند باعث بروز مسمومیت‌های تصادفی شدید و حتی مرگ منتهی گردد.

در کشورهای توسعه‌یافته این قرص تنها به صورت تجاری و برای از بین بردن آفات در سیلوها و کانتینرهای صادراتی استفاده می‌شود و دسترسی عمومی به آن تقریبا وجود ندارد؛ و بر همین اساس موارد مسمومیت، چه عمدی و چه تصادفی، بسیار محدود است. نادر بودن مسمومیت با آلومینوم فسفید تا جایی است که خبرگزاری Daily mail حادثه مسمومیت تصادفی خانواده‌ای در تگزاس را در سال 2017 که منجر به فوت چهار کودک شد، به صورت ساعت به ساعت گزارش کرد.

به‌رغم ممنوعیت فروش عمومی قرص برنج از سال 1391، ایران در کنار هند بیشترین آمار مسمومیت (عمدی یا تصادفی) با این ترکیب به شدت خطرناک را دارد. برطبق آمار ارائه شده توسط پزشکی قانونی تلفات ناشی از مصرف قرص برنج از سال 90 تا 96 به جز سال‌های 93 و 94 رشد صعودی داشته‌است و روند کاهشی مشاهده شده در سال 93 و 94 را می‌توان به امید به بهبود شرایط اقتصادی و امید به زندگی نسبت داد. ثبت 308 مورد مرگ در اثر مسمومیت با آلومینیوم فسفید در پنج ماهه نخست امسال نشان از رشد 30 درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل دارد .

استان‌های تهران، گیلان و مازندران به‌دلیل دسترسی آسان به قرص برنج، به ترتیب بیشترین آمار مرگ در این رابطه را دارند. احتمالا دسترسی آسان در استان‌های شمالی به‌علت فراوانی آفات و جوندگان است. دسترسی آسان و آمار بالای مسمومیت در استان‌های شمالی در اردیبهشت 97 منجر به نوشتن نامه‌ای از طرف وزیر بهداشت به رئیس قوه قضاییه برای کنترل وضعیت دسترسی به قرص برنج گردید. گزارش‌های متعدد گزارشگران خبرگزاری‌های مختلف حاکی از ارزان و در دسترس بودن این قرص است به‌طوری‌که در مراجعه به عطاری‌ها و نیز مراکز غیرقانونی فروش دارو می‌توان به راحتی و با قیمتی بین 10 تا 50 هزار تومان یک بسته ده عددی از آن‌را تهیه کرد، در حالی‌که خوردن تنها نیمی از یک قرص برای کشتن یک فرد بالغ کافی است.

مرگ ناشی از مصرف قرص برنج:

شاید مهم‌ترین نکته درباره خودکشی با قرص برنج بی‌اطلاعی مصرف‌کنندگان از مرگ طولانی، دردناک و غیرقابل اجتناب آن باشد. مرگ بر اثر مصرف قرص برنج مرگی دردناک است. فرد عطش زیادی دارد و تا وقتی زنده است، هوشیار و بیدار بوده و سوزش شدیدی در بدن خود احساس می‌کند. این قرص ظرف سه تا چهار ساعت سیستم تنفس و قلب را دچار مشکل کرده و فرد در اثر مرگی زجرآور خواهد مرد. گاز فسفین آزاد شده در اثر مصرف این قرص با مختل کردن فعالیت‌های آنزیمی، تغییر شکل گلوبول‌های قرمز، مرگ سلولی و مختل کردن عملکرد کلیه اندام‌های حیاتی از جمله مغز (شکل 2)، ریه (شکل 3)، معده (شکل 4) و... باعث مرگ تدریجی و دردناکی می‌شود.

اقدامات درمانی برای مسمومان قرص برنج، تنها اقدامات حمایتی – علامتی است و در حقیقت هیچ پادزهر شناخته شده‌ای برای آن وجود ندارد. میزان تاثیرگذاری این اقدامات برای مسمومان بستگی کامل به میزان مسمومیت و زمان رسیدن به مرکز درمانی دارد و میزان مرگ در مسمومیت با قرص برنج 80 تا 100 درصد است. آنچه باید مدنظر قرار گیرد، آن است که معدود موارد درمان شده مربوط به مسمومین تنفسی بوده و مسمومین گوارشی نجات نمی‌یابند. در شکل 5 الگوریتم مدیریت درمان برای مسمومین با قرص برنج نشان داده شده است.

عوارض بی‌بازگشت این قرص باعث می‌شود افرادی که تنها به قصد خودکشی نمایشی و تحت تاثیر قراردادن دیگران اقدام به مصرف آن می‌کنند نیز در دام مرگی سخت و دردناک گرفتار شوند. بی‌اطلاعی از عواقب مرگ‌بار مصرف این قرص تا جایی است که اخیرا گزارش‌های متعددی از خرید و فروش این قرص به جای قرص‌های روان‌گردان تنها به‌علت مشابهت ظاهری آن، شنیده شده‌است. به گفته معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران در مهر ماه 94، برخی سفره‌خانه‌ها با هدف افزایش وابستگی جوانان به قلیان اقدام به ریختن مقادیری قرص برنج روی تنباکو می‌کردند و تنها دلیل این کار شباهت آن به قرص‌های روان‌گردان و بی‌اطلاعی افراد از عوارض مرگ‌بار آن است، چراکه ‌که قرص برنج اعتیادآور نیست. جدول 1 نشانه‌ها و علائم بالینی ناشی از مصرف قرص برنج بر ارگان‌های مختلف بدن را نشان می‌دهد.

جدول 1: نشانه‌ها و علائم بالینی ناشی از مصرف قرص برنج

طبقه‌بندی نشانه‌ها و علائم کلینیکی بر اساس ارگان‌های درگیر

دستگاه گوارش

تهوع و استفراغ

تشنگی

سوزش سر دل

گرفتگی عضلات شکم

حساسیت کبدی

التهاب حاد لوزالمعده

کلیه

کمادراری

پروتئینوریا

هماتوریا

اختلال حاد کلیوی

قلبی – عروقی

افت فشار خون

کاهش ضربان قلب

افزایش ضربان قلب

شوک

تنگی قفسه سینه

سیستم عصبی

اضطراب

بیحوصلگی

تشنج

کما

ریه

تنگی نفس

سرفه

ادم ریوی

تجمع مایع

عدم تعادل الکترولیت

هیپومگنزیا

هیپوکالمیا

هایپرکالمیا

اسیدوز متابولیک

کلیه

کمادراری

پروتئینوریا

هماتوریا

اختلال حاد کلیوی

سیستم غدد درون‌ریز

هیپوگلاسمیا

هایپرگلاسمیا

علاوه‌بر فسفیدهای فلزی ترکیبات دیگری مانند متیل بروماید نیز به‌عنوان ماده ضدعفونی کننده تدخینی با استفاده تجاری موجود هستند؛ اما سهولت کاربرد و مهمتر از آن حذف کامل از محیط و تنها باقی ماندن ترکیب بی‌خطر هیدروکسید‌های فلزی، باعث شده که با وجود سمیت بالا تاکنون ترکیب دیگری جایگزین نگردد. علاوه‌بر این در کشورهای توسعه‌یافته با وجود بیشتر بودن نسبی آمار خودکشی نسبت به ایران (شکل 6)، موارد مسمومیت و خودکشی با این قرص بسیار محدود است و معدود موارد موجود هم اغلب تصادفی هستند. شاید مهمترین دلیل برای این مطلب قوانین سختگیرانه و محدودیت‌های شدیدی باشد که دسترسی عمومی به این ترکیب کشنده را ناممکن می‌سازد. از آن‌جا که بر طبق شواهد، قوانین و نظارت‌های موجود در ایران از بازدارندگی لازم برخوردار نیستند، بنابراین اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی مردم از عواقب دردناک و غیرقابل اجتناب این قرص، موثرترین راه برای کاهش تلفات ناشی از مصرف آن باشد.