سرگذشت ۲۰ سال رویارویی با ماهواره

گاهی به جای اینکه از امکانی که پدید آمده استفاده کنیم فقط آن را محدود می‌کنیم. گاهی اصحاب فرهنگ به جای اینکه فکر کنند چگونه باید از ماهواره استفاده بهینه کرد به این فکر می‌کنند که چگونه روی آن پارازیت بیندازند

کد خبر: ۴۴۴۰۱۴

تاریخ: ۰۱ آبان ۱۳۹۳ - ۰۹:۰۵

«ما که ماهواره نداریم اما دیشب در خونه همسایه مون دیدیم که...» روایت‌ها و خاطرات ماهواره‌ای در بین دوستان و همکاران تا 10 سال پیش خیلی وقت‌ها از این جا شروع می‌شد. همین جمله نشان می‌داد که ماهواره هم از آن دست کالاهای ممنوعی است که نباید داشتن آن را آشکار کرد، اما از شیرینی سخن گفتن درباره آن هم نمی‌توان گذشت! پای ماهواره از کی به پشت بام‌ها و خانه‌های مردم ایران باز شد؟ به دلیل اینکه حضور آن هیچ موقع رسمیت قانونی نیافته و کسی نمی‌داند نخستین همسایه‌ای که با ترس و لرز ماهواره را روی پشت بام یا بالکن خانه‌اش علم کرد چه کسی بوده، نمی‌توان تاریخ دقیقی برای ورود آن اعلام کرد.

به گزارش ایران، محمدعلی ابطحی معاون پارلمانی رئیس جمهوری در دولت خاتمی در بخشی از خاطرات خود می‌گوید نخستین بار در سال ۱۳۶۷ چشمش به جمال دیش‌ها روشن شده است؛ «سال ۱۳۶۷ بود؛ یک روز در خیابان جمهوری تهران در یک ساختمان بلندی که مربوط به مجله «العالم» بود جلسه داشتم، یکی از کارمندان آنجا من را به کنار پنجره برد، ده دوازده ساختمان را دیدم که دیش داشتند. آنجا برای نخستین بار چشمم به دیش ماهواره در ایران روشن شد!»

آنچه در تاریخ ماهواره ثبت رسمی شده است قانونی است که در بهمن ماه 1373 به تصویب مجلس رسید. نزدیک به 20 سال پیش بود که قانون ممنوعیت به‌کارگیری تجهیزات دریافت از ماهواره با امضای رئیس مجلس وقت، ابلاغ شد.  به موجب این قانون ورود، توزیع و استفاده از تجهیزات دریافت از ماهواره جز در مواردی که قانون تعیین کرده ممنوع است و وزارت کشور موظف است با استفاده از نیروهای انتظامی یا نیروی مقاومت بسیج در اسرع وقت نسبت به جمع‌آوری تجهیزات دریافت از ماهواره اقدام کند.

در تبصره ماده 2 این قانون نیز تصریح شده است: <مهلت جمع‌آوری تجهیزات موجود دریافت از ماهواره از تاریخ تصویب این قانون یک ماه است. بعد از انقضای مهلت مذکور‌استفاده‌کنندگان به مجازات‌های تصریح شده در این قانون محکوم خواهند شد.> از آنجایی که این قانون هنوز پا برجاست و اصلاح یا لغو نشده است، استفاده‌کنندگان از تجهیزات دریافت از ماهواره که بر اساس نتایج چندین پژوهش دانشگاهی اخیر، 71 درصد مردم تهران و 60 درصد مردم کشور را شامل می‌شود، علاوه بر ضبط و مصادره اموال مکشوفه به مجازات نقدی از یک میلیون تا سه میلیون ریال محکوم می‌شوند.

در طول 20 سالی که قانون منع استفاده از ماهواره تصویب شد، هرسال میلیون‌ها نفر به بینندگان برنامه‌های ماهواره‌ای اضافه شده‌اند، شبکه‌های فارسی‌زبان که فقط برای فارسی‌زبانان و خصوصاً ایرانی‌ها برنامه تولید و پخش می‌کنند، هم‌اینک به بیش از ۱۶۰ شبکه رسیده است.

ماهواره‌هایی که در فضای ایران فعالند، امکان دریافت حدود ۱۸ هزار شبکه تلویزیونی را فراهم کرده‌اند و از این تعداد حدود ۲ هزار شبکه را با دیش‌های معمولی می‌توان با کیفیت بالا دریافت کرد. گستردگی رو به فزون امکانات فنی و محتوایی شبکه‌های ماهواره‌ای از یک سو و شمار مخاطبان ماهواره‌ای از سوی دیگر موجب شد تا در دوره‌های گذشته مجلس تلاش‌هایی برای اصلاح قانون منع استفاده از ماهواره انجام شود. در مجلس ششم، طرح اصلاح قانون ممنوعیت به‌کارگیری تجهیزات دریافت ماهواره پس از بحث‌های فراوان تصویب شد. این طرح اما پس از مخالفت شورای نگهبان، فراز و نشیب بسیاری را طی کرد. شورای نگهبان به سه دلیل این طرح را مخالف قانون اساسی و شرع دانسته بود.

نخست آنکه، معتقد بود این طرح مغایر با بند اول اصل سوم قانون اساسی یعنی «ایجاد محیط مساعد برای رشد فضایل اخلاقی بر اساس ایمان، تقوی و مبارزه با تمام مظاهر فساد و تباهی» است. دوم آنکه، تأکید داشت این طرح مغایر بند  ۵ اصل سوم قانون اساسی در مورد «طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ اجانب» است و سوم آنکه، شورای نگهبان معتقد بود این طرح مغایر با اصل نهم قانون اساسی درباره تفکیک ناپذیری وحدت و تمامیت ارضی کشور از یکدیگر و لزوم حفظ آنهاست. سرانجام در سال ۸۷ نمایندگان مجلس هفتم با ۱۲۳ رأی موافق، ۲۰ رأی مخالف و ۲۳رأی ممتنع به حذف طرح اصلاح قانون ممنوعیت به‌کارگیری تجهیزات دریافت ماهواره رأی دادند و این طرح برای همیشه از دستور کار مجلس حذف شد.

در بر همان پاشنه می‌چرخد

در شرایطی که قانون 20 سال پیش مجلس عملاً بی‌اثر شده است و کارشناسان ارتباطات و مسئولان اجرایی اصلاح قانون را ضروری می‌دانند، برخی نمایندگان به تازگی در قالب یک طرح، راهکارهای جدیدی را برای جمع‌آوری ماهواره از روی پشت بام‌ها پیشنهاد داده‌اند. دو هفته پیش 36 نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی طرح «صیانت از حریم عفاف و حجاب» را به هیأت رئیسه ارائه کردند. در این طرح نحوه برخورد با کشف حجاب در وسایل نقلیه، پوشش نامناسب زنان در انظار عمومی و نیز واحد‌های مسکونی تشریح شده است. اما یکی از مواد پیشنهادی نمایندگان ماده هفتم این طرح است که بر اساس آن:

«نصب و تعمیر تجهیزات دریافت از ماهواره ممنوع است و مرتکب در مرتبه اول محکوم به پرداخت جزای نقدی و در صورت تکرار مشمول حبس است.

مدیران ساختمان‌ها هم موظف هستند نسبت به جمع‌آوری تجهیزات مرکزی غیرمجاز ماهواره اقدام و به ساکنان تذکر کتبی بدهند.

در صورتی که تا یک ماه پس از تذکر به ساکنان اقدامی صورت نگیرد، مدیر ساختمان باید موضوع را به نیروی انتظامی گزارش کند. تذکر ندادن به ساکنان آپارتمان‌ها یا ارسال نکردن گزارش به نیروی انتظامی موجب محکومیت مدیر ساختمان به جزای نقدی خواهد شد.» جدای از ایراد‌های عرفی، اجتماعی و قانونی که درباره این طرح مطرح شده است، ارائه چنین طرحی از سوی نمایندگان مردم، نشان می‌دهد که نگاه سلبی و قهری در بخشی از بدنه سیاستگذاری و اجرایی کشور نسبت به نحوه برخورد با ماهواره وجود دارد.

مبارزه عملی با ماهواره

حدود 20 سال است که به استناد قانون منع استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای، نیروی انتظامی و برخی دیگر از نیروها به شیوه‌های مختلف اقدام به جمع‌آوری دیش‌های ماهواره می‌کنند. از اعلان و اخطار تا ورود به پشت بام منازل و... روش‌هایی است که هر از گاهی برای جمع‌آوری ماهواره‌ها به‌کار گرفته می‌شود تا این واقعیت را گوشزد کند که هرچند ماهواره اکنون به کالای معمول خانه‌های شهری و روستایی تبدیل شده اما طبق قانون این عمل جرم است و پلیس حق دارد با آن برخورد کند. نخستین بار که نیروی انتظامی برای دسترسی به ماهواره‌های نصب شده در بالکن‌‌های چند مجتمع مسکونی در تهران با استفاده از نیرو‌های ویژه عملیات راپلی را انجام داد، عکس‌های منتشر شده از این عملیات در سایت‌ها و رسانه‌ها، انعکاسی جهانی داشت . سردار احمدی مقدم فرمانده نیروی انتظامی در پاسخ به این انتقادات گفت: «قانون مبارزه با تجهیزات ماهواره‌ای چیزی است که در مجلس تصویب شده و ما باید آن را اجرا کنیم… ما به نیروهایمان گفته‌ایم نباید وارد واحد‌های مسکونی شوند. درباره جمع کردن به شکل نردبانی و راپلی هم نظر مسئولان بود که یک مقدار باعث تخفیف نیروهای ناجا می‌شود و کار خوبی نیست.»

یک ماهواره و 4 رئیس جمهوری

چالش‌های ماهواره در ایران شاید از طنز‌آمیز‌ترین وضعیت‌های اجتماعی و سیاسی موجود باشد. از زمان ورود ماهواره به ایران و تصویب قانون منع استفاده از ماهواره، 4رئیس جمهوری مسئولیت دستگاه اجرایی ایران را عهده‌دار بوده‌اند و جالب اینکه هر 4 رئیس جمهوری در اظهارات مستقیم و غیر مستقیم خود مخالفت خود را با برخورد سلبی و قهری با ماهواره و ایجاد ممنوعیت در استفاده از آن اعلام کرده‌اند. با این حال این قانون همچنان به قوت خود باقی است.

تصویب قانون منع استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای با دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی مصادف بود. رئیس جمهوری وقت اگرچه در زمان تصدی ریاست قوه مجریه اظهار نظر صریحی درباره تأیید ماهواره نداشت اما در مصاحبه‌ای مفصل که در تیرماه ۸۹ داشت نظر خود را درمورد ماهواره اعلام کرد. یعنی درست ۲۳سال پس از اینکه مسند ریاست جمهوری را ترک کرد. در این مصاحبه هاشمی به پرسش‌های متنوعی در حوزه مدیریت ارتباطات سیاسی و فرهنگی و همین طور زندگی شخصی خود پاسخ داد. وی در مقابل این پرسش که اگر قرار باشد برای آزادسازی ماهواره رأی‌گیری شود شما با آزادسازی ماهواره موافق هستید؟ پاسخ داده بود: «موارد مبتذلی وجود دارد که جوان‌های مردم را به انحراف می‌کشاند و فکر نمی‌کنم برای جامعه درست باشد. اما باید به کانال‌هایی که مطلب می‌گویند، گوش داد. بالاخره این‏‌ها هستند و دیگران گوش می‌دهند. اگر بخواهیم جلوگیری کنیم هم نمی‌توانیم. شما که می‌دانید الان دشمنان ما، امریکایی‌ها و دیگران هزینه زیادی انجام می‌دهند تا فیلترشکن‌هایی درست کنند که اصلاً نشود سانسور کنیم و به آنجا می‌رسند که جلو سانسور را بگیرند. اشکال بعدی که از نظر روانی پیدا می‌شود، این است که وقتی چیزی ممنوع شود، آدم‌های کنجکاو بیشتر دنبال آن‏‌ها می‌روند تا ببینند آن چه بوده است. از همان اول می‌گویند این کار سیاسی است. آخر هم می‌بینند ما حق داشتیم.» او البته در همان سال در مصاحبه خود گفته بود بی‌بی‌سی فارسی را گاهی اوقات دنبال می‌کند. او نظر خود را در مورد بی‌بی‌سی فارسی این‌گونه گفته بود: «خبرنگاران و گوینده‌های ورزیده‌ای دارند و از لحاظ جامعه شناسی و روابط عمومی مطلعند. در خیلی از جاها خبرنگار دارند و با سیاستی که خودشان دارند، خبرها را انتخاب می‌کنند و به خورد مردم می‌دهند، یعنی از لحن و شیوه‌هایی که تجربه شده، استفاده می‌کنند. حرف‌ها را فشرده می‌زنند و سعی می‌کنند موذیانه اهداف خود را القا کنند.»

سیدمحمد خاتمی اگرچه در دوران ریاست جمهوری خود اظهار نظر صریحی درباره استفاده از برنامه‌های ماهواره‌ای ندارد اما در دوران مبارزات انتخاباتی، رویکرد خود را نسبت به ماهواره مشخص و اعلام کرد که با ایجاد ممنوعیت و محدودیت نمی‌توان درها را بست؛ باید به‌جای برخورد منفعلانه، فعال و پویا باشیم و محتوای فرهنگی قابل قبول به مخاطبان عرضه کنیم. یک پژوهش دانشگاهی نشان می‌دهد در دولت خاتمی هرچند برخوردهای پلیسی با ماهواره گستردگی زیادی داشت اما استفاده از ماهواره فراگیری بیشتری پیدا کرد. در آن زمان بود که شبکه‌های ترکیه‌ای رواج زیادی در بین مخاطبان ماهواره داشت.

در انتخابات ریاست جمهوری سال 84 ماهواره دیگر حضور خود را به عنوان یک واقعیت گریز ناپذیر بر جامعه ایرانی تحمیل کرده بود، به طوری که برخی از کاندیداهای ریاست جمهوری فیلم‌های تبلیغاتی خود را از طریق شبکه‌های فارسی زبان خارج از کشور پخش کردند. محمود احمدی‌نژاد نیز اگرچه ترجیح می‌داد که با ملاحظه قانون منع استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای، در این باره زیاد صحبت نکند اما نزدیکان و مشاوران او از جمله مهدی کلهر و مشایی به طور صریح مخالفت خود را با ممنوعیت استفاده از ماهواره مطرح می‌کردند.

اوج سردرگمی نهادهای مسئول در قبال پدیده ماهواره را که در دو دهه گذشته همواره وجود داشته است بخوبی می‌توان در اظهارات محمود احمدی‌نژاد در دانشگاه کلمبیا مشاهده کرد. وی در پاسخ به سؤال دانشجویی که علت ممنوعیت ماهواره را پرسیده بود، ترجیح داد تأکید کند که با‌وجود ممنوعیت قانونی، مردم به صورت آزادانه در حال استفاده از ماهواره هستند!

آن‌طور که رئیس پلیس ناجا می‌گوید ماهواره و حجاب دو مورد از موارد اختلافی احمدی‌نژاد و ناجا بوده است. وی می‌گوید: «در جلسه‌ای که با آقای روحانی داشتیم هم به ایشان گفتم که آقای دکتر احمدی‌نژاد در موضوع ماهواره و حجاب همیشه با ما چالش داشتند. ما به دنبال چالش نیستیم اما فکر می‌کنم بهتر است نظام در این موارد تصمیم بگیرد. ما در نیروی انتظامی در تصمیم‌سازی کمک می‌کنیم اما سیاستگذار نیستیم و مجری سیاست‌های تعیین شده هستیم. این خوب نیست که دو سه حرف از نظام بیرون بیاید و همه باید یک حرف بزنند.»

اما رئیس دولت یازدهم نسبت به رؤسای جمهوری گذشته مواضع خود درباره ماهواره را صریح‌تر بیان می‌کند. حسن روحانی بارها در سخنان خود شیوه برخورد حاکمیت با ماهواره و شبکه‌های اجتماعی، پارازیت و فیلترینگ را به چالش کشیده است.

رئیس جمهوری در مراسم روز جهانی ارتباطات در سخنانی که بازتاب گسترده‌ای داشت گفت: «زمانی فکر می‌کردیم اگر ویدیو وارد کشور شود ایمان جوانانمان پَر می‌زند. سال‌های اول انقلاب دغدغه ما این بود که مبادا یک دستگاه ویدیو وارد کشور شود؛ چراکه فکر می‌کردیم اگر وارد شود و با سیمی به تلویزیون وصل شود، دیگر چگونه ایمان را نگه داریم و هویت را حفظ کنیم؟!

دیدیم که ویدیو آمد و فراگیر شد و در ایمان جوانان ما نه تنها اثری نداشت، بلکه حضور جوانانمان در مساجد، محافل، دعا و توسل و حتی در مظاهر انقلابی و راهپیمایی‌های انقلابی بیشتر شد، به جبهه رفتند و از کشور دفاع کردند و افتخار آفرین بودند.

بعدها غصه دیگری شروع شد، اینکه با ماهواره چه کنیم. اگر خدایی نکرده تلویزیونی بتواند با یک دیش مخفی یا آشکار شبکه دیگری را بگیرد و جوانان آن شبکه را ببینند چگونه ایرانیت و اسلامیت می‌ماند؟! دیدیم که ماهواره آمد و مبارزه در پشت‌بام و بالکن تأثیرگذار نبود و نه ایمان مردم پَر زد و رفت و نه هویت مردم از دست رفت.

امروز ظاهراً غصه دیگری برپا شده است و آن اینکه با اینترنت جوانان کاربر، ایمیل، تلفن همراه و نسل سوم و چهارمش چه کنیم.» همپای روحانی، علی جنتی وزیر ارشاد نیز به صراحت شیوه‌های کنونی در برخورد با فناوری‌های ارتباطی را زیر سؤال می‌برد.

در مراسم صبحانه کاری یکشنبه اتاق بازرگانی سخنان وزیر ارشاد صراحت بیشتری به‌خود گرفت آنجا که گفت: «هنوز نمی‌دانیم واتس آپ را باید ببندیم یا نبندیم. وایبر باشد یا نباشد. اول با هر پدیده نویی مخالفت می‌کنیم ولی آب که از سرمان گذشت، بتدریج آن را می‌پذیریم. همیشه می‌خواهیم 20 سال با دنیا فاصله داشته باشیم، حداقل همراه دنیا حرکت کنیم. زمانی با ویدیو هم مشکل داشتیم که حل شد. حتی سر فکس هم حرف داشتیم.»

او با طرح این سؤال که چرا نباید از ماهواره استفاده بهینه کنیم؟ گفت: «گاهی به جای اینکه از امکانی که پدید آمده استفاده کنیم فقط آن را محدود می‌کنیم. گاهی اصحاب فرهنگ به جای اینکه فکر کنند چگونه باید از ماهواره استفاده بهینه کرد به این فکر می‌کنند که چگونه روی آن پارازیت بیندازند. با این فکر فرهنگ رشد نمی‌کند.» با این همه قانون 20 سال پیش همچنان به قوت خود باقی است چنانکه گفته شد شماری از نمایندگان مجلس با ارائه طرحی پای مدیران ساختمان‌ها را هم برای جمع‌آوری ماهواره پیش کشیده‌اند. آنچه مردم انتظار دارند پایان دادن به سردرگمی پر هزینه است که جز اتلاف منابع مالی و نیروی انسانی و از دست رفتن فرصت‌ها فایده دیگری نداشته است. قانون منع استفاده از ماهواره اگرچه تغییر نکرده اما این رسانه‌ها با هدف افزایش دامنه نفوذ و دربرگیری هر روز در حال تغییرند.