چگونگی آمار گردشگري در ایران

غلامحسين كريمي

کد خبر: ۴۳۲۷۸

تاریخ: ۲۳ فروردين ۱۳۸۸ - ۲۳:۵۶

غلامحسين كريمي*

كشور ايران يكي از قطبهاي مهم گردشگري در جهان به شمار مي‌رود كه با برخورداري از سابقه ديرين تمدن و فرهنگ، طبيعت و شرايط اقليمي گوناگون و عوامل ديگر از اين دست، توانايي قرار گيري در جايگاه مناسب نقاط پر جاذبه گردشگري در سطح آسيا و بين‌المللي را داراست. اما با اين توصيف با وجود در اختيار داشتن جاذبه‌هاي قابل توجه، از جايگاه مناسبي در بازارهاي گردشگري برخوردار نيست.

امروزه گسترش فضاهاي باز جمعي و ايجاد مراكز فراغتي به ويژه فضاهاي گردشگري به يكي از اهداف برنامه ريزي فراغت تبديل شده است كه علاوه بر تامين اهداف اقتصادي و زيست محيطي، نقش موثري در تعادل بخشي به گذران فراغت و تامين سلامت جسمي و رواني مردم دارد.

گردشگري در ميان فعاليتهاي فراغتي از بيشترين تنوع و تحرك، از يك سو، و وسيع ترين پهنه مكاني و فضايي از سوي ديگر برخوردار است. شايد بتوان گفت كه گردشگري به خصوص گردشگري شهري به گونه اي تمام فعاليت هاي فراغتي ديگر را باخود همراه دارد و بدين سبب برنامه ريزي و مديريت گردشگري از امور حساس و پيچيده و چند وجهي است كه توجه ويژه مسئولان دولتي را مي طلبد.

اما برنامه ريزي دقيق علمي وكاربردي زماني تحقق مي يابد كه بر مبناي آمار علمي تهيه و تدوين گردد تا واجد خصوصيات لازم براي پذيرش گردشگر شود. در حال حاضر وظايف برنامه ريزي و مديريت توسعه گردشگري در كشور بر عهده نهادهاي مختلفي است كه هر يك داراي ساختار بخشي اند و از اين نظر اقدامات آن فاقد هماهنگي و همكاري لازم است.

با توجه به نبود يك رويكرد جامع و مديريت يكپارچه در سياست‌هاي كلان توسعه گردشگري در كشور، متاسفانه هنوز جايگاه گردشگري در نظام برنامه ريزي ما به درستي تعريف و تبيين نشده است. كه نمونه اي از آنها ارائه آمار غير علمي و غير منطقي گردشگران تعطيلات نوروز امسال بود.

هدف از آمارگيرى در گردشگري:

ـ ارزيابى آثار گردشگري در اوضاع اقتصادي، اجتماعى و فرهنگى ساکنان يک مقصد: محل، شهر، منطقه يا استان

ـ برنامه‌ريزى و سرمايه‌گذارى در امور زيربنائى و ايجاد تسهيلات اقامتى و رفاهى و امکانات تفريحى با توجه به تعداد مسافرانى که به يک کشور با يک محل و منطقه مى‌آيند و ميزان پولى که خرج مى‌کنند و همچنين، با در نظر گرفتن ويژگى‌هاى روحي، شغلي، فرهنگي، مى‌توان به ايجاد فرودگاه‌ها، شرکت‌هاى حمل‌ونقل، تعميرگاه، غذاسرا، مهمانسرا، اماکن تفريحى و ... اقدام کرد يا امکانات موجود را توسعه داد.

ـ بالاخره کسب آمار و اطلاعات براى بررسى بازارهاى گردشگري و رشد و توسعه آن ضرورت دارد؛ زيرا هنگامى‌ گسترش هر فعاليت اقتصادى ـ اجتماعى امکان پذير است که اطلاعات آمارى دقيقى از بازارهاى بالقوه و بالفعل و ويژگى‌هاى آن بازارها وجود داشته باشد.

تحليلي از وضعيت آمار گردشگري داخلي ـ نوروزي

1- آمار منتشر شده توسط سازمان گردشگري فاصله جدي با منطق و واقعيت دارد. البته در اين زمينه در سال هاي گذشته نيز آماري کامل و همه جانبه وجود نداشته است که امکان مقايسه را ايجاد کند و نظام صحيحي براي گرفتن آمار گردشگران وجود ندارد.

2- آمار صحيح از اصلي‌ترين نيازهاي مديريت گردشگري براي تصميم‌گيري است و اصلا نبايد به نوروز ختم شود. در طول يك دوره‌ يك‌ساله‌ آمارگيري، يك عدد پايه به‌ دست مي‌آيد كه در ماه‌هاي سال، هفته‌هاي ماه و روزهاي هفته، مبناي سنجش و مقايسه قرار مي‌گيرد، متاسفانه در فصل تابستان كه تقاضاي گردشگري داخلي بيشتر است هيچ آمار منطقي وجود ندارد.

3- با توجه به اعلام رسمي سازمان در تعطيلات نوروز 1388 اعلام كردند كه 908/295/99 نفر سفر داشتيم كه اين تعداد گردشگر نيست. بر اين اساس، نتوانستند مشخص كنند كه چند گردشگر در طول تعطيلات نوروز داشتيم و آمار سالانه‌اي نيز منتشر نمي‌شود كه چه تعداد گردشگر داخلي در سال گذشته داشتيم.

4- با توجه به اينكه بخشي از نظام‌ آمارگيري، نظام تعطيلات است لذا اين نظام بايد بسيار دقيق باشد اين نظام به‌ هم ريخته‌ آماري، متأسفانه در سالهاي اخير تشديد شده و هيچ اقدام جدي براي اصلاح آن انجام نشده است. در نوروز كه تعداد سفرهاي انجام‌شده را اعلام كردند، ورودي و خروجي استان‌ها اندازه‌گيري شد، يعني تعداد افرادي را كه وارد يا خارج شهرها شدند، محاسبه و آمار استان‌ها را با هم جمع كردند كه حاصل‌ آن، تعداد سفرهاي انجام شده است.

مشكل اين سيستم آن است كه مثلا يك گردشگر از شهر تهران به‌سمت مشهد حركت مي‌كند و در اين ميان، از مسيرهاي مختلفي عبور مي‌كند و در شهرهاي مختلف شمالي ثبت مي‌شود (حتي بدون يك شب اقامت) و در عمل، اين آمار تعداد سفر را نشان مي‌دهد و تعداد افرادي را كه سفر كرده‌اند، نشان نمي‌دهد و در كشور نيز به همين وضع آمار سفرهاي نوروزي ارائه مي شود. لذا با مجموعه‌اي از آمارهاي به ‌هم ريخته‌ غير قابل اعتماد روبه‌رو هستيم كه هرگونه ارزيابي و برنامه ريزي را با مشكل مواجه مي كند.

5- انواع متفاوت آمار براي برنامه ريزي گردشگري مورد نياز است، مثلا بايد بدانيم كه در بخش تقاضا چه مقدار گردشگر وارد يك استان شده است، اين گردشگران به چه بخش‌هايي رفته، در چه مكاني و به چه مدت زماني اقامت و هزينه كرده‌اند و از چه وسيله‌ حمل‌ونقلي استفاده كرده‌اند.

*مدرس دانشگاه و پژوهشگر رشته برنامه ريزي توريسم