خانواده بازنمایی شده

ابراهیم منصوری*

کد خبر: ۴۱۱۱۷۹

تاریخ: ۰۵ تير ۱۳۹۳ - ۱۳:۲۰

با گذشت زمان اين نكته ملموس تر احساس مي شود كه رسانه‌ها به عنوان عاملان تغییر و تحول در ارزش‌ها و هنجارها مطرح هستند، به‌طوری‌که سنت‌ها را به مبارزه می‌طلبند و به صورت یک عامل مؤثر در دگرگونی نگرش‌ها و رفتارهای نسل جدید عمل مي كنند. همین امر می تواند منجر به شکاف نسلی و عدم انتقال تجربیات نسل گذشته به نسل فعلی و حتي نياز تراشي و دگرگوني معيارها از طريق رسانه ها براي نهاد خانواده را بدنبال داشته باشد.

رسانه‌ها به عنوان یکی از نهاد‌های اجتماعی کارکرد انتقال میراث فرهنگی و اجتماعی و ارزش‌های جوامع را برعهده دارند. در دوران کنونی نقش نهادهای اجتماعی همانند خانواده، مدرسه و همسالان در اجتماعی کردن نسل‌ها تضعیف و در مقابل روز به روز بر اهمیت و نقش رسانه‌ها افزوده می‌شود. به طوریکه نسل فعلی، اغلب آنچه را که از رسانه می‌خواند، می‌شنود و می بیند، ملاک نگرش، عمل و رفتار خود قرار می‌دهد.

بحث بازنمایی خانواده با اغلب مباحث مهم جهانی امروزی خانواده، مانند جهانی شدن ارتباط نزدیک دارد بازنمایی خانواده یکی از ویژگی های جهانی در دنیای امروز است. تمام ملت ها امروزه رسانه ای شده و در جهان رسانه ها غرق شده اند. از اینرو، بازنمایی خانواده موضوعی است که هم جنبه محلی یا ملی دارد و هم جنبه جهانی. بازنمایی يعني استفاده از زبان و نظام دلالت برای معنادار کردن و فهم جهان هستی.

ذهن ما در فرایندی پویا و دائمی به تولید بازنمایی‌های جدید می‌پردازد و دوباره تحت ‌تأثیر بازنمایی‌های جدید، خود را بازتعریف می‌کند. از این‌رو، در شرایط امروزی جهان، هنگام بحث درباره خانواده،‌ لازم است بررسی‌های دقیق تجربی درباره تأثیر رسانه‌ها‌ (نه تنها رادیو وتلویزیون‌، ماهواره‌ها،‌ بلکه اینترنت، بازی‌های رایانه‌‌ای و...) صورت گیرد. اهمیت این بحث،‌ نه تنها در جایگاه رسانه‌ای شدن فرهنگ و خانواده است،‌ بلکه رسانه‌ها در زمینه سیاست‌گذاری برای خانواده،‌ از جمله ابزارهایی هستند که می‌توان آنها را مدیریت و برنامه‌ریزی کرد.

امروزه با گسترش رسانه ها، فاصله های زمانی و مکانی موجود میان انسانها رو به ويراني است. به عبارتی دقیق تر وسایل ارتباط جمعی جدیدشیوه های زندگی بشری را متحول نموده و به گونه ای جهان کنونی را به یک دهکده ی کوچک   تبدیل کرده اند. در اين دهكده، افكار و اعمال جوامع از يكديگر پنهان نمانده و هرگونه اتفاقي در هر گوشه اي از جهان با فاصله زماني خيلي ناچيز قابل تسري و تعميم به نقاط ديگر است و فرآيند تبادل اطلاعات و دگرگوني ارزشها باسرعت قابل ملاحظه اي در جريان است. اين فشردگي فزاينده زمان و مكان ضمن ادغام مردم دنيا در جامعه جهاني، همزمان تاثير خود را بر نهادهاي مدني و درون خانواده نيز ملموستر كرده است.
خانواده كوچكترين و مهمترین نهاد اجتماعی و در عين حال هسته اصلی رشد و تعالی انسان است كه خصلت هاي اساسي و الگوهاي ارزشي در آن شكل مي گيرد.اين مسئله در نحوه ارتباط افراد با اجتماعات بزرگتر نيز حائز اهميت است. به همین خاطر، توجه به نهاد خانواده، امری ‌مهم و سرنوشت‌ساز است و ضروریست تمامی ‌سازمان‌ها و نهادهای ‌فرهنگی ‌و اجتماعی ‌به تحکیم روابط خانواده و انتقال صحيح ارزشها و جايگزيني ارزشهاي معادل با ارزشهاي دور از فرهنگ و آئين ايراني توجه داشته باشند. در این میان به نظر می‌رسد رسانه ها به معناي اعم به عنوان یکي از نهادهاي مهم فرهنگ ساز، نقش مهمی ايفا كرده و هر طيف از رسانه ها نيز در اين ميان تاثير و نفوذ خود را درحوزه خانواده گسترانيده است.  به طوريكه ميتوان گفت رسانه در برخي موارد قادر به شکل‌دهی، جهت‌بخشی ‌و تثبیت مبانی ‌فکری، فرهنگی‌ و اخلاقی‌ اعضاي خانواده است.

يكي از عوامل تاثيرگذار بر ذهنيت اعضاي خانواده تعدد و توسعه ابزارهاي بازنمايي خانواده است. در گذشته، دوربین‌ها، رسانه‌ها، اینترنت، صنعت چاپ و ...امکانات جدید برای تولید تصویر وجود نداشت. بشر لاجرم امور را در محدوده ابزارهای بازنمایی که در اختیار داشت می‌شناخت، اما امروزه، «فناوری‌های بازنمایی» امکانی فراهم ساخته‌اند تا بشر بتواند همه چیز و از جمله خانواده را بازنمایی کند. امروزه ابزارهای بازنمایی به سطحی رسیده‌اند که حتی ما متوجه آنها نمی‌شویم. برای مثال بازی‌های کامپیوتری، ابزار بازنمایی رسانه‌ای به‌شمار می‌آیند که در بازنمایی خانواده بسیار نقش دارند. بسیاری از بازی‌ها در فضا و محیط خانواده مطرح می‌شوند. ضمن اينكه توده گير شدن و همگاني شدن رسانه ها در انواع و اقسام مختلف نيز بحث بازنمايي و نحوه آن را به موضوع مهم و قابل توجه تبديل كرده است.

در جامعه امروزي درست مابازاء همه آنچه در زندگي اجتماعي پديد آمده خانواده نيز دچار تغيير شده و با بوجود آمدن فناوري هاي ارتباطات خانواده به القاب گوناگون متصف شده است( مثل خانواده رسانه اي شده، خانواده مجازي، خانواده شبكه اي و...) كه هر كدام از آنها حاصل تغييراتي هستند كه در عرصه و محيط اجتماعي و در نتيجه رشد و اختراع فناوريهاي ارتباطاتي پديد آمده اند.

بدليل جايگاه مقدس خانواده در جامعه ايراني، لازم است رسانه ها بر نمايش مدل هايي از خانواده اصرار داشته باشد كه همسو با مدل هاي مورد وفاق ملي و در بستر آموزه هاي ديني شكل گرفته است. آسيب شناسي از دلايل سست شدن پايه هاي نهاد خانواده حكايت از آن دارد كه در برخي موارد ريشه آسيب هاي ويرانگر اين نهاد مهم و تعيين كننده سعادت جامعه، رسانه ها و نوع نگاه آنها به نهاد خانواده است در اين ميان جهت گيري مختلف و گاه متضاد طیف مختلف رسانه در انتقال ارزشها و هنجارهاي مورد وفاق جامعه بايكديگر نيز به گسترش آسيبها در درون خانواده و به تبع آن در لايه هاي مختلف جامعه انجامیده است. براي مثال زماني كه تلويزيون سعي دارد آموزه هاي ديني را در قالب ها و ژانرهاي مختلف به بيننده آموزش داده و تثبیت كند همزمان در فضاي مجازي عكس آن عمل شده و سعي در قبح زدايي از برخي اصول مورد تائید اسلامي – ايراني مي شود كه متاسفانه نمونه هاي عيني آن در جامعه وجود دارد ضمن اينكه تاثير مخرب  و گاه جبران ناپذير شبكه هاي معاند و ويرانگر بر نهاد مقدس خانواده از طرق مختلف تصويري و مجازي در نتيجه ارائه پيامها و الگو هاي متضاد نيز اين موضوع را تشديد مي كند.

نگاهي اجمالي به کنداکتوراين شبكه ها دلالت بر برنامه ريزي در طیف زمانی مختلف اين شبكه ها جهت تاثيرگذاري بر نهاد خانواده و به تبع آن بر جامعه دارد. اين شبكه ها ضمن ارائه تصویری فانتزی از خانواده سعی دارند با تنظيم كنداكتور پخش خود در ژانرها متنوع و قالب هاي جذاب، پیام خود را زاويه ايدئولوژي شبكه هاي و متضاد با فرهنگ خانواده ایرانی خود بسته بندی کنداگر درباره آن بخش از پیامدهای مخرب چنين بازنمایی ها بر خانواده بحث کنیم که همگان نیز اغلب از آن صحبت می کنند، باید فهرست طولانی از آسیب ها و مسائل اجتماعی ذکر کنیم که به ماهواره ها، تلویزیون ها، فضای مجازی، تلفن های همراه و... نسبت می دهند.

برای مثال، برنامه های رسانه ای در زمینه گسست، تعارض و شکاف نسل ها، طلاق و فروپاشی خانواده، از هم پاشیدگی هویت های فرهنگی محلی، ترویج ضدهنجارهای اخلاقی و فرهنگی، بدآموزی های گوناگون مانند ترویج مصرف گرایی، سست کردن ارزش های دینی و اخلاقی، گسترش لذت گرایی، فردگرایی، آسیب زدن به فرایندهای رشد و تکامل فردی و اجتماعی، تقویت روحیه تبعیض نژادی و قومی، و بسیاری مسائل دیگر تأثیرگذار بوده و هستند. این مسائل به اشکال مختلف بر نهاد خانواده تاثیرات عمیق می گذارند. در اینجا مجال این نیست تا درباره آسیب شناسی رسانه ها صحبت کنیم همان طور که نمی توان به نحو مبالغه آمیزی درباره آسیب های رسانه ها صحبت کرد، نمی توان این آسیب ها را نادیده گرفت.

ارائه "سواد رسانه ای" به عنوان یک مهارت اجتماعی می تواند همراه با تفکر انتقادی و استدلالی مخاطبان را به صورت فعال و پویا با پیام ها و تولیدات رسانه ای آشنا کرده و مخاطب را برای بهره برداری مفید و سودمندانه از مسائل زندگی و حیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نظام مصرف رسانه ای آماده کند.

*کارشناس رسانه