آینده اوکراین چه می شود؟

الهه کولایی

کد خبر: ۳۸۳۵۳۰

تاریخ: ۱۲ اسفند ۱۳۹۲ - ۱۴:۰۶

اوکراین مهمترین کشور اروپای شرقی در ابعاد جغرافیای سیاسی و اقتصادی برای اتحادیه اروپاست. اهمیت ژئوپلیتیکی اوکراین به عنوان دومین کشور بزرگ اروپایی واقع در سواحل شرقی و غربی دریای سیاه تا بدانجاست که برژینسکی از آن کشور به عنوان «ترن سیاست منطقه ای پس از گسترش» اتحادیه اروپا یاد می‌کند. به لحاظ اقتصادی نیز اتحادیه اروپا بزرگترین شریک تجاری اوکراین به شمار می‌آید و این کشور محل ترانزیت 80 درصد گاز طبیعی و 75 درصد نفت خام وارداتی اتحادیه اروپا از روسیه است. ویژگی هایی از این دست اوکراین را به کشوری ذاتاً بین‌المللی تبدیل کرده است. از همین رو، اوکراین را باید محل تلاقی منافع قدرت های بزرگ منطقه ای و فرامنطقه ای نظیر روسیه، اتحادیة اروپا و ایالات متحده آمریکا نامید.

بیش از  یک ماه از تحولات اخیر اوکراین می‌گذرد. در این مدت روسیه فقط واکنش دیپلماتیک و چند اقدام عملی محدود داشت اما به نظر می‌رسد با تمام شدن المپیک زمستانی سوچی روسیه تحرک خود را شدت داده است. با پایان المپیک زمستانی بهانه ی عدم واکنش روسیه تمام شد. در همین حال اقدامات جدید روسیه باعث ملتهب شدن شبه جزیره کریمه و احتمال تجزیه شدن اوکراین را شدت بخشیده است.

در همین حال «تابناک» با دکتر الهه کولایی استاد مطالعات منطقه ای دانشگاه تهران به گفت‌وگو پرداخته‌ایم. وی دو کتاب سیاست و حکومت در اوراسیای مرکزی و افسانه انقلاب‌های رنگی را پیرامون تحولات منطقه اورسیا نگاشته است.

خانم دکتر کولایی چه شد که تحولات اوکراین به درگیری و رفتن رئیس جمهور ختم شد؟

شدت فشار مطالبات و تقاضاهای مردم از یک سو و دشواری های اقتصادی از سوی دیگر و میزان موثر حمایت خارجی از این تقاضاها، در تخریب وضعیت کنونی بسیار تاثیرگذار بوده است. در واقع انتظار می رفت این روند کم و بیش مانند تحولات 2004 و جریان انقلاب رنگی، به گونه ای کم هزینه و بدون خشونت شدید حل و فصل شود . اما همانگونه که شاهد بودیم با مداخلات خشونت آمیز نیروهای دولتی، این اعتراض هاشرایط دشواری پیش روی رهبران این کشور قرار داد و سرانجام به فرار یانوکویچ منجر شد. اما مسئله اساسی به نظر می رسد کم توجهی نسبت به ابزارها و حساسیت ملاحظات ویژه ای است که روسیه نسبت به این کشور و همه کشورهای بازمانده از فروپاشی اتحادشورویدارد. درواقع روسیه در چند سال گذشته در موارد مختلف نشان داده است که نسبت به تحولات داخلی این کشورها بسیار حساس است و  اجازه خروج این کشورها از مدار نفوذ خود را به سادگی نمی دهد. حمله 2008 به گرجستان، هنوز در خاطر بسیاری از ناظران منطقه ای و بین المللی وجود دارد.

چرا روسیه در همان ابتدای تحولات اوکراین واکنش نشان نداد؟

نکته مهم این است که روسیه در جریان حوادث در اوکراین در تدارک آمادهسازی و برگزاری المپیک زمستانی در سوچی بود. بنابراین برای روسیه اولویت برگزاری این مراسم، با توجه به هزینه ی گزاف پوتین برای آن، به نوعی فضا را برای تحرکات داخلی اوکراین نیز باز گذاشت. اما آنچه که امروز در این کشور شکل-گرفته، ناشی از توجهنکردن به ابزارهای روسیه در اوکراین است. همانگونه که میدانید بیش از 20 درصد مردم اوکراین را روس تبارها تشکیل دادهاند. برخی مناطق مانند شبهجزیره کریمه با یک اکثریت روس تبار، در این قلمرو قرار گرفته است. بنابراین با توجه به پیوندهای خاص آنان با مسکو، می توان شرایط دشواری را برای اوکراین پیش بینی کرد . ضمن اینکه برای روس¬تبارها، نوع رابطه با مسکو و جهتگیریهای رهبران این کشورها نیز بسیار اهمیت دارد. این نکته نیز قابل توجه است که برای ملیگران روس، شهر کییف زادگاه دولت روسی است. بنابراین جداشدن این کشور از مسکو و حرکت آن به سوی غرب، روندی غیرقابل تحمل برای مسکو و ملیگرایان بهشمار میآید. نمایش قدرت روسیه در روزهای اخیر، در پایان المپیک سوچی، عزم راسخ روسیه برای بازداشتن از گرایش شدید و تاثیرگذار دولت اوکراین در تحکیم روابط با اتحادیه اروپا و به-ویژه آمریکا باشد.

به نظر شما آیا روسیه اقدامی مانند مداخله نظامی در گرجستان در قبال اوکراین انجام خواهد داد؟
دولت روسیه نیاز ندارد اقدام نظامی مانند گرجستان در اوکراین انجام دهد. همانگونه که اشاره کردم مناطق شرقی اوکراین و منطقه پر اهمیت شبهجزیره کریمه که بندر «سواستوپل»در آن قرار دارد که بخشیازناوگان روسیه در دریای هستهای در این منطقه استقرار یافته استو موضوع استفاده از این بندر، مورد اختلاف این دو کشور بوده است. این موضوع ظرفیت بسیار مهمی در اختیار مسکو قرار میدهد تا از این طریق ابزارهای قابل-بهره¬برداری در این منازعه اهداف خود را در بازداشتن تشدید گرایش به غرب در این کشور مورد بهرهبرداری قرار دهد.

آیا احتمال تجزیه اوکراین وجود دارد؟

مسئله تجزیه اوکراین نه تنها در این کشور،بلکه در همه کشورهای دیگرکه اقلیتهای بزرگ روستبار در آن زندگی می کند، مانند قزاقستان، همواره به عنوان یک سناریوی محتمل مورد توجه قرار داشته است. به نظر می رسد در رخداد اخیر، به تواناییهای روسیه کمتر توجه شده است. مخالفان دولت یاکونویج به این موضوع کمتر پرداختهاند.به طور طبیعی مردم در پی خواستههای تامین حقوقشان و دستیابی به آزادیهای گوناگون خود، به مسائل استراتژیکی و چشماندازهای امنیتی با روسیه توجه نکردهاند. بنابراین در روابط اوکراین با غرب، ابزارهایی که روسیه در اختیار دارد و نحوه تمرکز روستبارها در این کشور، آسیبپذیری متوجه دولت اوکراین سازد که خیلی زود آثار خود را در سیاست این کشور را روشن ساخت.

مقامات آمریکایی و ناتو روسیه را تهدید کردهاند که اقدامی در مقابل اوکراین انجام ندهد. شما این گونه تهدیدها را چگونه ارزیابی می کنید؟

موضوع اقلیت روس تبار در اوکراین یک ظرفیت غیر قابلانکار برای اجرای اهداف دیپلماسی روسیه در این کشور است که در مناطق دیگر هم موردتوجه قرار داشته است. بنابراین در مورد مسائل مربوط به شبهجزیره کریمه، چنانچه روستبارها به طور ضمنی با حمایت روسیه بخواهند اقداماتی انجام دهند، طبیعی است که نوعی تلاش برای علیه اوکراین قلمداد خواهد شد، شبیه انچه در آبخازیا و اوستیای جنوبی اتفاق افتاد. با وجود عدم پذیرش بینالمللی روسها برای فشار بر دولت گرجستان، این مناطق را به عنوان مناطق مستقل شناسایی کردند و با آنها روابط دیپلماتیک برقرا کردند. به نظر میرسد باافزایش فشارهای سیاسی و فشارهای اجتماعی و سیاسی در اوکراین، تواناییهای واقعی روسیه در پیشبرد سیاست آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد. پیش از این،روسیه در مورد چگونگی بهرهبرداری از ناوگان دریای سیاه در بندر  «سواستوپل» حتی تا آستانه درگیری نظامی با اوکراین نیز پیش رفته بود. روسیه با مانور نظامی و بهنمایش گذاشتن قدرت نظامی خود میخواهد دست برتر خود در تحولات این کشور  به نمایش بگذارد. همچنین تجربه انقلاب رنگی و فساد رهبران انقلاب رنگی، امروز با فساد یانکویچ قابل مقایسه است. به نظر میرسد تحولات اوکراین بیش از هر چیز به آوردگاه روسیه و امریکا تبدیل شده است. براساس اختلاف هایی که چه در منطقه خاورمیانه و چه در مورد مسایل دیگر در سالهای اخیر بین دو کشور زیر تاثیر سیاست قدرت قابل تحلیل است.

بعضی از تحلیلگران معتقدند که امریکایی ها و غرب بعد از شکست در سوریه آوردگاه جنک را به سمت اوکراین آورده اند. در واقع جنگ نیابتی امریکا و روسیه از سوریه به اوکراین آمده است. شما چنین اعتقادی دارید؟

بیتردید اختلافهای روزافزون روسیه با امریکا،در مناطق حساسی مانند اوکراین خود را به نمایش گذاشته است. در سال های گذشته، به ویژه در دور سوم ریاست جمهوری پوتین ما شاهد تشدید اختلاف روسیه با اروپا و امریکا بودهایم.در واقع میتوان تصور کرد که منفعت این اختلاف¬ها؛ گسترش جنگ های نیابتی به-نمایش گذاشته است. اما این نکته بسیار مهم است که نباید فراموش شود که روسها به خوبی از تجربه جنگ سرد درس آموختهاند. آنها در پی احیای جنگ سرد جدید نیستند. ایوانف این موضوع را به صراحت مورد تاکید قرار داده که روسیه نمیخواهد جنگ سرد جدیدی را با آمریکاییها شروع کند. روسها تجربه جنگ سرد دوران اتحاد شوروی و هزینه گزاف آن را از یاد نبرده¬اند، ولی این یک واقعیت است که اختلاف-های ژئوپولتیک روسیه و امریکا غیرقابل چشمپوشی است. بنابراین هر دو کشور سعی میکنند عرصههایی را برای تسویه حسابهای سیاسی خود پیدا کنند که اوکراین یکی از این عرصه ها است.

چشم انداز آینده اوکراین چه خواهد بود؟

ترسیم چشم انداز آینده اوکراین طبیعتا کار دشواری است. ولی با توجه به تجربه سال های گذشته به نظر می-رسد در نهایت عوامل تاثیر گذار خارجی بر روند تحولات داخلی این کشور و پیوندهای مشترک، در ضرورت تامین امنیت و ثبات در این مناطق بیشتر مورد توجه قرار دهد. ضمن اینکه هر دو طرف سعی می کنند از همه امکانات و ابزارهای خود برای پیشبرد اهدافشان بهره گیرند، ولی هر دو قابل تسری بودن وخطرناک بودن گسترش دامنه این بحران، با توجه به تهدید های مشترکی که هم امریکا و هم روسیه و هم اروپا در امواج تندروی های گوناگونی که در مناطق مختلف جهان در حال گسترش است، مورد توجه قرار داده اند و سعی کنند این بحران را مدیریت کنند. باید انتظار داشته باشیم که بازیگران این بحران سعی کنند با عقلانیت به مهار آن بپردازند.