19 بهمن و قدرت دفاعي

دکتر حسين علايي

کد خبر: ۳۵۶۴۶

تاریخ: ۱۷ بهمن ۱۳۸۷ - ۱۶:۵۵

19 بهمن ماه در تاريخ انقلاب اسلامي، روز بسيار مهمي است. در اين روز در حالي که علائم فروپاشي رژيم شاهنشاهي آشکار مي‌شد، تعدادي از همافران و کارکنان نيروي هوايي ارتش، در دبيرستان علوي محل اقامت حضرت امام خميني در خيابان ايران حاضر شده و پيوستگي خود را با نهضت اسلامي مردم ايران در حضور رهبر کبير انقلاب اسلامي، اعلام نمودند. در واقع چنين اقدامي، آغاز جديدي براي تغيير ماهيت و هويت نيروهاي مسلح ايران شد.

از آن هنگام، عملاً دوره جديدي براي قدرت نظامي ايران، شروع شد و نيروهاي مسلح به خدمت مردم درآمدند. از آنجا که اصولاً قدرت دفاعي و توانايي نيروهاي مسلح ايران در دوران پس از پيروزي انقلاب اسلامي تغيير و تفاوت و تحول اساسي با تاريخ گذشته خود پيدا کرده است، در اين نوشته به برخي از آنها اشاره مي‌شود. توانمندي‌ها و قابليت‌هاي نيروهاي نظامي پس از پيروزي انقلاب اسلامي دچار دگرگوني و تحول در حوزه‌هاي گوناگوني شده است که برخي از آنها را مي‌توان به شرح ذيل برشمرد.

الف ـ حوزه برنامه ريزي و شکل دهي به نيروهاي مسلح
در دوران‌هاي گذشته تاريخ ايران، معمولاً براي سازماندهي و ايجاد نيروهاي مسلح مورد نياز کشور، از دولت‌هاي خارجي کمک گرفته مي‌شد. در هر دوره، کشوري که بيشترين نفوذ را در ايران داشته است، عملاً مسئوليت تشکيل نيروهاي مسلح و سازماندهي آنها را برعهده مي‌گرفته است. براي مثال در دوران محمدرضا پهلوي آخرين شاه ايران، که آمريکا بر تمام مقدرات ايران مسلط شده بود، ايالات متحده، اقدام به توسعه نيروهاي مسلح ايران براساس مأموريت‌هايي که خود براي آنها در نظر گرفته بود مي‌پرداخت. اکثر پايگاه‌هاي هوايي ايران در سواحل خليج فارس و درياي عمان مانند بندرعباس، بوشهر و کنارک احداث گرديد. پايگاه‌هاي پشتيباني آنها نيز در شهرهايي مانند شيراز، اصفهان و اميديه به گونه‌اي ايجاد شد تا اين پايگاه‌هاي هوايي با کمک پايگاه‌هاي دريايي تشکيل شده در بنادر خليج فارس، بتوانند مأموريت تأمين خطوط انتقال انرژي در مسير کشتيراني خليج فارس را به نمايندگي از آمريکا برعهده گيرند. همچنين پايگاه‌هاي دريايي ايران در بندرعباس، بوشهر و چابهار بر همين اساس پايه ريزي شده بودند.

در دوراني که روس‌ها، نفوذ بيشتري در ايران داشتند نيز، آنها قزاق‌ها را بر اساس الگو گيري از ارتش روسيه در ايران سازماندهي نموده و ايجاد کردند. در اين زمان، حتي نوع لباس پوشيدن نظاميان ايراني برگرفته از لباس‌هاي روسي بود.

ولي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، چنين ارتباطاتي با کشورهاي ديگر قطع شد. در اين شرايط، نه جمهوري اسلامي تمايل داشت که روشهاي سابق براي نيروهاي مسلح ادامه يابد و نه کشورهاي سلطه گر مانند آمريکا، انگليس و شوروي، ايران را از خود مي‌ديدند تا به تجهيز، آموزش و تقويت نيروهاي مسلح کشور بپردازند. در چنين شرايطي با توجه به تغيير ماهيت تهديدها و تبديل شدن دوستان سابق به دشمنان امروز و نيز تحريم تسليحاتي گسترده از سوي آمريکا، به ناچار بايستي بر توانمندي‌هاي ملت جهت رفع نيازهاي دفاعي کشور و توسعه نيروهاي مسلح تکيه نمود. انقلاب اسلامي به محض پيروزي، نيروي دفاعي برخاسته از مکتب فرهنگي خود را نيز به وجود آورد.

مردمي که خود نهضت اسلامي را بوجود آورده بودند، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي را هم با تکيه بر ديدگاه قرآن مجيد که کتاب انقلاب بود و با تدبير حضرت امام خميني بنيان گذار نهضت بيداري اسلامي در جهان معاصر، تأسيس کردند. آيه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه ومن رباط الخيل»، که بر روي قلب پاسداران انقلاب نصب شده است، الهام بخش قدرت دفاعي جديد ايران انقلاب اسلامي بود. نقش اساسي را در تأسيس قواي جديد نظامي ايران، ديدگاه ديني امام خميني ايفا کرد. بنابراين پس از سرنگوني نظام شاهنشاهي، نوع نگاه به قدرت دفاعي تيغيير کرد و ساختار و سازمان مناسب براي نيروهاي مسلح جديد ايران توسط خود ايرانيان، مشخص و معين گرديد.

در همين حال ارتش باقيمانده از دوران گذشته نيز به عنوان ظرفيت عظيمي که مي‌تواند تغيير ماهيت داده و در خدمت آرمان‌هاي انقلاب اسلامي و در کنار مردم قرار گيرد، به تغيير ماهيت، منش و مأموريت‌هاي خود پرداخت و سعي کرد تا به يک ارتش مکتبي و با ديدگاه‌هاي اسلامي تبديل گشته و در خدمت هدف‌هاي مردم قرار گيرد.

ب ـ حوزه نظام تصميم گيري
اصولاً در دوران رژيم شاهنشاهي، تمام قواعد، فنون رزم، آيين‌نامه‌ها و روش‌هاي تصميم‌گيري، برگرفته از کتاب‌ها و متون آمريکايي و ترجمه شده آنها بوده است. حضور حدود 50 هزار مستشار نظامي آمريکايي در ستاد بزرگ ارتشتاران و نيز در حوزه‌هاي فني و آموزشي، عملاً هر نوع تصميم سازي را شکل داده و شاه براساس نظرات آنان مي‌توانست تصميم بگيرد. بسياري از تصميمات کلان و اساسي نيز در خارج از ايران و در وزارت دفاع آمريکا، اتخاذ و از طريق شاه در ارتش ايران، به اجرا در مي‌آمد.

خاطره‌اي از مادر شاه نقل شده که روزي محمدرضا در اوايل سلطنت خود به او گفته است که از روزنامه‌ها و جرايد مطلع شده که تعدادي از جنگنده‌هاي ايران بدون اطلاع وي و با دستور آمريکا به جنگ ويتنام رفته‌اند. در آن زمان تصميم گيري براي نيروهاي مسلح عمدتاً در حوزه‌هاي گوناگون در اختيار آمريکا قرار داشت و هر تشخيصي که ايالات متحده در اين مورد داشت از سوي همه اجرا مي‌شد.

در دوران پس از انقلاب اسلامي، تصميم‌گيري درباره نيروهاي مسلح و مأموريت آنها به تمامي، در اختيار مسئولين کشور قرار گرفت. قرآن مي‌فرمايد: «لن يجعل الله للمؤمنين علي الکافرين سبيلا» يعني کافرين نبايستي بر مؤمنين سلطه و حکومت داشته باشند. تفاوت اساسي و تغييري که در دوران جمهوري اسلامي ـ که بر مبناي دين اسلام شکل گرفته است ـ با دوران‌هاي قبل اين است که تصميم گيري در مورد همه حوزه‌هاي قدرت دفاعي و نيروهاي مسلح، از تأثيرگذاري دولت‌هاي سلطه گر و خارجي حذف و براساس آرمان‌هاي ملت، از سوي مسئولين کشور اتخاذ شده است. بر اين اساس شکل و اندازه نيروهاي مسلح، نحوه سازمان دهي آنها، ميزان بودجه و اعتبارات مورد نياز، نوع تجهيزات و امکانات آنها و همچنين نحوه گسترش سرزميني آنها براساس تهديدات متصور، از سوي خود کشور تعيين مي‌گردد.

ج ـ حوزه قابليت رزمي، فرماندهي و کنترل
قابليت رزمي نيروهاي مسلح در رژيم گذشته بر مبناي ارتباط، کمک فکري و تدارکاتي و پشتيباني‌هاي لجستکي کشور حامي، يعني آمريکا برنامه ريزي و ارزيابي مي‌گرديد. بر اين اساس تکيه عمده نيروهاي مسلح کشور، بر تجهيزات و آموزش‌هايي بود که کشورهاي خارجي در اختيار ايران قرار مي‌دادند. تکيه بر قابليت‌ها و ظرفيت‌هاي مردم در امور جنگي، در دستور کار نبود. البته سازمان دفاع غير نظامي وجود داشت، ولي عمدتاً براي مقابله با حوادث غير مترقبه از قبيل زلزله و سيل و... برنامه ريزي شده بود. پس از پيروزي انقلاب اسلامي يک تحول اساسي و دگرگوني عميق در نوع نگاه به قدرت دفاعي و قابليت‌هاي رزمي ايجاد شد. از آنجا که اسلام دفاع را بر همه آحاد مردم، واجب مي‌داند، بنابراين حضور ساختار يافته ي مردم در قدرت دفاعي، بسيار حائز اهميت است. قرآن کريم مي‌فرمايد:

«يا ايها النبي حرّض المؤمنين علي القتال» يعني اي پيامبر، مردم را به جنگيدن تشويق نما.
بر اين اساس در ساختار و سازمان نيروهاي مسلح در جمهوري اسلامي ايران، تدابيري پيش بيني شده است که ظرفيت‌هاي مردم، رکن اساسي قدرت دفاعي کشور باشد. تشکيل نيروي مقاومت بسيج و حضور گسترده بسيجيان داوطلب در دوران جنگ تحميلي توانسته است بر قدرت عملياتي و بازدارندگي نيروهاي مسلح بيفزايد. از سوي ديگر استعدادها، قابليت‌ها و ظرفيت‌هاي مردم به عنوان بخش عمده‌اي از قدرت مکمل نيروهاي مسلح در نظر گرفته شده است و اين امکان را براي ايران بوجود آورده تا در تمام مراکز جمعيتي در سراسر کشور، قدرت دفاعي و نظامي خود را سازمان دهي نموده و توسعه دهد.

از سوي ديگر در شيوه‌هاي فرماندهي و کنترل در دوران جنگ نيز، تکيه بر اعتماد به نيروهاي رزمنده و کاهش عملي سلسله مراتب فرماندهي در جبهه‌ها بر توسعه ي حيطه فرماندهي و نظارت افزوده بود. در دوران دفاع مقدس شيوه‌هاي "خود مراقبتي"، جاي " کنترل از بالا " را تا حد زيادي گرفته بود و فرماندهان مطمئن شده بودند که تدابير آنها به خوبي از سوي رزمندگان حاضر در ميدان به مرحله اجرا در مي‌آيد. در همين حال رزمندگان هم مي‌دانستند که ديدگاه‌ها و ابتکارهاي آنها در نحوه جنگيدن با دشمن، مورد توجه فرماندهان و ساير مسئولين است. روابط صميمي، دوستانه و برادرانه بين فرماندهان و رزمندگان، محيطي سرشار از محبت و شوق و علاقه را در محيط جبهه بوجود آورده بود.

د ـ حوزه مأموريت و بکارگيري
در دوران رژيم گذشته، قواي مسلح عمدتاً در سه حوزه مأموريت داشته و توانايي آنها براي مقاصد معيني به کار گرفته مي‌شد. يکي در حوزه مأموريت‌هايي که هم پيماني شاه و آمريکا، آنها را تعيين مي‌کرد. براي مثال ارتش به عنوان واحدي در خدمت برنامه‌هاي آمريکا به مقابله با مخالفين آمريکا و طرفداران شوروي در خارج از حوزه مرزهاي کشور مي‌پرداخت. اعزام واحدهايي از ارتش ايران براي سرکوب شورشيان ظفار در کشور عمان در سال 1353 بر همين اساس برنامه ريزي و اجرا شد. ايران به عنوان خط مقدم جبهه آمريکا در برابر شوروي تلقي مي‌گرديد و پايگاه‌هاي شنود مخابراتي آمريکا در خاک ايران و در کنار درياي مازندران، مستقر شده بود.
حوزه دوم مأموريت ارتش، حفظ تاج و تخت شاه و تضمين بقاي رژيم شاهنشاهي بود. در واقع ارتش در «خدمت شاه» و براي حفظ «يک شخص در سلطنت» بود و هر کجا که لازم بود در برابر مردمِ مخالف شاه، وارد عمل مي‌شد. اين نوع نگاه به مأموريت، باعث شد تا در جريان نهضت اسلامي، در سال 1356 و 1357، شاه، واحدهاي ارتش را به خيابان‌ها کشانده و در مقابل مردم قرار دهد. شعار مهم ارتش در آن روزگار «جاويد شاه» و سرود ارتش هم سرود شاهنشاهي و نه سرود ملي، بود. يگان‌هاي ارتش مي‌بايستي در جلوي خود شاه يا عکس وي رژه رفته و حتي به افراد خانواده وي و نيز عکس‌هاي وي احترام نظامي مي‌گذاشتند.

حوزه سوم مأموريت ارتش، دفاع از کشور در برابر دشمن خارجي بود. البته تعريف دشمن خارجي بستگي زيادي به نظام دو قطبي آن دوران و هم سويي شاه و آمريکا، داشت.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي براساس آموزه‌هاي اسلامي، حوزه مأموريت نيروهاي مسلح به کلي دگرگون شد. همان گونه که خداوند در قرآن مجيد مي‌فرمايد: «محمد رسول الله و الذين معه اشداء علي الکفار رحماء بينهم» قواي مسلح ايران، وظيفه و مأموريت اصلي خود را دفاع از کشور اسلامي و مسلمانان و مظلومين مي‌دانند. قانون اساسي نيروهاي مسلح را در خدمت مردم و دفاع از کشور قرار داده است.

هـ ـ حوزه تجهيزات و تسليحات
در دوران‌هاي گذشته، عمده سلاح‌ها و جنگ افزارهاي مورد نياز قواي دفاعي کشور از خارج، تهيه و تأمين مي‌گرديد. البته بخش بسيار کمي از تجهيزات و نيازمندي‌هاي نيروهاي مسلح نيز از داخل کشور تهيه مي‌شد. گرچه زيربناي ساخت برخي از تسليحات، مهمات و تجهيزات عمومي در داخل کشور به وجود آمده بود، ولي کشور در نيازهاي اساسي همچون مهمات‌هاي پيشرفته، انواع موشک‌ها، انواع سلاح‌ها نيازمند واردات از خارج بود. تحريم تسليحاتي در دوران جنگ تحميلي، به‌ويژه از سوي آمريکا، موجب شد تا براي تأمين چنين نيازمندي‌هايي در داخل کشور برنامه‌ريزي شود. رشد صنايع دفاعي ايران از آغاز جنگ تحميلي تاکنون، توانسته به طور مستمر بر قدرت دفاعي کشور بيفزايد. طراحي و توليد انواع موشک‌هاي زمين به زمين، ضد تانک، ساحل به دريا و هواپيماهاي بدون سرنشين و... از دستاوردهاي دوران انقلاب اسلامي و از نتايج جنگ تحميلي است. هم اکنون ايران تا حد زيادي در سلاح‌ها و تجهيزات انفرادي و برخي از سلاح‌هاي دور برد، متکي بر ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي داخلي است و حتي قادر است برخي از خدمات فناوري دفاعي و نيز تسليحات ساخت خود را در اختيار ساير کشورها قرار دهد.

و ـ ميزان وابستگي و تعامل
در دوران پهلوي، ايران از نظر قدرت دفاعي، کشوري وابسته تلقي مي‌گرديده است. با آغاز نهضت اسلامي، مردم ايران خواهان استقلال و قطع وابستگي‌ها در حوزه‌هاي سياسي، اقتصادي و نظامي بوده‌اند. يکي از شعارهايي که در دوران اوج گيري حرکت اسلامي مردم ايران عليه رژيم سلطنتي، به دفعات مطرح مي‌گرديد، شعار استقلال، آزادي و جمهوري اسلامي بوده است. مردم ايران از اينکه مي‌ديدند يک گروهبان آمريکايي بر يک افسر ايراني برتري دارد، ناراحت مي‌شدند. آنها از اينکه قانون مصونيت قضايي مستشاران آمريکايي در ايران (کاپيتولاسيون) به تصويب شاه و مجلس رسيده، بسيار ناراحت بودند و آن را علامت سرسپردگي رژيم پهلوي، به آمريکا مي‌دانستند. اعتراض حضرت امام خميني به اين قانون در سال 1343 موجب تبعيد ايشان از ايران گرديد. اين تبعيد نشانگر حساسيت آمريکا به ادامه حضور مستشاران نظامي خود در ارکان مختلف ارتش شاهنشاهي بود.

در دوران انقلاب اسلامي، تمام بندهاي وابستگي به آمريکا و ساير قدرت‌هاي جهاني در بخش‌هاي مختلف نيروهاي مسلح، قطع گرديد. ايران بدنبال تشکيل قدرت دفاعي جديدي برآمد که بتواند بر مبناي خواست مردم، از آنها دفاع نمايد. البته تعامل با ساير کشورها و استفاده از تجربيات بشري در توسعه قدرت دفاعي، همواره مد نظر جمهوري اسلامي بوده است. تعامل درست و صحيح با ساير دولت ها، مي‌تواند موجب هم انديشي و وابستگي متقابل کشورها به يکديگر گرديده و قدرت دفاعي طرفين را افزايش دهد، بدون اينکه استقلال هر کشور، مخدوش گردد.

جمع بندي
دين اسلام اهميت زيادي را به دفاع از مردم و کشور اسلامي مي‌دهد. مسلمانان بايستي حتي نسبت به سرنوشت ساير مظلومين عالم حساس بوده و به کمک آنها بشتابند. در حديثي آمده است:
«من اصبح و لم يهتمّ بامور المسلمين فليس بمسلم» يعني آن کس که توجهي به مسائل و مشکلات مسلمانان نداشته باشد، مسلمان نيست. امام علي (ع) نيز در آخرين وصيت خود مي‌فرمايند: «کونا للمظلوم عونا و للظالم خصما» يعني يار مظلوم و دشمن ظالم باشيد.

از آنجا که عمل به احاديث فوق در سطح جهاني، بدون داشتن قدرت و توانايي، امکان پذير نيست، بنابراين کشور اسلامي بايستي قدرت دفاعي مناسب را جهت حفظ خود و نيز عمل به وظايف اسلامي که کمک به بشريت را نيز در بطن خود دارد، بيانديشد و آن را سازماندهي و ايجاد نمايد. حضرت امام خميني که ديدگاه‌هاي خود را بر مبناي انديشه‌ها و تفکرات اسلامي بيان مي‌کردند، با تجربه حدود 10 سال پس از پيروزي انقلاب اسلامي، خواستار تشکيل ارتش صد ميليوني بسيج مستضعفان با شرکت آحاد امت اسلامي شدند و همواره بر لزوم قوي شدن مستضعفين در برابر مستکبرين پاي مي‌فشردند.