سناريوهاي جهان تا سال 2025

علی کربلايي حسيني

کد خبر: ۳۵۳۳۷

تاریخ: ۲۴ بهمن ۱۳۸۷ - ۱۱:۲۸

سناريوپردازي به شکلي فزاينده به ابزار طرح‌ريزي راهبردي مهمي تبديل شده است، زيرا همواره تعداد بنگاه‌ها، سازمان‌ها و آژانس‌هاي دولتي که رو به استفاده از سناريوها مي‌آورند، بيشتر مي‌شود. سناريوها، ديدگاه‌هاي آلترناتيو قابل باوري در اين زمينه هستند که تحولات آينده ممکن است چگونه باشد. آنها متفاوت از پيش‌بيني‌هايي است که تلاش مي‌کنند بر مبناي تعميم‌دهي گذشته، آينده را پيش‌بيني کنند. تحليل‌ بر مبناي سناريوپردازي به ما امکان مي‌دهد از تحولات آينده پيش بيفتيم و راهبردهاي واکنش به اين رخدادها را بسنجيم.

سناريوها چگونه ايجاد مي‌شوند؟
در طول مرحله‌اي که حدود يک سال به طول انجاميد، سناريوها در تعدادي از کارگاه‌هاي مربوطه در سراسر جهان پرداخته شدند. در مجموع بيش از 200 تن از حدود 40 کشور در کارگاه‌هاي مختلف براي کمک به شکل‌گيري اين کار شرکت کردند.

پرسش‌هاي محوري در روند سناريوپردازي انجام شده در اين تحقيق عبارتند از:
- جهان چگونه مي‌تواند به سطح بالايي از رشد پايدار اقتصادي با توجه به تغيير سريع دورنماي ژئوپلتيک در اوايل قرن 21 دست يابد؟
- توازن قدرت در سال 2025 چگونه خواهد بود و سياست‌ها و چارچوب‌هاي مشترک تا چه اندازه به مفهومي جهاني شکل مي‌دهد؟

در اين چارچوب، دو معيار که بيشترين اثرگذاري را دارند، رشد اقتصادي (از رشد اجباري تا غيراجباري) و همبستگي چندجانبه (از دليل مشترک تا اهداف متقاطع) هستند.
جدول زير ديدگاهي يکپارچه را درباره عناصر مهم اما نامعلوم ارايه مي‌دهد (فاکتورهايي که ممکن است نتايج بسيار متفاوتي در افق زماني سناريوها داشته باشد،) که در جريان برگزاري کارگاه‌هاي سناريوپردازي شناسايي شده‌اند.

سياسي

محيط زيست

اقتصاد

فن‌آوري

اجتماعي

ـ وجهه جهاني آمريکا

ـ اشاعه سلاح‌هاي شيميايي، بيولوژيکي و کشتار جمعي

ـ رهبري چين در منطقه/جهان

ـ کاهش تغييرات جوي

ـ فساد

ـ بنيادگرايي

ـ حاکميت جهاني

ـ شفافيت بازار

ـ اشاعه هسته‌اي

ـ بنيادگرايي مذهبي

ـ امنيت تامين انرژي

ـ تروريسم

ـ رهبري اخلاقي آمريکا در جهان

ـ تغييرات جوي

ـ امنيت غذايي

ـ کمبود آب

ـ اقتصاد دو درجه‌اي

ـ کندي اقتصاد چين

ـ تجزيه اقتصاد آمريکا

ـ رشد تقاضا براي انرژي

ـ سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي انرژي

ـ سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي

ـ تجارت جهاني

ـ سطح رفاه

ـ بنيان‌هاي اقتصادي روسيه

ـ بنيان‌هاي اقتصادي آمريکا

ـ تکثر انرژي

ـ انتقال انرژي

ـ پيشرفت فن‌آوري‌ در علوم ژنتيکي و حيات

ـ تحمل‌ناپذيري، تنش‌هاي قوميتي/مذهبي

ـ بيماري همه‌گير

ـ توزيع منطقه‌اي جمعيت

با توجه به آنچه ارايه شد، سه سناريو براي سناريوهاي جهان 2025 مطرح است. ساحت‌هاي متفاوتي که جهان تا سال 2025 خواهد داشت، به شرح زير هستند. هر سناريو، مسيري متفاوت را به سوي آينده طي مي‌کند. از اين رو، براي مثال، جايگاه کشوري که در جهت تجديد مداوم قرار داشته باشد، بسيار متفاوت از کشوري خواهد بود که مسير جهان چندپاره را طي کند.
مانند زمان حاضر جهاني را در حالي طي مسيري توصيف مي‌کند که تغيير عمده‌اي نکرده و به آينده‌اي ناپدار منتهي مي‌شود.

2009 – 2012: در حالي که از سرعت اقتصاد در سازمان همکاري اقتصادي و توسعه (OECD) کاسته مي‌شود، اقتصادهاي در حال ظهور به رشد خود ادامه مي‌دهند. دولت‌ها گرايش به تمرکز بر مشکلات اختصاصي با سابقه تاريخي دارند و ضرورتا عاجز از يافتن راه‌حل‌هاي خلاقانه براي مشکلات جديدتر هستند. در کوتاه‌مدت، راه‌حل‌هاي موقت براي مشکلاتي که نياز به تعهد بلندمدت دارند، ناموثر هستند. فقدان رهبري جهاني فقط شرايط را بدتر مي‌کند.
2013 ـ 2021: فقدان هماهنگي در چارچوب‌هاي قانونگذاري همراه با خلا رهبري جهاني منجر به بروز مشکلات در سازگاري غرب با واقعيت‌هاي جديد ژئوپلتيکي مي‌شود. قواعد بازي در حال تغيير هستند و شکاف در سيستم ظاهر مي‌شود.
2022 – 2025: نسل‌هاي آينده اکنون بسياري از مشکلاتي را ارث مي‌برند که اجازه داده شده به فساد کشيده شوند. نوسانات اقتصادي، خيزش مکتب حمايتي و برندگان و بازندگان آشکار، توصيفي از اين جهان است.

جهان چندپاره، جهاني را توصيف مي‌کند که براي مديريت مشکلات تلاش مي‌کند. نه کشورها و نه نظام‌هاي بين‌المللي نمي‌توانند در صورتي که مشکلات ناديده گرفته شوند، به حيات خود ادامه دهند.

2009 ـ 2012: نهادهاي بين‌المللي سنتي به خاطر پراکندگي قدرت ملي و چالش قدرت‌هاي جديد با وضع موجود تضعيف شده‌اند. اقتصاد جهاني افت مي‌کند و کشورها قادر به مديريت چالش‌هاي امنيتي و زيست‌محيطي نيستند.
2013 ـ 2021: روياي اقتصادهاي سريع‌الرشد برزيل، روسيه، هند و چين (BRICs) تا حدي نقش بر آب مي‌شود و ناامني جهاني افزايش مي‌يابد. انتشار فن‌آوري از حرکت باز مي‌ايستد. همکاري بين‌المللي وجود ندارد.
2022 ـ 2025: کارآيي ضعيف اقتصادي، رهبري شکست خورده، افزايش تنش‌ها و فقدان همکاري چندجانبه بارزه اين جهان است. نظام بين‌المللي در هم شکسته زير وزن خود در حال فروپاشي است.

تجديد پايدار، جهاني را توصيف مي‌کند که در آن کشورها درک مي‌کنند که جامعه بين‌المللي بايد در خصوص بنياني پايدار هماهنگ کار کند تا تغيير واقعي را در سطح جهاني ايجاد کند. رهبران به صورت نظام‌مند سياست‌هاي خود و چهارچوب‌ها را آنگونه که براي حمايت از اولويت‌هاي مشترک جهاني نياز است، تنظيم مي‌کنند. در حالي که گذار عاري از سختي نيست، جهان به سوي جهتي صحيح پيش مي‌رود.

اواسط 2009 به بعد: شوک‌هاي سياسي، اقتصادي، مالي و زيست‌محيطي، تغيير در طرز تفکر بازيگران کليدي را موجب مي‌شود، فشار از سوي جامعه مدني مهميزي براي تغيير است. رهبران و کشورها تعهد مجدد خود را به نظام بين‌المللي ابراز مي‌کنند.
2013 ـ 2025: جهاني که در آن جوامع دوباره به هم متصل مي‌شود و هر کدام در سطح محلي و جهاني به حل مشکلات جهاني مي‌پردازد. اگر چه مشکلات باقي است، اما جامعه بين‌المللي گردهم مي‌آيد و خود را در مسيري به سوي رشد اقتصادي و مسووليت‌هاي مشترک قرار مي‌دهد.

جدول زير مقايسه از برخي عناصر کليدي اين سناريوهاي مختلف را ارايه مي‌دهد:

تجديد پايدار

جهان چندپاره

مانند زمان حاضر

رهبري جهاني

ـ چالش‌هاي جهاني به شيوه‌اي هماهنگ و عمل‌گرايانه بررسي مي‌شود. همکاري از طريق ترکيب سازمان‌هاي موجود، سازوکارهاي جديد جهاني و تغيير در افکار و عقايد حاصل مي‌شود.

ـ بعد محلي حل مشکلات تعميق مي‌يابد

ـ ثبات زيست‌محيطي اولويتي جهاني است

ـ منافع محلي بر ثبات و رشد اقتصادي اولويت دارد

ـ کاهش قدرت در کشورها ماشه فروپاشي نهادهاي برتون وودز را مي‌کشد، در همين زمان منابع فرعي قدرت برمي‌خيزند

ـ جهان دچار شکاف و تقسيم مي‌شود

ـ تمرکز رهبران جهان، به ويژه در کشورهاي قدرتمند مي‌تواند نزديک‌بين و واکنشي توصيف شود، در حالي که بسياري از مشکلات نياز به راه‌حل‌هاي بلندمدت دارند

ـ سازمان‌هاي غيردولتي و ديگر بازيگران غيردولتي قادر به پرکردن خلا رهبري براي مقابله با مشکلات جهاني نيستند.

ـ جهان براي جبران عقب‌ماندگي بايد تلاش کند

رشد اقتصادي

- جهاني‌سازي با تمرکز بر تقويت يکپارچگي تجاري شتاب مي‌گيرد

- کشورهاي ثروتمند به سرمايه‌گذاري دوباره در بازارهاي در حال ظهور روي مي‌آورند تا فرصت‌هاي رشد را پيگيري کنند

- سياست‌هاي مديريت‌شده و فراگير رشد

- با وجود به اوج رسيدن قيمت نفت و گاز طبيعي، رشد ادامه مي‌يابد، زيرا سياست‌هاي حفاظت از منابع طبيعي و فن‌آوري طرح حرکت تدريجي را به سوي اختلاط جهاني انرژي و دوري از سوخت‌هاي فسيلي دنبال مي‌کنند

- جهاني سازي به بن بست مي‌خورد و دسترسي به سرمايه محدود است، کشورهاي BRIC و ديگر کشورهاي در حال ظهور لغزش مي‌يابند. قيمت‌هاي بالا و فرار انرژي مانع رشد اقتصادي هستند.

- کاهش سرعت چين و هند عامل تشديد تنش‌هاي داخلي و نگراني از تامين انرژي مي‌شود

- افزايش چندپارگي و از هم گسستگي جهاني

- تقلاي جهاني براي منابع طبيعي فوران مي‌کند

ـ جهاني‌سازي پيش مي‌رود، اما پتانسيل آن به خاطر قوانين و چارچوب‌ها سرهم‌بندي‌شده درک نشده و رهبران در سازگار شدن با افق ژئوپلتيک شکست مي‌خورند.

ـ آمريکا، چين و هند براي به دست آوردن منابع طبيعي رقابت مي‌کنند

ـ رشد خودخواهي به طوري که شرکت‌ها برنده هستند

ـ افزايش تشکيل بلوک‌هاي تجاري منطقه‌اي

محيط امنيتي

- امنيت در سطح جهاني و به شکل موثر بررسي مي‌شود

- هماهنگي‌هاي بهبوديافته منجر به ايجاد محيطي امن مي‌شود

- امنيت مشکلي جمعي تلقي مي‌شود

- نگراني از اشاعه باقي است،‌» به ‌ويژه اشاعه مخفيانه.

- شوراي امنيت سازمان ملل از انتقاد از قدرت‌هاي جديد هسته‌اي (براي مثال، کره شمالي و ايران) امتناع مي‌کند

- دولت‌هاي ضعيف به ويژه در کشورهاي غني از منابع طبيعي در آفريقا تامين انرژي را مختل مي‌کنند.

- امنيت با توجه به حملات مکرر تروريستي از جمله حملات بيولوژيکي به نگراني جدي تبديل مي‌شود.

- همپيماني سنتي رو به افول مي‌گذارد

- امنيت تامين انرژي منجر به تهديدات نظامي در خصوص ادعاهاي سرزميني در قطب شمال (کانادا، روسيه و آمريکا) مي‌شود، رقابت بر سر منابع جرقه درگيري‌هاست.

- رقابت شديد بر سر قدرت و رقابت تسليحات در خاورميانه ظهور مي‌يابد.

- همکاري امنيت محدود به کشورهاي «دوست» است

- تعهد بلندمدت عراق به يک حقيقت تبديل مي‌شود، مراقبت در برابر ترور ادامه مي‌يابد

- هيچ اجماع جهاني در اين خصوص وجود ندارد که چگونه به بررسي موضوعات بلندمدت امنيتي پرداخته شود و امنيت انرژي مهميز نسل جديد توافقات دوجانبه است

- اشکال جديد همپيماني امنيتي رونق مي‌يابد

- بحران‌هاي بشردوستانه مرتبط با محيط زيست در حالي که نظام بين‌المللي در هم شکسته، افزايش مي‌يابد

- «برگه توازن» امنيتي در برگه قرمز است

جمعيت و جمعيت‌نگاري

- سن بازنشستگي در کشورهاي ثروتمند به 70 سالگي مي‌رسد

- اجراي مشوق‌ها در بازارهاي در حال ظهور به منظور مديريت نرخ مواليد انجام مي‌گيرد

- انتشار فن‌آوري توسط انتقال دانشجويان و حرکت موثر و مجاني کارگران داراي دانش صورت مي‌گيرد

- سياست‌هاي محسوس رشد جمعيت به شدت نرمال مي‌شوند

- جمعيت بازارهاي در حال ظهور فرصت‌ها را در کشورهاي خودشان مي‌بينند

- تغيير جوي و درگيري‌ها به سطح بالاتري از جابجايي مردمي مي‌انجامد که به درهاي اتحاديه اروپا و آمريکا مي‌کوبند. اما اتحاديه اروپا و آمريکا قوانين مهاجرتي را تقويت مي‌کنند

- حومه‌نشيني ديگر مشکلات را تشديد مي‌کند

- فرهنگ جهاني به واسطه ملي‌گرايي و بنيادگرايي کمتر غربي مي‌شود

- انگيزه‌اي براي نقل و انتقال دانشجويان خارجي نيست و تماس عملي محدود است.

- حاصلخيزي آفريقا کاهش مي‌يابد

- سالخوردگي و کاهش جمعيت در کشورهاي توسعه يافته ادامه مي‌يابد

- چين به خاطر سالخوردگي احساس فشار مي کند، هند نمي‌تواند از سرمايه جوان خود استفاده کند

- فرار مغزها ادامه مي‌يابد و مشکلي جدي براي بازارهاي در حال ظهور است و در همين حال کشورهاي ثروتمند از مهاجران داراي تحصيلات عاليه استقبال مي‌کنند

- سخت‌گيري بر مهاجرت کارگران داراي مهارت‌هاي سطح پايين با رشد بيکاري در آمريکا و اروپا افزايش مي‌يابد

- افزايش حومه‌نشيني در کشورهاي کمتر توسعه يافته

سياست‌هاي تغييرات جوي

ـ توافقنامه‌هاي بين‌المللي جوي تصويب شدند و معاهدات جديد بنا به لزوم پديدار مي‌شوند

ـ سرمايه‌گذاري و تسهيم فن‌آوري کارآمد انرژي همراه با پاکسازي موثر از کربن مبناي کاهش آلودگي دي‌اکسيد کربن را پديد مي‌آورد.

ـ انتشارها به خاطر هماهنگي جهاني به اوج خود مي‌رسد. کاهش آلودگي به سطح پسا صنعتي در جريان است

ـ هند و چين از دور مذاکرات پسا ـ کيوتو خارج مي‌شوند

ـ رخدادهاي جدي هوايي موجب خسارت سنگين مي‌شود، اما اقدامات اندکي از جانب جامعه بين‌المللي صورت مي‌گيرد

ـ در حالي تغييرات جوي به مشکلي فراگير تبديل مي‌شود، سياست‌هاي تغيير جوي براي بازگشت کيوتو فرسايشي هستند

ـ توافق حداقلي بر سر کيوتو2 حاصل شده و اين در حالي است که شواهد علمي نشان مي‌دهد اين پيمان در رسيدگي به مشکلات تغييرات جوي شکست مي‌خورد

ـ فقدان انتقال فن‌آوري به گروه 77 براي حل مشکل

ـ اتحاديه اروپا و آمريکا راهبردهاي واگرايانه‌اي را دنبال مي‌کنند اما در مجموع تغييرات جوي بررسي نشده باقي مي‌ماند

ـ تغييرات جوي سريع‌تر از آنچه تصور مي‌شد صورت مي‌گيرد

چارچوب قانونگذاري

ـ اصلاح بنيادين امنيتي سازمان ملل آغاز شده است

ـ تعهد شديد بين‌المللي به صحيح کار کردن نهادهاي بين‌المللي

ـ سياست‌هاي حمايتي به شکل مرحله‌اي کاهش و تجارت بين‌المللي افزايش مي‌يابد

ـ سياست‌هاي مالي، حاکميت متحد و غيره به رو به موزون‌تر شدن مي‌گذارد

ـ همکاري محدود بين‌المللي منجر به استانداردهاي حمايتي و شبکه پيچيده‌اي از معاهدات بين‌المللي مي‌شود

ـ ناکارآيي مراکز قانونگذاري دولتي / محلي

ـ تلاش WTO براي احياي گفت‌وگوهاي دوحه شکست مي‌خورد، نقض قواعد WTO عموميت مي‌يابد

ـ فقدان چارچوب جهاني؛ قانونگذار ناهماهنگ

ـ رقابت در قانونگذاري، همکاري بين‌المللي را براي حمايت از دسترسي به بازار زير فشار مي‌گذارد

ـ شکاف در به هم پيوستگي اوپک پديدار مي‌شود

فن‌آوري و نوآوري

ـ دولت‌ها مشوق‌هاي سرمايه‌گذاري را در بخش فن‌آوري ارايه مي‌دهند و نوآوري بهبود مي‌يابد؛ چارچوب جهاني حقوق مالکيت معنوي پديدار مي‌شود

ـ همکاري و رقابت به يک نرم تبديل مي‌شود: هماهنگي قوي در تحقيق و توسعه همراه با رقابت جدي در بازارهاي بين‌المللي

ـ تجربه‌هاي نوآورانه رشد بي‌سابقه‌اي مي‌يابند و سطح زندگي در کل بهبود مي‌يابد

ـ چين و ديگر اقتصادهاي در حال ظهور به سوي فن‌آوري خيز برمي‌دارند

ـ تحقيقات بنيادين در سطح ملي ترجيح دارد و فقط توسط دولت‌هاي ملي تامين بودجه مي‌شود

ـ انتشار فن‌آوري به شدت کاهش مي‌يابد و اقدامات ترغيبي براي نوآوري وجود ندارد

ـ نقض حقوق مالکيت معنوي گسترده و شايع است

ـ نگراني‌هاي امنيتي محدود به اشاعه شراکت‌هاي عمومي و خصوصي براي ابتکارات بنيادي تحقيق و توسعه مي‌شود

ـ نوآوري پيش مي‌رود اما ناکافي و داراي درجه محدودي از همکاري است

ـ آمريکا بر فن‌آوري سبز به عنوان راه حلي براي تغييرات جوي و امنيت زيست محيطي تاکيد مي‌کند اما نمي‌تواند هدايت آن را در دست بگيرد

ـ بيوتکنولوژي پتانسيل حقيقي خود را نشان مي‌دهد و در همين حال تنش‌ها بر سر حقوق مالکيت معنوي افزايش مي‌يابد

توليد، کار و بازار سرمايه

ـ جنبش آزادسازي کارگري، محصولات و سرمايه

ـ سياست‌هاي حاکميت بهتر و سرمايه‌گذاري موثرتر موجب بهبود وجهه کار در کشورهاي کمتر توسعه يافته مي‌شود

ـ انتقال آزادانه کارگران موجب بهبود رقابت در تجارت جهاني مي‌شود

ـ بازار موثر و شفاف سرمايه، سرمايه را به فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري پايدار در سراسر جهان اختصاص مي‌دهد

ـ تاکيد بر بهره‌وري و قابليت توليد

ـ آمريکا مرز با مکزيک را تقويت مي‌کند و اتحاديه اروپا محدوديت‌هاي مهاجرتي اعمال مي‌کند

ـ گردش آزاد مردم، سرمايه و کالا به خاطر موانع مهم تجاري به شدت محدود است

ـ بي‌بهره‌سازي حجم بزرگي از دارايي‌هاي خارجيان نزد شرکت‌هاي چندمليتي، ملي‌سازي و سلب مالکيت از دارايي‌هاي خارجي، گسترده است، به ويژه در بخش منابع طبيعي

ـ گردش نامطلوب کالا، مردم و سرمايه به خاطر ناکارآمدي در سيستم و نگراني بر سر امنيت

ـ آزادسازي تجارت دوجانبه و شکل‌گيري بلوک‌هاي تجاري منطقه‌اي

نتيجه‌گيري
در سناريو زمان حال حاضر به اين نتيجه مي‌رسيم که اگر اکنون تغييرات جدي در همه سطوح اعمال نشود، (به ويژه در بحث تغييرات جوي) به مرحله‌اي مي‌رسيم که ديگر قابل بازگشت نيست.
در سناريو جهان چندپاره با جهاني خودخواه‌تر روبه‌رو هستيم که تعبير ديگر آن اين است: «هر کس براي خودش». ناامني بيشتر و اعتماد کمتر است. اين جهان در هم شکسته است.
در سناريو تجديد پايدار جهاني ترسيم مي‌شود که در آن کشورها درک مي‌کنند جامعه بين‌المللي بايد همکاري هماهنگي داشته باشد.

گزارش شوراي اطلاعات ملي ايالات متحده آمريكا