بازتاب 30 ساله انقلاب اسلامي در منطقه

روح الله قاسميان

کد خبر: ۳۵۲۰۸

تاریخ: ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ - ۱۸:۱۵

جهان در قرن بيستم، تحولات گسترده، متضاد، تأثيرگذار و در عين حال خيره‌كننده‌اي را شاهد بود. جنگ‌هاي جهاني، انقلاب‌ها، تعارضات و درگيري‌هاي ميان جوامع، بخش قابل توجهي از تحولات قرن گذشته را به خود اختصاص دادند. برخي از اين رخدادها با تمام اهميتشان دامنه اثر محدودي از خود به جاي نهاده و برخي پويايي جريانات دروني خود را حفظ نموده و گستره كلاني از ساختارها و فرآيندهاي نظام بين‌المللي را تحت تاثير قرار دادند.

وقوع انقلاب اسلامي در كنار فروپاشي اتحاد جماهير شوروي از جمله حوادثي است كه تاثير فوق‌العاده و شگفت‌آوري در وراي مرزها و نظام بين‌المللي برجاي گذارده و عناصر دروني نظام بين‌المللي را به شكل عميقي تحت تاثير قرار داده‌اند.

شكي نيست كه پس از فرار محمدرضا پهلوي از ايران و بازگشت امام خميني(ره) به كشور، بازيگران عرصه بين‌الملل (اعم از دولت‌ها، سازمان‌هاي بين‌المللي، شركت‌هاي چند مليتي و رسانه‌ها)، همه مجبور بودند اين واقعه بسيار بزرگ را در ساخت راهبردي و سياسي، به مثابه واقعيتي انكارناپذير باور كنند. در واقع پيروزي انقلاب اسلامي در ايران پيامدهاي مستقيم و غيرمستقيمي براي نظام بين‌المللي و عناصر و فرآيندهاي دروني آن داشت، چنانچه خروج ايران از اردوگاه غرب و تقابل اساسي با نظام بين‌المللي، تاثيرات عميقي بر معادلات منطقه‌اي وارد نمود كه بدون شك عامل بسياري از اين تاثيرات را مي‌بايست در ويژگي‌هاي منحصر به فرد اين انقلاب، چه در بعد نظري و چه در بعد اجرايي آن جستجو كرد.

بازتاب انقلاب اسلامي بر دولت‌هاي اسلامي:
انقلاب اسلامي بر اين دولت‌ها كه عموماً پايگاه مردمي نداشته و وابستگي جدي به غرب و بويژه آمريكا داشتند، بطور كلي اثر و بازتابي منفي داشت. به عبارت ديگر هر دولتي كه در اثر اين تحول در ايران براي آينده خود احساس خطر بيشتري كرده است، بازتاب منفي انقلاب اسلامي بر آن دولت بيشتر بوده و عكس‌العمل‌هاي فوري اين دولت‌ها را نيز مي‌توان بر همين اساس تعبير كرد.

جالب آنكه در هر كشوري كه از اكثريت شيعيان برخوردار بوده و يا داراي اقليت نسبتاً چشمگيري از شيعيان بوده است، بخاطر هراس از شورش و خيزش مردمي، عكس‌العمل اين دولت‌ها تندتر بوده است، بطوريكه مثلاً رژيم بعثي عراق كه بر ملتي عمدتاً شيعه حكومت مي‌كرده با خصومتي وصف‌ناپذير با انقلاب اسلامي برخورد كرد و نهايتاً هم جنگي بيرحمانه را بر اين نظام نوپا تحميل نمود كه نه تنها طولاني‌ترين جنگ قرن بيستم شناخته شد بلكه خسارات جاني و مالي هنگفتي هم براي هر دو ملت برجاي گذارد.

به هرحال در تاثير انقلاب اسلامي بر دولت‌هاي اسلامي مي‌توان به جرات گفت كه اين دولت‌ها نه تنها استقبالي از انقلاب اسلامي به عمل نياوردند بلكه با نوعي برخورد منفي نسبت به اين پديده موضعگيري كردند و اين شرايط با وجود گذشت 30 سال از پيروزي انقلاب اسلامي البته با درجات متفاوت همچنان ادامه دارد.

تاثير انقلاب بر جهان اسلام و ملت‌هاي مسلمان
از آنجا كه انقلاب اسلامي يكي از مردمي‌ترين انقلاب‌ها بوده است، طبيعتاً توجه ملت‌ها را بيشتر به خود جلب نموده و آنها را تحت تاثير قرار داده است.
انقلاب اسلامي ايران به دليل جذابيت در شعارها، اهداف، روش‌ها، محتوا، سابقه و مشتركات ديني و تاريخي و شرايط محيطي منطقه‌اي و بين‌المللي، پديده‌اي اثرگذار در جهان اسلام بوده است. اكنون به طور موردي برخي از اين بازتاب‌ها را مرور مي‌كنيم.

1) امروزه نه تنها علاقه‌مندان و شيفتگان انقلاب اسلامي كه دشمنان و مخالفين آن در اينكه پيروزي انقلاب اسلامي در ايران و سقوط رژيم 2500 ساله شاهنشاهي در سال 1357، نقطه عطف مهمي در تاريخ تحولات سياسي - اجتماعي ايران و عرصه بين المللي بوده است اتفاق نظر دارند.

2) اين انقلاب از سويي به نظام مستبد و وابسته شاهنشاهي در ايران پايان داده و نظامي بر پايه ارزش‌هاي اخلاقي و اسلامي مستقر نمود و از سوي ديگر توانسته به مدت 30 سال با وجود همه مشكلات، توطئه‌ها و فشارهاي داخلي و خارجي دوام آورده، استحكام يافته و كارآيي خود را در دنياي مدرن شده مبتني بر سكولاريسم به اثبات برساند.

3) انقلاب ايران به چند قرن خمودگي و انحطاط جامعه و تمدن اسلامي خاتمه داده و موجبات بيداري و احياگري اسلامي را با محوريت بازگشت به ايدئولوژي و مكتب اسلام فراهم آورد، به گونه اي كه بازار همه ايسم‌هاي وارداتي را كساد نموده و نوعي شيفتگي بازگشت به افكار و انديشه‌هاي اسلامي را به وجود آورد. چنانچه پس از اين انقلاب، دولت‌هاي كشورهاي اسلامي به درجات متفاوت احساس كرده‌اند كه براي بقاء خود نيازمند نوعي مشروعيت ديني و مردمي هستند و هر دولت به شكلي براي رفع اين نياز واكنش نشان داده است. بنابراين امروزه نهضت‌هاي آزاديبخش غير اسلامي در جهان اسلام رنگ باخته و در عوض نهضت‌هاي اسلامي اصولگرا به سرعت رشد كرده، قدرت يافته و در واقع حرف اول را در تحولات سياسي- اجتماعي معاصر منطقه مي‌زنند.

4) انتقال شيعيان از حاشيه به مركز ثقل جهان اسلام، گرايش محققين و اسلام شناسان به شناخت بيشتر تشيع، گرايش غير مسلمانان و حتي مسلمانان اهل سنت به مكتب تشيع، ايجاد روحيه انقلابي و در واقع الگوبرداري از انقلاب اسلامي در مقابله با استكبار جهاني و پيدايش امواجي از اسلام سياسي در ميان شيعيان كه خواهان بخشي يا تمام قدرت و حكومت هستند، از جمله ديگر بازتاب‌هاي انقلاب اسلامي بر ملتها مي‌باشد.

بازتاب انقلاب اسلامي بر كشورهاي خليج فارس:
به طور كلي انقلاب ايران در دو زمينه بر كشورهاي خليج فارس اثر گذار بوده است:
1- قلمرو عقيدتي و فكري
2- قلمرو رواني و سياسي
آموزه‌هاي انقلاب اسلامي بر حكومت‌هاي سني منطقه خليج فارس تقريباً اثر چنداني نداشته و جاذبه عقيدتي و فكري احياگري اسلامي ايران بيشتر در جوامع شيعي بوده است كه يا در اقليت و يا اكثريت تحت سيطره اهل سنت بوده‌اند.

جمع بندي و نتيجه‌گيري:
به طور كلي دستاوردها و بازتاب‌هاي سي‌ساله انقلاب اسلامي ايران در حوزه كشورهاي خليج فارس را مي‌توان به شرح زير بيان كرد:
1) ريشه‌هاي عميق عقيدتي، سوابق مبارزاتي اسلام‌گرايان با استبداد و استعمار از مهمترين زمينه‌هاي اثرپذيري كشورهاي حوزه خليج فارس از انقلاب اسلامي است.

2) مطرح شدن مجدد اسلام به عنوان مكتب عمل و زندگي، احياي جنبش‌ها و تشكيلات سابق اسلامگرايان، انزواي مكاتبي چون سوسياليسم و ناسيوناليسم، احيا و اعتلاي نام ايران و تشيع و تاسيس تشكيلات نوين از جمله مهمترين آثار انقلاب اسلامي اين منطقه مي‌باشد.

3) گسترش جنبش‌هاي اسلامي- دانشجويي، رونق مساجد، نمازهاي جمعه و جماعت، توجه به كتابخواني به ويژه كتاب‌هاي ديني، ‌رواج نماد‌هايي مانند تصاوير امام، آرم جمهوري اسلامي ايران، شعارهاي قرآني و مذهبي از يك سو و موضع‌گيري و مخالفت‌هاي وسيع دولتمردان اين منطقه در قبال انقلاب اسلامي و همگرايي و اقدامات مشترك اين دولت‌ها در مقابل اسلام‌گرايي از مهمترين شاخص‌هاي توجه به انقلاب اسلامي بوده است.

4) حداقل تاثير انقلاب اسلامي در اين حوزه، ايفاي نقش شتاب‌زا براي توسعه و تشديد جنبش‌ها بوده است.
5) وهابيت، سنت، تجدد، غرب‌زدگي و نوسان ايران بين حالت دولتي و حالت انقلابي از مهمترين موانع تاثير انقلاب اسلامي بوده است.

6) انقلاب اسلامي بصورت ارادي يا طبيعي از راه اقدامات محدود فرهنگي توسط سفارتخانه‌ها و ساير مراكز فرهنگي، اخبار رسانه‌هاي ملي و بين‌المللي، كتاب‌ها و نشريات گوناگون، و اتباع عراق، بحرين و كويت كه نقش مهمي در انتقال انقلاب اسلامي ايفا كردند، در حوزه خليج فارس بازتاب يافته است.