خاتمي: شريعت جايگزين عقل، اخلاق و عدالت نيست

کد خبر: ۳۱۵۵۰

تاریخ: ۱۴ دی ۱۳۸۷ - ۱۶:۴۶

چهارمين نشست تبيين مباني اصلاحات در محل دايرة‌‏المعارف اسلامي و با حضور رئيس و اعضاي بنياد باران، فعالان سياسي، جمعي از روحانيون، استادان، محققان، روشنفکران، ‌ ‏هنرمندان و روزنامه‌‏نگاران ‌‏برگزار شد.

به گزارش ايلنا به نقل از روابط عمومي بنياد باران، سيد محمد ‌‏خاتمي، پس از سه نشست قبلي که به مباحث مباني نظري اصلاحات پرداخت در نشست چهارم با توجه به بعضي پرسش‌ها، مباحثي پيرامون اصول موضوع اصلاحات در زمينه‌‏هاي حکومت ديني و دمکراسي را مطرح کرد.

خاتمي با اشاره به قرار‌‏گرفتن در آستانه ‌‏واقعه بي‌‏نظير عاشورا، از اين واقعه به نام ‌‏‌‏«معلم بزرگ انسانيت و پيشواي بزرگ اسلامي» ياد کرد و گفت: اين واقعه در راستاي دفاع از خداپرستي، اخلاق، انسان و آزادي او و رهايي از بيداد ظلم و فساد بود و اميدوارم‌‏ که خداوند به ما و به ويژه براي کساني که دم از اصلاحات مي‌‏زنند و آن را راه کم هزينه و پر فايده سير آدمي به سوي کمال مي‌‏دانند، توفيق دهد که درس‌‏‌‌هاي لازم را از عاشوراي حسيني بگيريم.

وي ‌‏تصريح‌‏ کرد:‌‏ امام حسين(ع) هم در ابتدا ماهيت، جهت و رويکرد اين حرکت را «اصلاح» در امت پيامبر را اين گونه اعلام کرد که «اريد الاصلاح في امه جدي» و اميدوارم ما هم در راهي که انتخاب کرده‌‏ايم، با بهره‌‏گيري از آموزه‌‏هاي عاشورا راه خود را بهتر بشناسيم و بنمايانيم.

رئيس بنياد باران با بيان اين ‌که‌ آنچه به عنوان اصول اصلاحات مطرح است، يکسري اصول موضوعه است، افزود: اين اصول بدون آنکه وارد مسائل تئوريک و مباني آن‌‏ شويم، بيان مي‌‏شود و آنچه به نظر ما اصول اصلاحات است، اينهاست.

وي ادامه داد:‌‏ اين اصول ناظر به جنبه عيني و حيات اجتماعي انسان است و راهي‌ ‏که معتقديم از ده‌‏ها سال پيش و بيش از يک قرن است که در‌ ‏ايران و بسياري از کشورهاي اسلامي آغاز شده و اوج‌‏ها و مقاطع زيادي داشته است و انقلاب اسلامي هم از آن مقاطع بلند است؛ راهي که ملت ايران در راستاي اعتلاي زندگي فردي و جمعي و موقعيت و تأثيرگذاري در عرصه‌‏ حيات ملي، منطقه‌‏اي و جهاني مي‌‏خواهد و بايد طي کند.

وي با يادآوري بحث‌‏هاي مطرح شده در سه جلسه پيشين گفت:‌‏ از تبار اصلاحات صحبت شد و اين‌که اصلاحات يک حرکت ناگهاني در عرصه حيات اجتماعي نيست و راه درست هم همين است، اما از اين حرکت بايد اصول راهنما را دريافت و کوشيد آنچه در عمق خواست ملت بوده، به بخش خودآگاه و وجدان جامعه آورده شود تا حرکت را معنادار، آگاهانه‌‏تر و مطمئن‌‏تر ‌‏کند.

رئيس‌‏مؤسسه گفت‌‏وگوي فرهنگ‌‏ها و تمدن‌‏ها همچنين تأکيد‌‏ کرد که بحث‌‏هاي مطرح شده در سه جلسه قبل‌‏ اصول موضوعه نبود، بلکه پيش‌درآمد و باز‌‏ کردن افق بود و در اين جلسه هم بعضي مطالب به طور بازتر مطرح مي‌‏شود.

بسياري رويه‌‏ها و قانون‌‏هاي وضع شده غير از قانون اساسي، دچار مشکل است
خاتمي با اشاره به توضيحات خود درباره ليبرال دمکراسي و مردمسالاري به پاسخ به اين سؤال پرداخت که ساختار نظام و ولايت فقيه مي‌‏تواند با اين اصول سازگار باشد، يا خير.

وي‌‏گفت:‌‏پيشتر اظهار داشتم که بعضي پرسش‌‏ها مي‌‏تواند مربوط به اشکالات جاري‌‏ باشد که بسياري از آنها نيز ‌‏وارد است. براي نمونه ساز‌‏و‌‏کارهايي‌‏ که در امر انتخابات و نيز انتخاب خبرگان است و يا اينکه با اين وضع نظارت مردمسالاري معنا پيدا مي‌‏کند؟ آيا اگر نظارت تبديل به قيموميت شود، باز هم معنا و مفهومي که از مردمسالاري مراد مي‌‏کنيم، تحقق پيدا مي‌‏کند؟

خاتمي ادامه داد:‌‏ بسياري از اينها به رويه‌‏ها و احياناً قانون‌‏هاي وضع شده غير از‌‏قانون اساسي بازمي‌‏گردد که فکر مي‌‏کنم خيلي از آنها داراي اشکال است، ولي نه به نارسايي قانون اساسي برمي‌‏گردد و نه به اصولي که براي اصلاحات تعريف شد، لطمه مي‌زند.

رئيس بنياد باران تصريح کرد: حتي در راهکارها و راهبردهايي که بايد اتخاذ شود، اصلاح آن جهات، براي نزديک شدن به آن خواست‌‏ها و تأمين بهتر آنچه در قانون اساسي آمده است و مورد نياز جامعه بوده، بايد صورت‌‏گيرد که بحث ما در اينجا نيست و بايد کارگروه‌‏هايي تشکيل شود تا ابتدا، راهبردها و سپس در صورت نياز راهکارهايي براي کساني که به نام اصلاحات در قدرت حضور پيدا مي‌‏کنند و يا براي تبديل آن اصول به گفتمان در‌‏جامعه، صرف‌‏نظر از آنکه اصلاحات در قدرت باشد‌‏ يا نباشد، صورت بگيرد. اصلاحاتي‌‏ هم که بايد در رويه‌‏ها و قوانين و ساز‌‏و‌‏کارها و ارتباطات بايد صورت گيرد، مراحل بعدي قضيه است.

اصلاحات در حوزه دين به معناي اصلاح برداشت‌‏ها از دين است

خاتمي با طرح اين سؤال که آيا اصلاحات حوزه دين را هم شامل مي‌‏شود، گفت:‌‏ اينکه دين اصلاح شود، به اين معنا نيست که پناه بر خدا دين خدا ناقص است و کمبود دارد و بشر بايد آن را اصلاح کند. دين خدا نقص ندارد که نياز به اصلاح داشته باشد.

وي تأکيد کرد: اين‌که چگونه از دين برداشت مي‌‏کنيم، مسأله‌‏اي تاريخي است و بشر هم محدوديت‌‏هاي ذهني و عيني دارد و با گذشت زمان و مکان مي‌‏تواند برداشت‌‏هاي جديد‌‏تري بيايد و اينکه چگونه دين را بفهميم که پاسخ‌‏هاي عادلانه‌‏تر و عاقلانه‌‏تر به خواسته‌‏ها و نيازهاي بشر بدهد يا در مقابل مکاتب رقيب که براي زندگي بشر راه حل‌‏هايي دارند، چگونه دين را بفهميم که راه‌‏حل آن برتر باشد و جامعه قانع‌‏تر باشد. اينها همه اموري است که کم و بيش هميشه بوده است و امروز بيشتر مورد نياز است.

حاکمان دائماً بايد مورد نقد قرار‌‏گيرند تا از حدي که شرع و قانون معين‌‏ کرده، فرا‌‏تر نروند
رئيس‌‏جمهور سابق کشورمان همچنين با اشاره به اين سؤال که آيا بايد مانند سيد جمال‌‏الدين اسدآبادي حاکمان را آگاه نمود و يا همانند حضرت امام(ره) مردم را روشن نمود، اظهار داشت: طبعاً اگر‌‏ حاکمان ضدمردم باشند و برآمده از آنان نباشند، اصلاحات واقعي بايد درصدد تغيير‌‏حاکمان باشد. ولي اگر حاکمان مشروع و متکي بر‌‏خواست مردم باشند، هم مردم بايد حقوق خود را بشناسند و براي دفاع از‌‏ آن هزينه بپردازند و هم حاکمان دائماً بايد مورد نقد قرار گيرند تا از حدي‌‏که شرع و قانون معين کرده، فرا‌‏تر نروند.

وي با اشاره به اينکه با توجه به اين موضوع دو سؤال عمده پيش مي‌‏آيد، سؤال اول را درباره سازگاري ولايت فقيه با مردمسالاري و اين سؤال که در پيش‌‏نويس قانون اساسي که مورد تأييد امام(ره) هم بود، اصل ولايت‌‏فقيه وجود نداشت و بعداً اضافه شد و سؤال دوم را اينکه با تجربه 30 سال از پس پيروزي انقلاب اسلامي گمان نمي‌‏کنيد، سکولاريسم چاره باشد، عنوان کرد.

آنچه انقلاب انجام داد، در مسير خواست تاريخي مردم بود

خاتمي در پاسخ به اين سؤال اظهار داشت: محوري‌‏ترين اصلي که در ‌‏اينجا بيان شد، مردمسالاري بود که نياز جامعه است و مي‌‏تواند سازگار با دين باشد. آنچه انقلاب انجام داد، در مسير‌‏ خواست تاريخي مردم بود.

رئيس بنياد باران توضيح داد: يعني‌‏ مردمي که از استبداد، وابستگي به اجانب و عقب‌‏ماندگي رنج مي‌‏بردند و در عين‌‏حال ميانگين خواست مردم ديني بود. اين انقلاب متکي بر حضور مردم بود و تلاش داشت تا خواست تاريخي ملت، يعني استقلال، آزادي، پيشرفت و عدالت را با هويت تاريخي‌‏اش هماهنگ کند و در نتيجه، در مقام سلب، رژيم سابق نفي شد و در مقام ايجاب، جمهوري اسلامي مطرح شد.

وي با اشاره به اينکه‌‏جمهوري اسلامي يک امر بديع بود که از يک طرف به جمهوري به عنوان يک اصل امروزي که پايه و مايه آن مردم هستند و قدرت در مقابل آنها مسؤول است، توجه داشت و از سوي ديگر اينکه معيارهاي اسلامي بر جامعه و نظام مورد نظر حاکم باشد و طبعاً ديالکتيک ميان آنها برقرار است، افزود: يعني‌‏جمهوريت بايد به گونه‌‏اي نباشد که معارض اسلام باشد و اسلام هم به گونه‌‏اي نباشد که تعارضي با معيارهاي اساسي جمهوريت و مردم داشته باشد.

خاتمي‌‏از قانون اساسي مطرح شده به عنوان يک امتياز براي انقلاب اسلامي ياد کرد و ادامه داد: بعد از به رأي‌ ‏گذاشتن اصل نظام، بلافاصله خبرگان ملت براي تدوين قانون اساسي انتخاب شدند و در نهايت خود قانون هم به رأي مردم گذاشته شد و کشور در کمتر از يک‌‏سال صاحب قانون اساسي شد.

رئيس‌جمهور سابق کشورمان افزود: اين مسأله که با وجود دين و قرآن چرا به قانون اساسي نياز داريم، ديدگاه جديدي بود که متناسب با ‌خواست و‌‏ هويت ملت بود و انقلاب اسلامي آن را تأييد کرد و امام(ره) هم با شجاعت بيان کردند و اينکه چهارچوب هم بايد مورد رضايت مردم باشد. نهادها و ارگان‌‏هايي هم‌‏ که در اين قانون مشخص شده بود، بلافاصله برقرار شدند.

وي همچنين به مشخص شدن تکليف نخستين دوره رياست جمهوري و قوه قضائيه در بهمن 58، برگزاري انتخابات نخستين دوره مجلس شوراي اسلامي در اسفند‌ ‏آن سال و تشکيل مجلس در خرداد 59 اشاره کرد و اظهار داشت: هيچ انقلابي را سراغ نداريد که اين روال و روش را داشته باشد و اين نظم براساس خواست ملت مستقر شد و چهارچوب مشخص هم داشت و آن هم قانون اساسي به معناي امروزي آن بود که حق حاکميت مردم بر سرنوشتشان به رسميت شناخته شده بود.

در ‌‏پيش‌‏نويس قانون اساسي هم اصل ولايت فقيه وجود نداشت

رئيس بنياد باران به اشاره به متفاوت بودن برخي از اصول قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با قانون اساسي ساير‌‏کشورها، از اصل ولايت‌‏فقيه به عنوان يکي از اين تفاوت‌‏ها ياد کرد و يادآور شد: نظريه فقهي- کلامي امام(ره) در مورد ولايت‌‏فقيه کم و بيش روشن است. ايشان در سالهاي 46-47 درس‌‏هايي را در اين زمينه داشتند که توجيه‌‏کننده حرکت‌‏هايي بود که از چند سال قبل به رهبري ايشان شروع شده بود و اين مسائل مطرح بود که آيا روحانيون مي‌‏توانند در سياست دخالت‌‏کنند و آيا در عصر غيبت چيزي به نام حکومت مبتني بر دين مي‌‏تواند تحقق يابد؟

وي‌‏ افزود: امام خميني(ره) مي‌‏گفتند که مي‌‏توان اين کار را انجام داد و پاسخي به گرايش‌‏هاي خاصي بود، که دين را جدا از سياست مي‌دانست و اصلًا دخالت علما و روحانيون در‌‏سياست را ناروا مي‌‏دانست و پيشنهاد بي‌‏تفاوتي نسبت به سرنوشت جامعه مي‌‏کرد. ايشان در عمل هم بطور روشن، پيشنهاد جمهوري اسلامي را دادند.

رئيس دولت اصلاحات با بيان اينکه در آن‌‏پيش‌‏نويس قانون اساسي هم اصل ولايت فقيه وجود نداشت، اظهار داشت: قطعا تناقضي ميان جمهوريت و اسلاميتي که ايشان با ولايت فقيه مي‌خواستند، نمي‌‏تواند وجود داشته باشد. يک فرد عادي اگر تفکراتش را بدرستي بيان کند، در‌‏آن‌‏تناقض وجود ندارد، چه برسد به فرد عالمي که در عرفان و حکمت و فلسفه و فقه جايگاه والايي داشت.

کساني که مي‌‏گويند اسلاميت با جمهوريت و ولايت فقيه سازگار نيست، با راه و رسم امام(ره) همراه نبودند

خاتمي ‌‏تأکيد‌‏ کرد: ‌‏چگونه مي‌‏توان ‌‏گفت که ايشان نظريه‌‏اي دارند و اين نظريه با نظريه بنيادي ايشان در تناقض است؟ اگر تناقضي هم وجود دارد، يا بايد بگوييم که امام (ره) از نظريه شان برگشتند- که چنين نيست- و يا معقول اين است که بگوييم، تناقضي وجود ندارد. البته کساني بودند و هستند که مي‌‏گويند، اسلاميت با جمهوريت و بخصوص ولايت فقيه سازگاري ندارد و جالب است که وقتي بررسي مي‌‏کنيم، مي‌‏بينيم که آنها چندان با راه و رسم امام(ره) همراهي نداشتند و در دوران حيات ايشان هم در جامعه ميدان چنداني نداشتند، ولي بعد از رحلت ايشان ميدان دار شدند و به صراحت مي‌‏گويند که امام(ره) به جمهوريت اعتقاد نداشتند.

رئيسه مؤسسه گفتگوي فرهنگ‌‏ها و تمدن‌‏ها با اشاره به اينکه امام ميزان را رأي ملت مي‌‏دانست، اين عقيده امام راحل را نشان‌‏دهنده اين دانست‌‏ که‌‏ تناقضي ميان نظريه شان و اين مسأله نمي‌‏ديدند.

وي همچنين گفت: در پيش‌‏نويس اوليه هم اصل ولايت فقيه نبود، اما بعدا در مجلس‌‏ خبرگان، به عنوان يک اصل مطرح شد و مانند اصول ديگر داراي جايگاه ويژه است‌‏ و به عنوان يکي از‌‏ارکان نظم جامعه پذيرفته شده است و با ساز‌‏و‌‏کارهايي‌‏ که در‌‏قانون اساسي‌‏ تعريف شده است، با اصول مردمسالاري و حداقل‌‏هاي ‌‏آن، ناسازگاري ندارد.

رئيس‌‏جمهور سابق‌‏ کشورمان به انتخاب اين قدرت متمرکز توسط مردم و نيز مسئوليت آن در مقابل نهادهاي‌‏ مردمي و همچنين ‌‏تعريف ‌‏شدن امکان جابجايي ‌‏آن قدرت‌‏ توسط مردم اشاره کرد و ‌‏گفت:‌‏ تمام ساز‌‏و‌‏کارهاي آن مشخص شده است. البته اجرا شدن يا نشدن آن مسأله ديگري است.

خيلي‌‏ها سي سال پيش هم به اين نتيجه رسيده بودند که دين امر فردي است

خاتمي در پاسخ به اين‌‏سؤال که پس از سي سال آيا سکولاريسم راه حل نيست، گفت: خيلي‌‏ها سي سال پيش هم به اين نتيجه رسيده بودند که دين امر فردي است و در حيات اجتماعي بايد متکي به دريافت‌‏ها و برداشت‌‏هايي بود‌‏ که عقل انسان به دست مي‌‏آورد.

رئيس بنياد باران افزود: «سکولار» که در فارسي به «عرفي» ترجمه شده است و «سکولاريسم» هم به «عرفي‌گرايي»، يعني محور بودن عقل و عرف آگاه بشري در عرصه حيات اجتماعي او و در نتيجه دين را به حيات فردي بردن. اين سکولاريسم، اگر نگوييم که در ذات مدرنيته است، قطعا ملازم آن است.

وي تصريح کرد: نمي‌‏توانيم سکولاريسم را از حيات مدرن بشري جدا کنيم و يکي از مسائلي که با مدرنيته تحقق يافت و بسط پيدا کرد، همين مسأله سکولاريسم است؛ اين مسأله در غرب تحقق پيدا کرده است.

رئيس‌‏جمهور سابق کشورمان با بيان اينکه اگر نگاهي به تحولات رخ داده در غرب و نحوه حرکت آن از قرون وسطي به قرون جديد داشته باشيم، خيلي مسائل دستگير ما مي‌‏شود، گفت:‌‏ اين مسير‌‏ ادامه پيدا‌‏ کرد تا اينکه در قرن هجدهم اصول مدرنيته مشخص شد و غرب به اقتدار و غرور شگفت‌‏انگيزي رسيد. اين غرور به گونه‌‏اي بود که فکر‌‏ کردند به راز و رمز يک زندگي برخوردار انساني دست يافته‌‏اند؛ از جمله اين که محور و مبناي مرجع شناخت حقايق انساني ـ تکويني و طبيعي ـ و تشخيص ساز‌‏و‌‏کارهاي زندگي، عقل خود بنياد بشري است.

خاتمي همچنين توضيح داد: اين‌‏عقل، يعني عقل خود انسان بدون نياز به چيزي خارج از آن، از جمله وحي. انسان بايد بر اين عقل تکيه کند و از طريق ‌‏آن زندگي خودش را راه ببرد و موضوع آن هم همين دنيا و وجه ملموس زندگي است و مراد از «برخورداري» هم زندگي‌‏در همين دنياست.

وي جريان ديگر را‌‏ رفرميسم و اصلاحات ديني پرتستانيسم که يک حرکت ديني‌‏ بود، خواند و افزود: اين جريان رويکردي را ايجاد کرد که مدرنيته را تقويت‌‏ کرد. رفرميست‌‏ها برخلاف اسلاف آنها معتقد به نوعي‌‏ گشايش متقابل انسان و اين جهان نسبت به يکديگر بودند و اصلا اين گشايش را يک امر الهي مي‌‏دانستند و هر چه اين‌‏ گشايش و گشودگي متقابل هم بيشتر شود، انسان را به سعادت نزديکتر مي‌‏کند؛ بر خلاف ديدگاه ديگر که سعادت را فقط در جهان ديگر مي‌‏دانست و زندگي اين دنيا را زندگي آلوده به حساب مي‌‏آورد که بشر گرفتار آن شده است و بر اساس يک گناه ايجاد شده است که رهايي از آن، شرط رسيدن به سعادت است که نتيجه‌‏اش نوعي پست شمردن دنيا بود. در حالي که دنياي مدرن کاملا به زندگي اين جهان اهميت مي‌‏دهد و اصلاحات ديني هم اين مسأله را تقويت کرد.»

رئيس بنياد باران با بيان اينکه لائيسيته هم در همين جهت معنا پيدا مي‌‏کند، تصريح کرد: «در اين ديدگاه، جهان ديگر هم يا نيست و يا اگر هست، تأثيري در زندگي اين جهان ندارد: انسان به خودش رها شده است و هيچ چيز جز خود انسان نبايد در اين زندگي دخالت کند. يا به تعبير اگزيستانسياليست‌‏ها انسان موجود خودآگاهي است که به عرصه هستي پرتاب شده است و به خاطر اين آزاد بودن و آگاه بودن و بعد پرتاب شدن، دچار دلهره مي‌‏شود. به هر حال، سکولاريسم در چنين دنيايي با اين شرايط پديد مي‌‏آيد؛ البته دنياي غرب در اوج غرور اين حرف را زد.»

پايان تاريخ، بيان سطحي و ژورناليستي بينشي است

خاتمي همچنين گفت: «اينکه در پايان قرن بيستم، «پايان تاريخ» مطرح مي‌‏شود، بيان سطحي و ژورناليستي بينشي است که عميق‌‏ترين وجه آن در قرون هجدهم و نوزدهم در غرب وجود داشت و افراد بزرگي مانند «توين بي» و به ويژه سياستمداران به آن معتقد بودند و آن اين‌که بشر در غرب به کمال خودش رسيده و البته در اين تعبير ژورناليستي که نظريه‌پرداز آن از نظر خود برگشت، گفته شده که بشر در غرب به کمال خود رسيده است و غرب با ليبرال دمکراسي و اوج ليبرال دمکراسي هم در ايالات متحده است؛ بنابراين تاريخ ديگر هدف کمالي ندارد و پايان تاريخ است و همه دنيا بايد از آن پيروي کند، يا از صحنه محو شود.»

رئيسه مؤسسه گفت‌وگوي فرهنگ‌‏ها و تمدن‌‏ها، ادامه داد: «اين تفکر در قرن هجدهم هم بود و از همين جاست که استعمار بوجود مي‌‌آيد. در غرب، شرق شناسي و اسلام شناسي به وجود آمد، اما نه به عنوان چيزهاي مهم، بلکه مانند کاوش در تپه‌‏هاي قديمي و آثار باستاني و به اين منظور که تمدن‌‏هاي غير غربي مانند مواد مرده‌‏اي هستند که دوران آنها گذشته و به اين دليل بايد صورت غربي پيدا کنند، بايد آنها را بشناسيم و به آنها صورت غربي بدهيم.»

وي تصريح کرد: «اين ديدگاه توجيه کننده استعمار است که غرب را پيش‌برنده و متمدن کننده همه مي‌‏داند. نگاه غرب به دنيا اينچنين بود. »

تسري سکولاريسم غربي به ديگر جوامع غلط است

در ادامه، سيد محمدخاتمي به بيان تاريخچه و نيز نقد و بررسي سکولاريسم پرداخت.
او با بيان اينکه «سکولاريسم در غرب به وجود آمد»، گفت:«يک تفاوت عمده ميان امور طبيعي و انساني و اجتماعي وجود دارد و آن اين است که امور اجتماعي بشدت تاريخي‌‏اند و متناسب با شرايط اجتماعي و تاريخي که وجود دارند، هستند.»

رئيس‌‏جمهور سابق کشورمان با تفاوتي که اگوست کنت پيشواي پوزيتيويست‌‏ها (تحققي گرايان) است ميان علوم تجربي و اجتماعي تفاوتي قايل مي‌‏شود و آن را داراي پيچيدگي بيشتر و کليت کمتر نسبت به علوم طبيعي مي‌‏داند، تصريح کرد: «اگر سکولاريسم در غرب به وجود آمده است، متناسب با شرايط تاريخي و اجتماعي آنجاست و تسري آن به جوامعي که داراي اين شرايط نيستند، غلط است.»

رئيس بنياد باران افزود:«اينکه چيزي را که در جامعه‌‏اي با شرايط تاريخي خاص ميسر شده را بخواهيم در جايي ديگر ايجاد کنيم، ممکن نيست. يکي از مشکلات کساني که مي‌‏خواستند تناقض ميان سنت و مدرنيته را با هضم شدن در مدرنيته و نفي کامل سنت حل کنند و ناکام مي‌‏مانند، همين مسأله است. سکولاريسم در کدام جامعه و کدام شرايط پديد آمد؟ آيا در جامعه‌‏اي که ما هستيم، آن شرايط وجود دارد و اصلا قابل پياده شدن است؟»

وي مسأله دوم را اين موضوع عنوان کرد که ما وقتي اين حرف را مي‌‏زنيم که غرب دو قرن از قرن 18 فاصله گرفته و با بحران‌‏هاي جدي رو به رو شده است و آثار بحرانش امروز مشخص شده است.
خاتمي افزود:«البته غرب دستاوردهاي بسيار بزرگي هم داشته است. در خود آنجا هم نقدهاي بسيار شالوده شکن نسبت به مدرنيته صورت گرفته است. علي رغم آنکه تصور مي‌‏شد با کنار گذاشتن دين از صحنه اجتماعي، بشر مي‌‏تواند به سعادت برسد، ولي خود غرب با بحران‌‏هاي اجتماعي بسيار مفصلي رو به رو شده است و نوعي گرايش بسوي معنويت و دين هم در انجا پيدا شده است. يعني سکولاريسم پاسخگوي کامل خود غربي‌‏ها هم نبوده است.»

رئيس بنياد باران با تأکيد بر اينکه «اگرشرايطي که سکولاريسم در آن به وجود آمد، تحقق پيدا کند، چه بخواهيم و چه نخواهيم سکولاريسم تحقق پيدا مي‌‏کند و بالعکس»، اظهار داشت:«اگر هم بخواهيم بصورت تحميلي آن را به وجود آوريم، منجر به مسائل ديگر مي‌‏شود. مثلا در اتحاد جماهير شوروي که پس از هفتاد سال فرو پاشيد، نخستين چيزي که در انسان‌‏ها بروز کرد، هويت ديني شان بود.»

وي افزود: «در همين ترکيه ـ البته سکولاريسم برخلاف آنچه در غرب بوده در کشورهايي مثل ترکيه و ايران زمان رضا شاه بود، دين ستيز بود در حالي که سکولاريسم به معني دين ستيزي نيست بلکه به معني دخالت نكردن دين در عرصه حيات اجتماعي است ـ پس ازشصت هفتاد سال بروز هويت ديني، حتي بصورت افراطي آن بيشتر است.»

دين قرون وسطايي در برابر عقل و آزادي انسان بود

رئيس مؤسسه گفت‌وگوي فرهنگ‌‏ها و تمدن‌‏ها با اشاره به «ديني» که در قرون وسطي وجود داشت، گفت:«در آن دين, توجه خيلي شديد به ظواهر بود و تلقي اينکه دين در برابر عقل و آزادي انسان است، کليسا مرجعيت انحصاري داشت. داوري درباره حقيقت، سعادت، زندگي و خوب و بد در دست او بود و عقل در مقابل نهاد دين مطرود به حساب مي‌آمد و توجه عمده دين هم به ظواهر بود. بشر نتوانست اين را تحمل کند و انفجاري در غرب رخ داد که خشم ناشي از آن بجاي آنکه به آن سمت شيوه‌هاي غلط به نام دين باشد، تا حدود زيادي به آن اصول و معيارهايي سرايت کرد که سيستم قرون وسطي مي‌گفت، من نه تنها وابسته به آن هستم، بلکه تنها بيانگر و متولي آن هستم.»

دين در شريعت خلاصه نمي‌‏شود و شريعت جايگزين عقل، اخلاق و عدالت نيست

وي تصريح کرد:«اگر ما دين را در شريعت خلاصه کنيم و شريعت را در ظواهر خلاصه کنيم و چنان تلقي کنيم که دين در مقابل عقل آدمي است يا با دين، انسان از عقل بي نياز مي‌شود و يا انسان و خدا در مقابل همديگرند و انسان آزاد و متفکر جاي خدا را تنگ مي‌‏کند، بنابراين انسان نبايد آزاد و متفکر باشد تا دين حاکم باشد، در اين صورت مطمئن باشيد که سکولاريسم خواهد آمد.»

خاتمي تأکيد کرد: «دين را بايد به گونه‌‏اي تعريف کنيم که نه تنها عقل با دين ناسازگار نيست، بلکه اصلا دين را بايد با عقل فهميد، خداوند رقيب انسان نيست و بلکه او را آزاد آفريده و او از آن جهت که انسان است داراي کرامت و حقوقي است. دين در شريعت خلاصه نمي‌شود و شريعت جايگزين عقل، اخلاق و عدالت نيست. نه تنها سکولاريسم جائي خواهد داشت بلکه دين مي‌تواند زندگي را لطيف تر، مطلوب تر و برخوردار تر کند.»

تحجر و قشري گرايي منتهي به سکولاريسم مي‌‏شود

وي افزود: «اگر بجاي دين، تحجر و قشري گري حاکم باشد که امام (ره) هم بسيار به آن حمله مي‌کردند و انسان در برابر خدا قرار بگيرد، چون خدا حاکم است، انسان آزاد عاقل نبايد وجود داشته باشد و اينکه نيازي به عقل نداريم، سکولاريسم خود به خود خواهد آمد.»

خاتمي با بيان اينکه «اگر ديني گفت که جهان بزرگتر از ماده است و جهان مادي و غير مادي را بايد از طريق عقل شناخت ـ در عين حال که معتقد باشيم دريافت‌هاي ما مطلق نيست ـ همين دين را هم بايد با کمک عقل شناخت»، افزود: «کسي نبايد بگويد، دريافت‌هاي من از دين مطلق است و کسي حق چون و چرا ندارد.»

رئيس بنياد باران ادامه داد:«استاد مطهري هم بحثي را دارند که عدالت در سلسله احکام اسلامي است و اگر در ظواهر چيزي بود که با معيارهاي عدالت سازگار نباشد، آن شرعي نيست. اگر چنين برداشتي داشته باشيم و اين نظر را به اخلاق و کرامت انسان هم سرايت دهيم و همه اينها را در سلسله علمي لحاظ کنيم، عقل و آزادي تعطيل نمي‌‏شود و انسان از حقوقي که دارد محروم نمي‌شود، اصلا جايي براي سکولاريسم نمي‌‏ماند.»

دين مي‌‏تواند آزادي را تلطيف کند

رئيس‌‏جمهور سابق کشورمان همچنين گفت:«اين ديدگاه نقص‌هايي که در دنياي غرب وجود دارد و بحران‌هاي ايجاد شده در آن را مي‌تواند حل کند. دين مي‌تواند آزادي را تلطيف کند، همچنانکه آزادي مي‌تواند برداشت‌هاي ديني را پويا کند. اين يک ديالکتيک است که ميان اين دو وجود دارد. در فضاي نقد مي‌توانيم برداشت‌هاي خودمان از دين را مورد بازبيني قرار دهيم و با توجه به تحولاتي که پيش مي‌آيد، آنها را نو کنيم. اگر دين در کنار ازادي قرار گيرد، آزادي را از خشونت بيرون مي‌آورد و لطيف مي‌‏کند.»

بزرگترين عامل پيدايش سکولاريسم در يک جامعه، حاکميت تحجر بر آن است

سيد محمد خاتمي خاطر نشان کرد: «اصلاحات مي‌‏خواهد شرايطي را که باعث استقرار سکولاريسم مي‌‏شود ـ با توجه به زيان‌‏هاي آن ـ به وجود نيايد و بنده مي‌‏گويم، بزرگترين عامل پيدايش سکولاريسم در يک جامعه، حاکميت تحجر بر آن است و به همين دليل ما با تحجر و قشري‌گرايي مخالف هستيم و به همين دليل مي‌گويم اصلاحات بايد در عرصه دين هم حضور داشته باشد، البته با معيارها و موازيني که وجود دارد و جنبه علمي و روش‌‌مندي حرکت فکري اصلاح بايد حفظ شود.»
گفتني است، در پايان سخنان خاتمي تعدادي از حضار به طرح سؤالات خود پرداختند که رئيس بنياد باران نيز به اين پرسش‌ها پاسخ داد، متن پرسش و پاسخ‌‏هاي انجام شده به زودي توسط روابط عمومي بنياد باران منتشر مي‌‏شود.