تحولات تركيه در سال گذشته

دكتر بهرام اميراحمديان

کد خبر: ۳۱۰۴۷۱

تاریخ: ۲۷ فروردين ۱۳۹۲ - ۱۹:۱۵

در سال 1391 تركيه با تحولات گسترده اي در صحنه سياسي مواجه بود، اين بار نيز با بكارگيري ظرفيتهاي موجود در دستگاه ديپلماسي توانست كشور را در راستاي تامين منافع ملي با راهبري و بهره وري مناسب و حداقل هزينه هدايت نمايد. يكي از ويژگي هاي دستگاه ديپلماسي تركيه بهره گيري از شرايط و بازي برد-برد است و اين امكان در سايه نظام پارلماني و تركيب هيئت دولت و احزاب سياسي و عمدتا حزب حاكم تركيه صورت مي گيرد.

با وجود احزاب مخالف قدرتمند، همه احزاب در همسويي با منافع ملي حركت مي كنند و اگرچه حزب حاكم و رئيس دولت را شديدا مورد انتقاد قرار مي دهند، ولي آنجايي كه منافع ملي مطرح است، همراستا و همداستان مي شوند. اين ويژگي ساختار سياسي قدرت و نيروها و احزاب باضافه موقعيت بسيار ارزشمند ژئوپليتيكي به معناي واقعي و عملي (و نه تئوريك و بالقوه و شعاري) دستگاه ديپلماسي و سياست خارجي تركيه را در غلبه بر مسائل ياري مي رساند. درست در مرحله اي كه ناظران بيروني و تحليلگران خارجي تحولات تركيه را بحراني و حل آن را غيرممكن فرض و تحليل مي كنند، تركيه با موفقيت از آن بيرون مي آيد و به راه خود ادامه مي دهد. تركيه كشوري در همسايگي با قلمروي است كه در آن تحولات سرنوشت ساز بهار عربي رخ داده است، بحران سوريه منطقه و در وهله نخست تركيه را تحت تاثير شديد ترين نا آرامي و نا امني قرار داده است، با اين حال دستگاه ديپلماسي تركيه توانايي آن را دارد كه از آن بهره گرفته و بحران را به نحو دلخواه مديريت كند.

در سال 1391 تركيه با چند مسئله مهم روبرو بود. عمده اين مسائل ادامه بحرانهاي سال گذشته بود كه به سال 1391 نيز كشيده شده و در سال 1392 نيز ادامه خواهد داشت. در گام نخست مساله سوريه است. بحران سوريه از جهات گوناگون تركيه را تحت تاثير قرار داد. يكم اينكه سيل پناهندگان سوري به سوي تركيه ادامه يافت و تعداد آنها را افزايش داد. ديگر اينكه تركيه با موشك باران نقاط مرزي از سوي سوريه روبرو شد. سه ديگر اينكه سطح روابط اقتصادي و به تبع آن حجم مبادلات تجاري به نحو چشمگيري كاهش يافت. بحران سوريه براي تركيه هر چند تهديدهاي جدي را به همراه داشت، فرصتهايي نيز فراهم كرده است.

تهديد از آن جهت كه در صورت سقوط حكومت حزب بعث و كاهش قدرت علويان، سبب افزايش قدرت كردها و كاهش نفوذ علويان خواهد شد كه هر دو مرود فضاي سياسي تركيه را تحت تاثير مثبت و منفي قرار مي دهد. روي كار آمدن سلفي ها نيز تهديدي براي امنيت ملي تركيه و حتي كشورهاي مسلمان منطقه است. آوارگان و پناهندگان جنگي سوري در تركيه نيز تاثيرات متفاوتي داشته است. نخست اينكه اين پناهندگان در زمان پناهندگي خود ناگزير با ساختار سياسي و اقتصادي و اجتماعي تركيه آشنا خواهند شد و تركيه را به عنوان كشوري دوست و كمك رسان به ملت سوريه خواهند شناخت و در ساختار سياسي آينده سوريه تركيه مي تواند نقشي بيشتر داشته باشد. بويژه در دوره بازسازي طبيعي است كه تركيه مي تواند نقشي سازنده و مهم ايفا كند، هم از نظ فني و هم از نظر اقتصادي. ديگر اينكه مخالفان حكومت سوريه در تركيه پايگاه دارند و از آنجا از نظر سياسي و بين المللي پشتيباني مي شوند و تركيه در خط اول جبهه قرار دارد. شايد بتوان گفت كه در تحولات بهار عربي و سوريه تركيه برنده اي زيرك شمرده مي شود.

در اثر بحران سوريه تركيه توانسته است جايگاه خود را در سازمان ناتو تقويت كند و هزينه مديريت بحران را بين اعضا تقسيم كند.

سيستم دفاع موشكهاي پاترويت

تركيه در پي عدم موفقيت در جلب نظ شوراي امنيت سازمان ملل براي ايجاد منطقه پرواز ممنوع در شمال سوريه در نوار مرزي با تركيه براي تامين اردوگاههاي پناهندگان سوري و جلوگيري از موشك باران نواحي مرزي خود، ناگزير به ارجاع مساله در چارچوب منشور سازمان ناتو شد. شوراي ناتو تصميم به استقرار سيستم دفاع ضد موشكي پاتريوت در نواحي مرزي تركيه با سوريه گرفت. استقرار موشكهاي پاترويت ناتو در جنوب تركيه در مرز با سوريه در دسامبر سال 2012 نيز موافقان و مخالفان اين سياست تركيه را به واكنش واداشت. تظاهرات زيادي هنگام ورود پرسنل و دستگاههاي مورد نياز اين سيستم در شهرهاي مختلف تركيه و برخي كشورهاي اروپايي صورت گرفت. ايران پيش از استقرار اين سامانه در تركيه به شدت به اين موضع اعتراض و خواهان انصراف تركيه در اين راستا شد. حتي آقاي لاريجاني به نمايندگي از پارلمان ايران هم در سفر به تركيه نتوانست آنها را از اين ابتكار منصرف سازد و به سردي روابط فيمابين منجر شد. با اينحال اما مقامات تركيه استقرار آن را براي امنيت تركيه ضروري دانسته و اعلام كردند كه اجازه نخواهند داد از اين سيستم براي حمله به ايران استفاده شود. آنها همچنين اعلام داشتند كه پاتريوت يك سيستم دفاع موشكي است و نه تهاجمي. به هر روي اين سيستم در تركيه مستقر شد.

ناتو تضمين داده است كه اين موشكها تنها جنبه دفاعي در برابر حمله موشكي سوريه جنوب تركيه دارد و پاسخي است به چند حمله موشكي از خاك سورويه به نواحي مرزي تركيه. بنابراين تركيه نشان داده است كه تهديد ها و هشدارهاي ديگر كشورها را مورد توجه قرار نمي دهد و بر اساس تصميمات جمعي سازمان ناتو بدان عمل مي كند. به نظر مي رسد كه تركها بدون در نظر گرفتن نگراني هاي درست يا نادرست همسايگان خود، سياست خارجي مستقلي را پيش مي برند.

تركيه كشوري با بيشترين تعامل در محيط بين الملل داراي ابعاد گسترده اي در وجوه سياست خارجي است كه او را به بازيگري چند وجهي تبديل كرده است. نقشهاي تركيه در بازي در محيط بين الملل از سوي تحليلگران گوناگون متفاوت ارزيابي مي شود. برخي بر اين باورند كه تركيه بازيگري نيست كه بتواند در همه سطوح پيراموني خود به ايفاي نقش بپردازد، برخي نيز بر اين باور پافشاري دارند كه تركيه مي تواند و ظرفيت آن را دارد كه بازيگري توانمند باشد. در سالي كه گذشت تركيه با بهره گيري از همه ظرفيتهاي خود توانست ماشين ديپلماسي خود را هم چنان فعال نگهدارد. نكته اينجاست كه تحليگران بيروني نمي خواهند بپذيرند كه تركيه كشوري قدرتمند داراي كادرهاي ديپلماتيك توانمند و سياستمداران برجسته اي است كه توانسته اند تركيه را از كشوري بدهكار، ورشكسته با تورم بالا و خارج از تحمل، با نرخ بيكاري بالا، نظاميان قدرتمند و حاكم كه برخي اوقات با كودتا بر سركار بوده اند، كشوري عقب مانده و در حال توسعه در خاورميانه به كشوري با قدرت چانه زني بالا در محيط بين الملل تبديل كنند. از اينرو اين تحليلگران گاهي در تحليلهاي خود مي خواهند به سياستمداران تركيه پند بياموزند و آنها را از راهي كه مي روند و از خطراتي كه در پيش دارند، آگاه سازند. اين آغاز ارزيابيهاي نادرست است كه سبب بروز برخي كاستي ها در برآوردهاي سياسي مي شود. تركيه را بايد از درون نگريست و نه از بيرون. تركيه تنها كشور مسلمان عضو ناتو و خارج از حوزه جغرافيايي آن واقع در قاره آسياست، كه در ترتيبات امنيتي اروپا قرار دارد. در دهه هاي اخير ديگر جزو خاورميانه شمرده نمي شود. كشوري كه توانسته است در ترتيبات 5+1 وارد شود و به عنوان ميزبان و ميانجي وارد عمل شود.

از ديگر رويدادهاي مهم تركيه در سال 1391 برگزاري نشست گروه كارشناسي 1+5 در استانبول است كه در روز پاياني سال براي بررسي مسائل هسته اي ايران برگزار مي شود. هم چنين استانبول ميزبان نشست مخالفان حكومت سوريه است كه براي تعيين نخست وزير دولت موقت سوريه جهت جايگزيني در نهادهاي بين المللي و دريافت كمكهاي خارجي تشكيل شد. از اينرو مي توان تركيه را در سال 1391 بازيگري تاثير گذار در صحنه روابط بين الملل به شمار آورد. استانبول پايتخت سياسي و فرهنگي تركيه نقشي بزرگ در معادلات منطقه اي داشته است.

مساله كردهاي پ.ك.ك

ظهور كردها در صحنه سياسي تركيه با ترور سه نفر از كادرهاي مركزي حزب كارگران كردستان تركيه در شهر پاريس دگر باره مساله كردها را بر سر زبانها انداخت و در محيط سياسي تركيه بازتاب وسيعي يافت. وارد شدن دولت تركيه در مذاكره با رهبر پ ك. ك. عبدالله اوجالان، موجب شگفتي جامعه ترك و جامعه جهاني شد و بازتابي گسترده به همراه داشت.

يالجين آکدوغان مشاور اصلي رجب طيب اردوغان نخست وزير ترکيه و يکي از مقامهاي بلندپايه ترکيه در تاريخ 9 دي ماه گفت كه مقامات اين کشور سرگرم مذاکره با رهبر زنداني شورشيان کرد اين کشور هستند تا اين گروه جدايي طلب را به کنار گذاشتن سلاح و پايان دادن به چند دهه مبارزه وادار کنند.

بنا به گزارش خبرگزاري آسوشيتدپرس، اين مقام ترك در مصاحبه با روزنامه «طرف» ترکيه تاکيد کرد كه هدف اصلي اين مذاکره راضي کردن حزب کارگران کردستان (پ ک ک) به کنار گذاشتن سلاح براي هميشه است. وي گفت ترکيه در پي آتش بس موقت شبيه به آنهايي که پ ک ک در گذشته اعلام کرده، نيست. زيرا اين نوع آتش بس به پ ک ک فرصت مي داد ضمن تجديد قوا، خود را براي حملات جديد عليه نيروهاي دولتي آماده کند.

اظهارات آکدوغان در شرايطي منتشر شد که چند روز قبل از آن اردوغان نيز گفته بود كه دستگاه اطلاعاتي ترکيه مذاکرات خود را با عبدالله اوجالان رهبر پ ک ک که در حبس ابد به سر مي برد، از سر گرفته است. نخست وزير ترکيه بدون ارائه جزئيات مذاکرات گفت كه تا زماني که گفتگوها اميدوار کننده باشد به آن ادامه مي دهيم اما اگر ببينيم اميدي به آن وجود ندارد بلافاصله گفتگو را متوقف خواهيم کرد. از سرگيري گفتگو با اوجالان در حالي صورت گرفت که سال 1391 شاهد افزايش خشونتهايي بود که تاکنون جان صدها تن از شورشيان پ ک ک، نيروهاي امنيتي ترکيه و مردم عادي اين کشور را گرفته است.

ترور سه تن از رهبران كرد تركيه در پاريس در 21 دي ماه در اثناي مطرح شدن مذاكره با كردها مي توانست به وخيم تر شدن رابطه بين كردها و دولت تركيه منجر شود. اين احتمال را رسانه هاي تركيه مطرح كردند كه اين ترور سياسي و توسط تركها صورت گرفته تا مانع دسترسي مذاكرات به نتيجه مطلبوب و برقراري صل بين كردها و دولت ركزي تركيه شود. حتي برخي بر اين باور بودند كه اين ترورها مساله اي داخلي بين كردها بوده و براي جلوگيري از انجام مذاكرات صورت گرفته است. اما وقايع نشان داد كه هر دو طرف علاقه مند به برگزري مذاكرات هستند . تشيع جنازه اين سه تن نيز با تدابير خوبي كه انديشيده شده بود بدون تنش در كردستان تركيه انجام شد.

سرانجام روز موعود فرارسيد و اوجالان در ايام نوروز اعلام كرد كه چريكهاي كرد سلاح بر زمين گذاشته و از قلمرو تركيه خارج مي شوند. اين خبر چنان بازتابي در بين كردهاي تركيه داشت كه صدهاهزار كرد در بزرگترين شهر كردنشين تركيه در دياربكر در تجمعي گسترده از اين ابتكار استقبال كردند.

رويارويي با ايجاد انفجار و ترور

در سال 1391 تركيه با چند مورد تهديدات تروريستي نيز مواجه بود هر چند تبعات آن زودگذر و تاثيرات آن اندك بود. در 13 بهمن ماه در انفجاري كه در محل بازرسي سفارت آمريكا در تركيه رخ داد، عامل انتحاري و يكي از نگهبانان سفارت كشته شدند و يك خبرنگار تلويزيون تركيه نيز به شدت از ناحيه سر زخمي شد. برخي از رسانه هاي مخالف حزب حاكم تركيه انگشت اتهام خود را به سوي پ.ك.ك دراز كردند، و علاقه مند بودند به نحوي در فرايند مذاكرات وقفه اي ايجاد كنند. اما بلافاصله يك گروه ماركسيست تركيه‌اي موسوم به «حزب آزادسازي مردم انقلابي» مسئوليت اين انفجار را برعهده گرفت و آمريكا را قاتل مردم دنيا خواند. هويت عامل انتحاري نيز «اجويت سانلي» اعلام شد. گروه ماركسيست آزادسازي مردم انقلابي، از گروه‌هاي ضدآمريكايي و ضدناتو و همچنين به شدت مخالف دولت تركيه است.

در روز پاياني سال 1391 دفتر حزب عدالت و توسعه ترکيه، حزب حاکم به رهبري رجب طيب اردوغان، مورد حمله خمپاره‌اي قرار گرفت. علاوه بر آن دو نارنجک دستي نيز به سمت وزارت دادگستري اين کشور پرتاب شد که در اين حمله يک نفر زخمي شد.

هنوز مشخص نشده است که چه گروهي پشت اين حمله‌ها بوده است. پيش از اين گروه‌هاي مدافع حقوق کردهاي ترکيه، گروه‌هاي چپ‌گرا و آنارشيست و همچنين گروه‌هاي اسلام‌گراي ترکيه دست به برخي حملات مسلحانه زده‌اند.

حمله خمپاره‌اي به دفتر حزب عدالت و ترکيه باعث انفجاري در طبقه هفتم اين ساختمان شده، رجب طيب اردوغان، نخست‌وزير ترکيه در همين طبقه دفتري دارد. اين حمله‌ها پس از بازداشت‌ افرادي به اتهام ارتباط با يک گروه مارکسيست غيرقانوني صورت مي‌گيرد.

تيرگي روابط بين تركيه و عراق

روابط تركيه با عراق در سال 1391 به سوي تيرگي گراييد. تنش بين نيروهاي داخلي عراق و مخالفت با دولت شيعه مالكي و روابط نزديكتر تركيه با اقليم كردستان عراق به زعم دولت مالكي، تضعيف حاكميت دولت مركزي عراق شده است. در بحران سوريه تركيه در راستاي سقوط حكومت بعثي سوريه گام بر مي دارد و عراق در راستاي سركوب مخالفان اسد و تقويت موقع حكومت مركزي سوريه. از اين جهت تركها تمايلي به بهبود روابط با عراق احساس نمي كنند.

اصولا تركيه با اقليم عراق كه مي تواند در آينده دولتي حايل بين تركيه غير عرب با كردان غير عرب از يك سو و اعراب شيعه و سني عراق در سوي ديگر باشد، همسويي بيشتري در راستاي سياست خارجي خود احساس مي كند. زيرا به باور تركها تضعيف موقعيت شيعيان در عراق به تضعيف موقعيت ايران و تقويت موقعيت تركيه در منطقه منجر مي شود كه با سقوط نظام بعثي سوريه اين وضعيت بيشتر تقويت مي شود، هر چند سقوط اسد به معناي برقراري ثبات در سوريه به نفع تركيه يا منطقه نخواهد بود. افزون بر آن منابع نفتي اقليم كردستان مورد نيز تركيه است كه با تقويت موضع كردها و تشكيل كشوري محصور در خشكي كه با بخش جنوبي خود در عراق مساله دارد و در آينده مي تواند روابط تنش زايي براي ايران داشته باشد، مطلوب خواهد بود و مي تواندنوعي دولت وابسته به خود را پديد آورد. در اين راه البته ناگزير است كه بين كردهاي كارگران كردستان (پ.ك.ك) و دولت مركزي تركيه روابط را بهبود بخشد. از همين رو تركيه در راستاي آشتي با كردهاي كردستان تركيه و مذاكره با اوجالان بر آمده است.

با تحولات بزگر و كوچك در پيرامون و اندرون تركيه، تركيه به اندازه اي نيست كه اين تحولات بتواند دستگاه ديپلماسي آن را ناتوان سازد. تركيه هم چنان به توسعه اقتصادي و اجتماعي خود ادامه مي دهد. نبايد فراموش كرد كه اين كشور وارث امپراتوري بزرگي است كه زماني تا دروازه اتريش پيش رفته بود. جغرافياي تركيه در همه شرايط در جنگ و صلح مي تواند بي بديل باشد. تركيه كشوري اروپايي- آسيايي است، در خاورميانه است، جزو منطقه درياي سياه، درياي مديترانه و جهان اسلام است. مهمتر اينكه در ساختارهاي يوروآتلانتيكي به ايفاي نقش مي پردازد و با وجود نداشتن منابع انرژي در حال تبديل شدن به هاب انرژي اوراسياست. استانبول نقشي حياتي در حمل و نقل دريايي-زميني و هوايي دارد.