ما و روسیه در سالی که گذشت

مهدي سنايي*

کد خبر: ۳۰۹۳۹۵

تاریخ: ۲۹ اسفند ۱۳۹۱ - ۱۱:۲۹

روابط ايران و روسيه نه تنها از جهت دوجانبه بلكه از منظر بين‌المللي و منطقه‌اي روابطي داراي اهميت است كه به دقت مورد توجه تحليل‌گران ديپلماسي و روابط بين‌الملل قرار دارد. برخلاف سال 1390 كه به دنبال عدم تحويل سامانه دفاعي اِس 300 از سوي فدراسيون روسيه به ج.ا. ايران و تبادل اظهارات سرزنش‌آميز ميان مقامات دو كشور روابط دو كشور دوره سردي را پشت سرگذاشت در سال 1391 و با روي كارآمدن مجدد ولاديمير پوتين به عنوان رئيس جمهور روسيه و همچنين رقم خوردن تحولاتي در عرصه منطقه و بين‌الملل شاهد رونق و نشاط و تبادل بي‌سابقه هيأت‌ها ميان دو كشور هستيم. اگر حجم مبادلات اقتصادي كه هميشه گره كوري در روابط دو كشور است را درنظر نگيريم در همه عرصه‌هاي ديگر روابط دو كشور در سال 1391 پيشرفت ملموس را حس كرده و در برخي از آنها شاهد تحول مثبت قابل توجهي نيز بوده است.

مجموعاً تبادل هيئت‌ها ميان دو كشور در طول اين سال به رقم بي‌سابقه يكصد و هفتاد مي‌رسد. در عرصه‌هاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي نيز شاهد امضاي اسناد متعددي بوده‌ايم كه برخي از آنها مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

در زمينه سياسي و امنيتي شاهد سفر وزراي خارجه دو كشور، معاونين وزراي خارجه و نشست‌هاي در سطح مديران كل بوده‌ايم. در اين رابطه نكته‌ حايز اهميت ورود طرفين مذاكره به همكاري در حوزه آسياي مركزي و قفقاز است. علاوه بر اين ايران در سطح معاون وزير خارجه در مذاكرات مربوط به افغانستان در مسكو شركت نموده است.

همكاري ايران و روسيه در موضوع سوريه يك تحول اساسي در روابط دو كشور محسوب مي‌شود. رفت و آمد جليلي دبير شوراي مالي امنيت ملي ج.ا. ايران و پاتروشوف دبير شوراي امنيت ملي روسيه و همچنين معاونين آنها در حالي براي هماهنگي اين موضوع صورت گرفته است كه يكبار نيز وزير خارجه روسيه سرگيي لاوروف براي مذاكرات در اين زمينه وارد ايران شده است. ايران و روسيه نشان دادند با همكاري و هماهنگي مي‌توانند در تحولات منطقه و خاورميانه نقش‌آفرين باشند و مانع تشديد يكجانبه‌گرايي آمريكا و زيان‌خواهي غرب شوند.

به نظر مي‌رسد در تحولات سوريه روسيه به صورت همزمان احساس خوشايندي از همكاري با ايران و همچنين تكيه بر مواضع اصولي خويش در عرصه بين‌الملل دارد. فيودر لوكيانوف رئيس شوراي مشورتي سياست خارجي روسيه با اشاره به اين موضوع مي‌گويد روسيه براي اولين بار پس از سالها احساس مي‌كند در مواردي نه تنها بر منافع ژئوپولتيك بلكه بر مواضع اصولي مي‌بايست تكيه كند.

سفر وزير كشور روسيه ولاديمير گولوكوتسف به ايران اتفاقي است كه در طي سه دهه گذشته بي‌سابقه بوده است. اين سفر كه در اواخر بهمن ماه سال جاري رخ داد منجر به امضاي موافقنامه امنيتي ميان دو كشور شد. ورود هيئت پارلماني مجلس دوماي روسيه به رياست نيكولاي لويچف معاون رئيس دوماي دولتي روسيه و رئيس و رئيس گروه دوستي پارلمان با ايران نيز از جمله اتفاقات رخ داده است.عهده‌دار شدن مسئوليت گروه دوستي پارلماني با ايران توسط معاون دوماي روسيه خود نشانه خوبي در همكاريهاي پارلماني دو كشور است.

سفر راگوزين معاون نخست‌وزير روسيه در امور دفاعي در روزهاي پاياني سال 1391 به تهران نشان مي‌دهد كه مسكو در ماههاي اخير باب جديدي از تعامل و رفت و آمد با ايران را گشوده است. علاوه بر همه اينها تهران و مسكو در سال جاري در چارچوب اجلاس شانگهاي در قرقيزستان با حضور معاون اول رئيس جمهور ايران و نخست‌وزير روسيه همكاري داشته‌اند.

نشست رؤساي سازمان‌هاي محيط زيست كشورهاي حاشيه خزر در مسكو و امضاي موافقتنامه محيط زيست خزر نيز حائز اهميت است. در زمينه اقتصادي مذاكرات متعدد ميان شركت ملي نفت ايران با شركت زاروبژ نفت روسيه، امضاي توافقنامه همكاري اقتصادي ميان ايران و داغستان، سفر وزير بهداشت روسيه به تهران با هدف گسترش همكاريهاي پزشكي، برپايي نمايشگاه فناوري‌هاي پيشرفته روسيه در تهران، برپايي نمايشگاه توليدكنندگان ايراني در آستاراخان روسيه و نهايتاً برگزاري دهمين نشست كميسيون مشترك اقتصادي ايران و روسيه با حضور وزير خارجه ايران و وزير انرژي روسيه از جمله تحولات رقم خورده است. يادداشت تفاهم امضاء شده در كميسيون مشترك اقتصادي داراي 139 بند است و عرصه وسيعي از همكاريها را پوشش مي‌دهد.

علاوه بر اين در حاشيه اين نشست سه سند در زمينه‌هاي استاندارد، همكاري ميان دانشگاههاي محيط زيست و شركت‌هاي حمل و نقل جاده‌اي ميان دو كشور به امضاء رسيده است. از جمله بندهاي يادداشت تفاهم امضاء شده در پايان نشست كميسيون مشترك همكاري در زمينه ساخت نيروگاههاي جديد هسته‌اي در ايران است.

پس از راه‌اندازي راه‌آهن برقي آذرشهر- تبريز در سال جاري ميان مقامات راه‌آهن دو كشور مذاكراتي براي برقي كردن مسير گرگان- گرمسار و همچنين همكاري با پيمانكار ايراني جهت برقي كردن راه‌آهن تهران- مشهد صورت گرفته است.

در زمينه انرژي و نفت عليرغم اينكه با وجود مذاكرات انجام شده و سفرهاي متعدد رئيس شركت ملي نفت ايران به مسكو توافقي صورت نگرفته است اما نقشه راهي براي همكاري در اين مورد ميان معاونين وزراي نفت و انرژي دو كشور به امضاء رسيده است.

سفر وزير كار، رفاه و تعاون ايران به مسكو در ديماه سال جاري نيز از جمله سفرهاي انجام شده در سال‌ جاري است. امضاي اسناد ميان دو كشور محدود به حوزه سياست، امنيت و اقتصاد نيست بلكه عرصه روابط فرهنگي دو كشور نيز با سفر متقابل وزاري فرهنگ دو كشور، امضاي سند همكاريهاي فرهنگي و برگزاري هفته فرهنگي ايران در روسيه نيز سال خوبي را تجربه كرده است. هفته فرهنگي روسيه در ايران نيز براي سال آينده پيش‌بيني شده است.

جالب اينجاست بخش عمده اسناد امضاء شده و سفرهاي انجام شده مربوط به سه ماهه آخر سال است و به اين ترتيب جاي ترديد باقي نمي‌ماند كه عليرغم سردي هوا در مسكو و تهران رفت و آمدها ميان دو كشور زمستان گرمي را تجربه نموده است.

در روابط ايران و روسيه هميشه از حجم مبادلات اقتصادي و عدم تناسب آن با سطح سياسي روابط به عنوان يك واقعيت تلخ ياد مي‌شود در حاليكه روابط تجاري روسيه و تركيه حجم 40 ميليارد و با چين يكصد ميليارد را تشكيل مي‌دهد و روابط ايران با تركيه به 20 ميليارد و با چين به نزديك به 40 ميليارد مي‌رسد حجم روابط ايران و روسيه در بهترين شرايط در سال هاي اخير به سختي مرز 3 ميليارد دلار را پشت سرگذاشته است. براساس آمارهاي غيررسمي حجم مبادلات در سال گذشته نزديك به 5/3 ميليارد دلار بوده كه با تراز بيش از هشتاد درصد مثبت به سمت روسيه شكل گرفته است.

متأسفانه در سال 1391 حجم مبادلات تجاري دو كشور به صورت قابل توجهي كاهش نشان مي‌دهد. براساس برآوردهاي انجام شده مبادلات اقتصادي و تجاري دو كشور با نزديك به 40% كاهش در سال جاري حداكثر به رقم دو ميليارد دلار مي‌رسد.

نگراني‌ شركت‌هاي روسي و سيستم بانكي اين كشور از همكاري با ايران به دليل تحريم‌ها و عدم امكان تصفيه حساب مالي به دليل تحريم‌هاي بانكي به عنوان عمده‌ترين دليل كاهش جدي مبادلات تجاري دو كشور در سال جاري ذكر مي‌شود.
در بررسي بخشهاي مختلف روابط ايران و روسيه موضوع اوپك گازي و همچنين كريدور شمال- جنوب دو موضوع منطقه‌اي مهم و مغفول در سال جاري است كه در آينده توجه بيشتري را مي‌طلبد.

يك نگاه كلي به روابط ايران و روسيه در سال 1391 نشان مي‌دهد كه ايران و روسيه همكاري معمول خويش را در عرصه بين‌المللي تداوم داده‌اند، روسها نقش منطقه‌اي ايران را بيشتر دريافته‌اند و با عزم جديتري براي مقابله با مداخله آمريكا در منطقه خاورميانه و اوراسيا تحول عمده‌اي را در روابط منطقه‌اي با ايران شاهد بوده‌اند و روابط دوجانبه دو كشور نيز گرمتر و پررونق‌تر شده است.

يافتن راهكارهاي اساسي براي گشودن گره مبادلات اقتصادي كه اساسي و ريشه‌دار است و همچنين همكاري براي كاهش فشار تحريم بر مبادلات اقتصادي دو كشور از جمله ضرورت‌هاي اجتناب‌ناپذير در روابط دو كشور طي سالهاي آينده است.

*مدير مؤسسه مطالعات ايران و اوراسيا (ايراس)