محيط زيست، هياهوهاي سياسي و سلامت شهروندان

سهراب عسگری

کد خبر: ۳۰۲۶۸۳

تاریخ: ۲۶ بهمن ۱۳۹۱ - ۱۲:۳۷

امروزه محيط زيست به عنوان یکی از ارکان مهم امنيت در بسیاری از کشورها از جایگاه ویژ‎ه‎ای برخوردار است. دليل چنين اهمیتی به ارتباط سلامت شهروندان با موضوع پيش گفته باز مي‎گردد. همچنين سهم نسل‎هاي آينده از محيط زيست سالم و حيات گونه‎هاي زيستي از جنبه‎هاي ديگر اهميت اين موضوع است. در چنین نگرشی به محیط زیست و منابع طبیعی، نسل کنونی طبیعت را به مثابه هدیه‎ای از نسل گذشته تحویل گرفته که باید به سلامت به نسل بعدی تحویل دهد.

در نگاه به محيط زيست دو رويكرد وجود دارد. رويكردي كه انسان و زندگي او را محور اصلي مي‎داند؛ در نتيجه هر زمان از محيط زيست بحث مي‎شود به گونه كاملا مشخص شرايط زندگي نوع بشر در يك گستره جغرافيايي و مسائل مرتبط به آن مطرح مي‎گردد. در اين رويكرد انسان به طبيعت سلطه دارد و تنها بازيگر اين عرصه مي‎باشد. بنابراین هر زمان از تخریب محیط زیست سخنی به میان می‎آید منظور تغییر در شرایط زیستی نوع بشر است.

اما رويكرد ديگري هم وجود دارد كه محيط زيست را به عنوان يك مجموعه كامل و به پيوسته مي‎داند و اين مجموعه هم شامل انسان و هم ساير موجودات مي‎گردد. در نتیجه در این رویکرد زمانی که از تخریب محیط زیست بحث می‎شود منظور یک گستره جغرافیائی با تمام عناصر درون آن است.

محيط زيست كشور از منظر هر رويكردي كه بررسي شود در وضعيت بسيار نا مطلوب و حتي بحراني به سر مي‎برد. جفائي كه در حق محيط ريست كشور در طي چند دهه اخير صورت گرفته، باعث گرديده سلامت شهروندان به خطر افتد. این مشکل در تضاد با این حقیقت تاریخی است که ایرانیان اولين ملت در دنيا در حفظ محيط زيست بودند و هر گونه تخريب در محيط زيست را گناه بر مي‎شمردند. اما امروزه با آلوده‎ترين كشورها فاصله اندكي داريم.

شاخص‎هايي كه در تشخيص محيط زيست سالم از محيط زيست ناسالم وآلوده به كار مي‎روند، ماهيت جغرافيائي دارند. به بيان بهتر این شاخص‎ها قابل اندازه‎گيري بوده و در زنجيره طبيعت تابعي از شرايط طبيعي حاكم هستند و در صورت پیدایش هر گونه تغيير در وضعيت آنها شرايط طبيعي دگرگون مي‎شود.

يكي از مهمترين شاخص‎ها آب سالم است. منابع آب كشور در طي دهه‎هاي اخير تحت تاثير دو گروه عوامل انساني و طبيعي دچار محدوديت‎هاي زيادي شده است. كاهش بارندگي‎ها از يك سو و برداشت‎هاي بي‎رويه از سوي ديگر باعث گرديده حجم آب موجودي در سفره‎هاي طبيعي كشور كاهش يابد، اين كاهش سفره‎ها به گونه‎اي بوده كه برخي از دشت‎ها از آب خالي شده و در نتيجه مشكلات ديگر بروز كرده مانند آنچه در برخي از دشت‎هاي استان‎های همدان، مرکزی، اصفهان، فارس، خراسان رضوی و... اتفاق افتاده است. در استان همدان خالی شدن سفره‎های زیر زمینی باعث پیدایش فرو چاله شده است.

پيامد تلخ تهی شدن منابع آب شيرين كشور بروز مشكلات اساسي براي كشاورزان و همچنين برخي از شهرها بوده و از نظر سلامتي هم مشكلات جسماني را براي شهروندان ايجاد كرده است، و ناراحت كننده‎ترين قسمت داستان آب ادامه روند پيش گفته و بروز مشكلات بزرگ‎تر در آينده مي‎باشد. چه هم اکنون مشکلات جسمی برای برخی از شهروندان در برخی از شهرها بروز کرده که یک هشدار جدی به مسولان امور آب و بهداشت کشور است.

شاخص بعدي هوا است. هوا از مهمترين عناصر زندگي است. هشدار در خصوص آلودگي هوا در کشور به دهه 1340 باز مي‎گردد. پس از گذشت 5 دهه از اولين هشدارهاي جدي اكنون شهروندان ايراني در برخی شهرها در ميان آلودگي‎ها نفس می‎کشند. اين شاخص بارزترين شاخص در تشخيص آلودگي‎هاست. آلودگي هوا همچنين قابل لمس‎ترين نماد ارتباط نامطلوب انسان با طبيعت است. هرساله شهرهاي بيشتري در كشور در گرداب آلودگي‎هاي هوا فرو مي‎روند، تلفات ناشي از آلودگي هوا هر ساله رو به افزايش است. شهرهاي بزرگ و صنعتي در اين ميان وضعيت اسفناك‎تري دارند ضمن اينكه با ورود آلاينده‎هاي جديد مانند بنزين آلودگي شكل پيچيده‎تري پيدا مي‎كند و با كاهش بارندگی‎ها و بروز تغييرات جوي مشكل آلودگي هوا پيچيده تر مي‎شود.

شاخص سوم در بحث كلي محيط زيست خاك سالم است. خاك به تنهايي ارزش ندارد اما زماني كه وارد روند فعاليت‎های طبيعي مي‎شود ارزش پيدا مي‎كند. خاك در پايين‎ترين درجه از فعاليت خود مي‎تواند رطوبت را در نگه دارد و محل زندگي خاكزيان باشد. خاك براي در امان ماندن از تابش شديد خورشيد، مقاومت در برابر وزش تند بادها و حركت سیلاب‎ها نيازمند پوششي از جنس طبيعت است. اين پوشش از علف‎هاي ريز شروع مي‎شود و تا درختان جنگلي را شامل مي‎گردد. به دليل پاك كردن جنگل‎ها و شخم مراتع در طی چند دهه اخير فرسايش به يك پديده نامطلوب غالب در بسياري از گستره‎هاي طبيعي كشور تبدیل شده است. هم اكنون ايران در ميان كشورهاي دنيا رتبه نخست فرسايش را دارد. اگرچه اعداد و ارقام مختلفي راجع به ميزان فرسايش بيان مي‎شود كه دامنه آن از 2 تا 5 ميليارد تن متفاوت است. اما اگر فرسایش در ایران 2 ميليارد تن هم در سال باشد رقم بسيار نگران كننده‎اي است.

با تمام هشدارهاي ارائه شده هنوز هم مراتع با مجوز و بدون مجوز از بين مي‎روند و عرصه‎هاي جنگلي كشور هم با اجازه و بدون اجازه تخريب مي‎گردند. سالانه بيش از يكصد و شصت هزار هكتار از عرصه‎های جنگلی کشور از بين مي‎رود. از طرفي نوع ديگري از فرسايش اتفاق مي‎افتد كه بيشتر شيميايي است و آن از بين رفتن حاصلخيزي خاك مي‎باشد. اين مشكل هم به چند دليل چون تلاش براي برداشت محصول بيشتر، عدم آگاهي كشاورزان به ويژگي‎هاي خاك، استفاده از انواع سموم و آفت‎ها... باز می‎گردد.

تغيير در كميت و كيفيت سه عنصر اصلي زندگي: آب، خاك و هوا باعث ايجاد تغييراتي در محل زندگي انسان، خاكزيان، آبزيان و پرندگان مي‎شود. از بين رفتن گونه‎هاي زيستي يكي از پيامدهاي اين تغييرات نامطلوب است. به عنوان يك واقعيت تلخ جغرافيائي و زيستي بايد اعلام كرد كه از تعداد پرندگان و ساير جانوران كشور هر ساله كاسته مي‎شود و پیامد نامطلوب كاهش در اين مجموعه‎هاي زيستي اخلال در چرخه طبيعت است.

آنچه مسلم است مجموعه اقدامات صورت گرفته كه كارشناسي نبوده و ماهيت ضد جغرافيايي داشته‎اند چنين وضعيتی را بر محيط زيست كشور تحمیل کرده است. اقداماتي كه احساسي بوده‎اند مانند ساخت بيش از اندازه سد، احداث ميان گذر درياچه اروميه و برخي ديگر از اقدامات که بيش از آنچه مفيد باشند مشكل شده‎اند.

آنچه اين وضعيت را پيچيده‎تر مي‎كند فراموش شدن محيط زيست در هیاهوهاي سياسي است. در اقلیم سیاسی کشور دغدغه‎ها بسیار متنوع هستند و گستره وسیعی را در بر می‎گیرند اما محیط زیست به گونه جدی جایگاهی در این دغدغه‎ها ندارد. پرسش مهمی که مطرح است اینست که چگونه مساله‎ای با این اهمیت در درجات پائین چانه‎زنی‎های سیاسی و مسائل کلان مدیریتی دولت قرار می‎گیرد. نتیجه این بی‎توجهی‎ها ادامه روند تخریب‎ها و ویرانی در طبیعت کشور است و تخریب محیط زیست تهدید سلامت شهروندان را در پی دارد. ضمن اینکه باید پاسخ نسل‎های آینده را هم بدهیم که ما نه تنها نسل خود را نابود کردیم بلکه به سهم نسل‎های آینده نیز توجه نداشتیم و آن را از بین بردیم.

برای رهایی از شرایط نامطلوب فعلی و اصلاح روندهای خطرناک و اینکه به نسل مسول تبدیل شویم دو گروه از اقدامات را باید انجام بدهیم: در گام نخست اقدامات دولتی که در آنها طبیعت تخریب می‎گردد باید اصلاح شود و دولت از اقدامات مخرب بپرهیزد.

در گام بعدی فرهنگ عمومی مردم افزایش یابد و در مورد شرایط حاد محیط زیست روشنگری‎های جدی صورت بگیرد تا شهروندان به اهمیت محیط زیست سالم پی ببرند. برای رسیدن به چنین وضعی باید مقررات تنظیم و قوانین به گونه جدی اعمال گردند. رهائی از کمند خطرناک شرایط کنونی همت والا می‎طلبد. بدون شک نقش نهادها، سازمان‎ها و گروههای غیر دولتی در این میان بسیار برجسته خواهد بود. تجربه کشورهای دیگر نشان می‎دهد این سازمان‎ها در اعلان دغدغه‎های زیست محیطی و اهمیت به سلامت محیط زیست از دولت و شهروندان موثرتر بوده‎اند. رسیدن به چنین جایگاهی البته با برنامه‎ریزی امکان پذیر است.