هراس اعراب از بهبود روابط ايران و آمريكا

مسأله اصلي اين است كه اعراب، ذهنيت تاريخي منفي نسبت به ايران دارند كه صرفا ذهنيتي تاريخي است و بس... ايران با عضويت در شوراي همكاري خليج فارس يا موارد مشابه چيزي به دست نخواهد آورد... اعراب بارها تأكيد كرده‌اند كه ما انزواي ايران را نمي‌خواهيم، اما از نفوذ آن مي‌ترسيم... بر مبناي اين خط فكري، اعراب بايد جاي ايران و اسرائيل را عوض كنند؛ يعني درواقع دشمن اصلي آنها ايران خواهد بود نه اسرائيل.

کد خبر: ۲۹۹۳۴

تاریخ: ۰۲ دی ۱۳۸۷ - ۰۸:۴۰

نشست نمايندگان كشورهاي عربي با اعضاي «1+5» درباره پرونده هسته‌اي ايران، «تابناك» را بر آن داشت تا با تني چند از صاحب‌نظران درباره دلايل برگزاري چنين نشستي به گفت‌وگو بنشيند.

احمد بزرگيان، نماينده دوره هفتم مجلس شوراي اسلامي، نشست نمايندگان برخي كشورهاي عربي با گروه «1+5» را در يك چهارچوب كلي اين‌گونه تحليل كرده و به خبرنگار «تابناك» گفت: كشورهاي منطقه بايد تاكنون به اين نتيجه رسيده باشند كه حل مسائل منطقه‌اي و ايجاد امنيت پايدار، تنها با مشاركت همه كشورهاي منطقه ميسر خواهد بود و طبيعتا قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي نمي‌توانند ايجادكننده امنيتي پايدار براي منطقه باشند؛ بنابراين، اين نشست حكايت از آن دارد كه اين كشورها هنوز نتوانسته‌اند به درك درستي از مسائل منطقه‌اي برسند. آنها حتي متوجه اين موضوع نشده‌اند كه قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي، جداي از دامن زدن به اختلاف ميان ايران و اعراب، به دنبال ايجاد اختلاف در ميان كشورهاي هم‌زبان و هم‌نژاد عربي هستند.

نشست مشترك ميان برخي كشورهاي عربي منطقه و گروه «1+5» دو جنبه اساسي دارد؛ نخست اين‌كه گروه «1+5» مي‌خواهد براي حركت‌هاي ايذايي احتمالي خود در منطقه عليه ايران فضاسازي كند و جنبه دوم نيز مربوط مي‌شود به تلاش گروه «1+5» براي فهم و درك بهتر تحولات منطقه‌اي در زمينه فعاليت‌هاي هسته‌اي ايران و استفاده از ظرفيت آنها براي بالا بردن اطلاعات خود. البته اعراب نيز مي‌كوشند با نقش‌آفريني در اين باره، جايگاه موقعيت سياسي خود را ارتقا داده به نوعي امنيت نرم در برابر تهديدهاي ذهني از سوي ايران دست پيدا ‌كنند.

بزرگيان در ادامه افزود: كشورهاي منطقه بايد بپذيرند ايران به دليل موقعيت ژئوپلتيك و ژئواستراتژيكي كه در طول تاريخ داشته و هم‌اكنون نيز در يكي از بهترين دوران اقتدار خود است، يكي از اركان مهم ايجاد ثبات و امنيت پايدار در منطقه به شمار مي‌رود.
از سوي ديگر، هرچند كشورهاي منطقه تصوري تهديدآميز از موفقيت‌هاي هسته‌اي ايران دارند، به نظر من، با در پيش گرفتن يك ديپلماسي فعال از سوي وزارت امور خارجه، مي‌توان ماهيت امنيت‌زاي برنامه هسته‌اي و توسعه صنايع نظامي و دفاعي ايران به سود منطقه را براي كشورهاي حاشيه خليج فارس آشكار ساخته و آنها را نهادينه كرد.

اين كارشناس مسائل خارجي در ادامه گفت: به نظر من، دستگاه ديپلماسي كشورمان بايد راهبرد همگرايي منطقه‌اي را در پيش گرفته با ابزارهايي مانند افزايش نشست‌‌هاي منطقه‌اي و گسترش همكاري‌هاي اقتصادي، اعتمادسازي كند.

وي در ادامه بيان كرد: نشست مشترك ميان برخي كشورهاي عربي منطقه و گروه «1+5» دو جنبه اساسي دارد؛ نخست اين‌كه گروه «1+5» مي‌خواهد براي حركت‌هاي ايذايي احتمالي خود در منطقه عليه ايران فضاسازي كند و جنبه دوم نيز مربوط مي‌شود به تلاش گروه «1+5» براي فهم و درك بهتر تحولات منطقه‌اي در زمينه فعاليت‌هاي هسته‌اي ايران و استفاده از ظرفيت آنها براي بالا بردن اطلاعات خود. البته اعراب نيز مي‌كوشند با نقش‌آفريني در اين باره، جايگاه موقعيت سياسي خود را ارتقا داده به نوعي امنيت نرم در برابر تهديدهاي ذهني از سوي ايران دست پيدا ‌كنند.

بزرگيان درباره مسأله پيوستن ايران به شوراي همكاري خليج فارس ـ كه در حاشيه اين ديدار مطرح شده است ـ گفت: مسأله اصلي اين است كه اعراب، ذهنيت تاريخي منفي نسبت به ايران دارند كه صرفا ذهنيتي تاريخي است و بس، زيرا دست‌كم در يك قرن اخير، ما شاهد حمله ايران به هيچ كشوري نبوده‌ايم. اتفاقا در اين مدت مورد حمله كشوري عربي هم واقع شده‌ايم، بنابراين، با توجه به اين فضا ـ از نظر من ـ دستگاه ديپلماسي ما در دولت جديد فعاليت‌هاي ارزنده‌اي داشته، باز هم كم است. ما بايد با گسترش همكاري‌هاي چندجانبه علمي، فرهنگي، اقتصادي و كشاندن منطقه به سوي ايجاد نهادهاي همگرايانه مانند ايجاد واحد پول واحد يا بازار مشترك (نمونه‌اي شبيه اتحاديه اروپا) فضا را تغيير دهيم.

وي ادامه داد: واقع امر اين است كه بايد ببينيم اعراب نسبت به اين موضوع چه نگرشي دارند. در يك نگاه واقع‌گرايانه، همه مي‌پذيرند كه ايران با عضويت در شوراي همكاري خليج فارس يا موارد مشابه چيزي به دست نخواهد آورد. به عبارتي، اين عضويت براي ايران مزيت يا اعتبار ويژه‌اي نخواهد داشت، بلكه ايران با عضويت در اين شورا، مي‌تواند ترس و ذهنيت تاريخي منفي اعراب را تعديل يا اصلاح كند. پس من بر اين باورم كه نوع برخورد اعراب و تفهيم اين موضوع به آنها كه منت گذاردن بر ايران و ناز كردن در اين خصوص را فراموش كنند، مي‌تواند مقدمه حضور ايران باشد كه البته در اوضاع كنوني بعيد به نظر مي‌رسد!

نماينده مجلس هفتم در پايان گفت: البته كشورهاي عربي منطقه، مشكلاتي اساسي را پيش روي خود مي‌بينند؛ مثل نداشتن پشتوانه مردمي مناسب و يا اعتبار نداشتن مشروعيت دولت‌هاي آنها نزد مردمشان؛ بنابراين، اين مسأله همواره آنها را به همكاري راهبردي با قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي سوق مي‌دهد كه اين موضوع با راهبرد ايران در منطقه تضاد دارد. به همين دليل، اين قدرت‌ها نيز تبليغات رواني گسترده‌اي را ايجاد كرده‌اند.

البته اعراب بارها تأكيد كرده‌اند كه ما انزواي ايران را نمي‌خواهيم، اما از نفوذ آن مي‌ترسيم؛ بنابراين، با يك جمع‌بندي كلي مي‌توان دريافت كه اولا محور چنين حركت‌ها، برخي كشورهاي عربي مانند امارات يا عربستان هستند و اجماعي ميان كشورهاي عربي درباره خطر ايران نيست. دوم آن‌كه قدرت‌هاي بزرگ به خوبي توانسته‌اند با بزرگنمايي اين مسأله، ميدان‌داري كنند.
دكتر اطهري، عضو هيأت علمي مركز تحقيقات استراتژيك خاورميانه، در اين‌باره معتقد است: تحركات اخير اعراب، برگرفته از مسأله‌اي محوري به نام رابطه ايران و آمريكاست. درواقع، «باراك اوباما» برخلاف رؤساي جمهوري پيشين آمريكا پس از انقلاب كه سخني از مذاكره با ايران نگفته بودند، خواهان گفت‌وگو با ايران است. اين در حالي است كه اين موضوع به شدت اعراب را نگران كرده است كه در مورد مسائل راهبردي منطقه در گفت‌وگوي ميان تهران ـ واشنگتن دور خورده و قرباني نشوند؛ اين محوري‌ترين عامل در تحركات اخير اعراب همانند نشست «1+5» است.
از سوي ديگر و از منظر گروه «1+5» براي تكميل پروسه فشار بر تهران و استراتژي تنگ كرده حلقه‌دار ايجاد فشارهاي منطقه‌اي در كنار فشارهاي بين‌المللي ضروري است، بنابراين با وارد كردن اعراب منطقه خاورميانه و به ويژه حاشيه خليج فارس ضمن يارگيري از كشورهاي اسلامي، حلقه فشار بر ايران را تنگ‌تر خواهند كرد.

اطهري افزود: البته بايد دقت داشته باشيم كه نمي‌توان همه اعراب اين حوزه را شامل اين قاعده دانست. درواقع براي اين نشست همه اعراب يكدست نبودند، قطر و عمان شركت نكردند و حتي وزير امور خارجه عمان موضع انتقادي داشت وقتي كه گفت اگر موضوع نشست نيويورك امنيت منطقه بوده است، پس چرا ايران و پاكستان را به اين نشست دعوت نكرديد يا اين كه مسأله هسته‌اي ايران، موضوعي نيست كه به اين نشست ربط داشته باشد، عماني‌ها آنگاه كه گفتند ما از ايران غيرهسته‌اي يا هسته‌‌اي هيچ‌گونه احساس خطري نمي‌كنيم، درواقع پرده از اختلافي برداشتند كه هم‌اكنون كشورهاي عربي منطقه را در بر گرفته است.

اين پژوهشگر مسائل خاورميانه افزود: درواقع حرف اساسي را در اين ميان بحرين گفت، آنها بيان داشتند كه ما مي‌خواستيم به «1+5» اين پيام را بدهيم كه وقتي موضوع ايران يا امنيت منطقه مطرح مي‌شود، كشورهاي منطقه هم بايد مورد مشورت قرار گرفته و در معادلات لحاظ شوند.

دكتر اطهري در ادامه گفت: مسأله اساسي ديگري كه هست، اين‌كه هم‌اكنون جرياني در ميان سران كشورهاي عربي شكل گرفته كه خط فكري پان‌ساماتيزم (اتحاد كشورهاي سامي) را دنبال مي‌كند. بر مبناي اين خط فكري، اعراب بايد جاي ايران و اسرائيل را عوض كنند؛ يعني درواقع دشمن اصلي آنها ايران خواهد بود نه اسرائيل. اما مسأله‌اي كه در اين ميان هست، شكافي است كه بين رأس حاكميت‌هاي عربي با بدنه اجتماعي و مردمي آنها وجود دارد. بدنه جوامع عربي، تفكرات ضدايراني را چندان برنمي‌تابد و به همين دليل است كه سران كشورهاي عربي هيچ‌گاه مواضع سرسختانه و مطلق ضدايراني در پيش نمي‌گيرند و به صورت موجي سينوسي با مسأله ايران برخورد مي‌كنند.
رويكرد اوباما در برابر ايران، هرچند در عمل محقق نشده و سطح و زمان مذاكرات مشخص نگشته، همين تغيير رويكرد مبني بر مذاكره با ايران به جاي تهديد در اوضاع كنوني، يكي از عوامل نگراني جدي اعراب منطقه است؛ البته در يك تحليل علمي، به هيچ وجه نمي‌توان دلايل اين نگراني و ترس را درك كرد، چراكه اين مسأله، صرفا امري ذهني است.

دكتر الهام امين‌زاده، عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس هفتم در اين‌باره مي‌گويد: شكل‌گيري چنين نشستي در نيويورك، اين پيام را دارد كه «1+5» همچنان به دنبال آن است تا موضوع هسته‌اي ايران را از مسأله‌اي سياسي و فني به موضوعي امنيتي تبديل كند و البته اين بار نيز با وارد كردن كشورهاي عربي خاورميانه، سعي در درگير كردن كشورهاي منطقه با اين موضوع دارد.

امين‌زاده افزود: طبيعتا وقتي بحث هسته‌اي ايران براي منطقه موضوعيت امنيتي پيدا مي‌كند، توجيه حضور نيروهاي نظامي فرامنطقه‌اي آسانتر شده و مورد استقبال كشورهاي منطقه قرار مي‌گيرد.

وي در ادامه با اشاره به تأثير ذهنيت تاريخي اعراب نسبت به ايران افزود: ترس كشورهاي عربي از ايران، مسأله‌اي است كه دستگاه ديپلماسي ما بايد با كمك نهادهاي حكومتي و غيرحكومتي اعم از سازمان‌هاي غيردولتي، گروه‌هاي پارلماني و همكاري‌هاي اقتصادي و فرهنگي، آن را كمرنگ كرده يا از بين ببرد، در آن صورت، همكاري‌هاي دوجانبه و چندجانبه، مي‌تواند امنيت منطقه را به طور كل تأمين كند.

اين استاد دانشگاه ادامه داد: البته رويكرد اوباما در برابر ايران، هرچند در عمل محقق نشده و سطح و زمان مذاكرات مشخص نگشته، همين تغيير رويكرد مبني بر مذاكره با ايران به جاي تهديد در اوضاع كنوني، يكي از عوامل نگراني جدي اعراب منطقه است؛ البته در يك تحليل علمي، به هيچ وجه نمي‌توان دلايل اين نگراني و ترس را درك كرد، چراكه اين مسأله، صرفا امري ذهني است.

دكتر امين‌زاده درباره نوع تعامل ايران با اعراب منطقه گفت: من توسعه روابط را بيشتر از محدودسازي روابط با اعراب قبول دارم، اما بر اين باورم كه روابط و تعامل بايد عزت‌مدار باشد. اعراب بايد درك كنند كه ايران بهترين گزينه براي ايجاد ثبات و امنيت در منطقه و حتي پشتيباني براي كشورهاي منطقه است؛ البته اين موضوع بايد با استفاده از روش‌هاي گوناگون و ظرفيت‌هاي رسمي و غيررسمي كشورمان، به نوعي به آنها تفهيم شود، چراكه در اين صورت، كشورهاي عربي با درك درست از منافع خويش و شناخت بهتر از ايران، مي‌توانند در چهارچوب تعاملي عزتمند و دوستانه، وضعيت امنيت پايداري در منطقه پديد آورند.