بودجه عملیاتی، گمشده در انبار بی‌برنامگی دولت‌ها

کد خبر: ۲۸۷۴۱۷

تاریخ: ۰۶ آذر ۱۳۹۱ - ۱۴:۵۷

لزوم نگاه معتدل و منطقی دولت به پروسه اجرای قانون هدفمندی ، ضرورت جدایی بودجه از نفت در اعتبارات سال آتی و تاکید مجلس و کارشناسان بر لزوم تحویل بودجه و تدوین آن با در نظر گرفتن شرایط تحریم از موارد متعددی است که نمایندگان مجلس و کارشناسان خواستار نگاه ویژه دولت به آنها در بودجه سال ۹۲ هستند و در این بین از بودجه عملیاتی تنها شعاری در سالگرد تحویل بودجه باقی مانده و ضرورت اجرای عملی آن در انبار بی برنامگی دولت ها گم شده است.

به گزارش خانه ملت، با نزدیک شدن به زمان تحویل بودجه سال ۹۲ به مجلس باز اما و اگر ها در خصوص ماهیت بودجه سال آتی بحث این روزهای رسانه ها و محافل کارشناسی اقتصاد شده است. لزوم نگاه معتدل و منطقی دولت به پروسه اجرای قانون هدفمندی ، ضرورت جدایی بودجه از نفت در اعتبارات سال آتی و تاکید مجلس و کارشناسان بر لزوم تحویل بودجه و تدوین آن با در نظر گرفتن شرایط تحریم از موارد متعددی است که نمایندگان مجلس و کارشناسان خواستار نگاه ویژه دولت به آنها در بودجه سال ۹۲ هستند.

در این بین اما باز همچون سالیان گذشته با نزدیک شدن به زمان تحویل بودجه بحث بودجه عملیاتی مطرح شده و بر ضرورت تهیه و تدوین آن تاکید می شود . اما در این بین تنها از بودجه عملیاتی شعاری در سالگرد تحویل بودجه باقی مانده است و ضرورت اجرای عملی آن در انبار بی برنامگی دولت ها گم شده است.

بودجه عملیاتی چیست؟

بودجه ریزی عملیاتی کارکردی در زمینه بودجه نویسی و برنامه ریزی یک ساله برای کشور است که امروز الگوی عمل قریب به اتفاق کشور های پیشرفته است. در این روش منبع بودجه به اهداف مورد نظر در قالب برنامه  به نحو اثر بخش و کارآمد تخصیص  می یابد

بودجه ریزی عملیاتی کارکردی در زمینه بودجه نویسی و برنامه ریزی یک ساله برای کشور است که امروز الگوی عمل قریب به اتفاق کشور های پیشرفته است. در این روش منبع بودجه به اهداف مورد نظر در قالب برنامه  به نحو اثر بخش و کارآمد تخصیص  می یابد.

بودجه عملیاتی یک برنامه سالانه به همراه بودجه سالانه است که رابطه میزان وجوه تخصیص یافته به هر برنامه با نتایج به دست آمده  از اجرای آن را بیان و بر اساس آن برنامه ریزی می کند.

موسی الرضا ثروتی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس تاکید دارد که  این نوع بودجه ریزی توانایی تصمیم گیرندگان در ارزیابی درخواست های بودجه ای دستگاه های اجرایی را با آگاه ساختن تصمیم گیرندگان به اطلاعات بهتر درباره نتایج هر برنامه یا برنامه هایی که برای رسیدن به اهداف مشترکی به کار می روند را افزایش می دهد.

همچنین حمید رضا فولادگر ، رییس کمیسیون اجرا و پیگیری نظارت اصل ۴۴ قانون اساسی مجلس  این بودجه تمام  فعالیت های مستقیم و غیر مستقیم مورد نیاز در برنامه و همچنین تخمین دقیقی از هزینه فعالیت ها را نیز در بر می گیرد.

احمد توکلی ، نماینده مردم تهران و عضو کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس نیز بودجه عملیاتی را وسیله ای برای تحقق اهداف اقتصادی توصیف و تصریح می کند که بودجه عملیاتی تعاریف علمی مشخصی دارد که تا کنون هیچ یک از بودجه های ارائه شده به مجلس در این قالب نبوده است.

بودجه عملیاتی;از حرف تا عمل

امروزه دیگر با توجه به تجربه هایی که در زمنیه بودجه ریزی سنتی به دست آمده است، اهمیت بودجه نویسی عملیاتی بر کسی پوشیده نیست.بودجه ریزی سنتی که روش متداول یا افزایشی نیز به آن گفته می شود، ناقص و ناکارآمد است. در این روش بیشتر، بر هزینه ها یا داده ها تاکید می شود.این روش تنها ۵۰ درصد مسئله یعنی اختصاص اعتبارات را می بیند و ۵۰ درصد مهم تر را نادیده می گیرد.این در حالی است که برای شکوفایی در جاده رشد اقتصادی  دولت باید بتواند به طور دقیق در قبال تخصیص اعتبار به دستگاه های زیرمجموعه خود، اهداف و وظایف مورد انتظار را نیز محاسبه کرده و بر اجرای آنها نظارت دقیق داشته باشد.

بسیاری از صاحبنظران نیز تاکید دارند که بودجه باید به صورت عملیاتی ارائه شود و همین امر باعث شد تا در قانون برنامه چهارم در سال ۸۳ دولت مکلف به بودجه ریزی عملیاتی شود. دولت نیز از سال ۸۵ به بعد این مسئله را مورد توجه قرار داد اما تاکنون این مهم محقق نشده و راه زیادی تا تحقق کامل آن باقی مانده است.

بسیاری از صاحبنظران نیز تاکید دارند که بودجه باید به صورت عملیاتی ارائه شود و همین امر باعث شد تا در قانون برنامه چهارم در سال ۸۳ دولت مکلف به بودجه ریزی عملیاتی شود. دولت نیز از سال ۸۵ به بعد این مسئله را مورد توجه قرار داد اما تاکنون این مهم محقق نشده و راه زیادی تا تحقق کامل آن باقی مانده است

بحث بودجه ریزی عملیاتی از برنامه سوم آغاز شد که البته به مرحله قانون گذاری نرسید، زیرا اجرایی کردن بودجه ریزی عملیاتی نیازمند مهندسی ومعماری جدید از بودجه است.

پرداختن به بودجه ریزی عملیاتی از برنامه چهارم به صورت جدی در ماده ۱۳۸ دیده شده و در ماده ۱۴۴ نیز بر تخصیص منابع مالی به فعالیت ها بر اساس این نوع بودجه ریزی تاکید شده است ضمن آنکه در لایحه مدیریت خدمات کشوری نیز بودجه ریزی عملیاتی به طور کامل دیده شده است.

در سالهای گذشته و در دولت های قبلی مکررا بر لزوم تهیه و تدوین بودجه عملیاتی تاکید شده است اما متاسفانه بودجه عملیاتی به صورت شعار دولت ها باقی مانده و هرگز محقق نشده است.

سال گذشته نیز در نیمه بهمن ماه که با دو ماه تاخیر بودجه سال ۹۱ به مجلس ارائه شد، محمد رضا میر تاج الدینی ، معاون پارلمانی وقت رییس جمهور در گفت و گو با خانه ملت از عملیاتی بودن بودجه سال ۹۱ خبر داد.

این در حالی بود که در زمان بررسی این لایحه در صحن علنی مجلس نمایندگان مجلس از جمله رضا حسینی قطل آبادی، احمد توکلی و الیاس نادران با این که بودجه سال ۹۱ هیچ نشانی از بودجه عملیاتی ندارد و بر اساس الگوهای بودجه ریزی سنتی تدوین شده است تاکید داشتند.

ماهیت بودجه عملیاتی چیست؟

هدف نهایی بودجه ریزی عملیاتی یاری رساندن به اتخاذ تصمیمات عاقلانه در خصوص تخصیص و تعهد منابع دولت بر اساس پیامدهای قابل سنجش است که نتایج قابل انتظار دستگاه ها را در طی زمان منعکس می کند باید با ارائه مبنای صحیح جهت اتخاذ تصمیم در خصوص تخصیص منابع، ایجاد ارتباط بین بودجه و نتایج عملکرد، ارائه مبنایی برای پاسخگویی بیشتر در قبال استفاده از منابع کشور، تمرکز فرآیند تصمیم گیری روی مهمترین مسایل و چالش هایی که دستگاه ها با آن مواجهند و ارائه مشوق هایی برای مدیریت عملکرد بر مبنای بهبود مستمر به تدوین بودجه عملیاتی پرداخت.

در بودجه عملیاتی نیازی به تغییر در سیاستگذاری اقتصادی نیست، تنها کنترل دولت و نظارت برعملکرد دولت آسان تر می شود

برقراری ارتباط میان خروجی فعالیت ها و اقدامات دستگاهها، اندازه گیری و مدیریت نتایج فعالیت دستگاه ها بر روی اقتصاد کشور، تعریف خروجی ها در قالب شاخص های اندازه گیری و ارزیابی کیفیت کالاها و خدمات، ارائه شاخص های شفاف عملکردی و مسئولیت پذیر ساختن مدیران در قبال تصمیماتی که برای بودجه می گیرند نیز از جمله دستاوردهای بودجه ریزی عملیاتی است.

اما در پاسخ به سوال علل محقق نشدن بودجه ریزی عملیاتی باید به ماهیتی که این بودجه دارد اشاره کرد. بودجه ریزی عملیاتی یکی از راه های تقویت مسئولیت  پاسخگویی است .

محمد قسیم عثمانی در گفت و گو با خبرگزاری خانه ملت در تشریح علل عدم تحقق بودجه نویسی عملیاتی به قصور و برخی از نیات پنهانی مسئولان اشاره دارد.

این عضو کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس تاکید دارد که با پیاده شدن بودجه ریزی عملیاتی تخصیص منابع به شهرها و استان‌ها و سازمان‌ها بر اساس یک سیر منطقی خواهد بود و دیگر قدرت اجرایی افراد نمی تواند در تخصیص اعتبار برای حوزه های مورد نظر آن ها و از سازمان های مورد توجه آنان دارای اهمیت باشد.
در بودجه عملیاتی نیازی به تغییر در سیاستگذاری اقتصادی نیست، تنها کنترل دولت و نظارت برعملکرد دولت آسان تر می شود و در این بین به نظر می رسد در سال های گذشته ، دولت ها چندان دل خوشی از پیاده این روش بودجه نویسی و به دنبال آن افزیش میزان نظارت نهادهای نظارتی بر عملکرد خود ندارند

این نکته پیش از این نیز مورد توجه بسیار از کارشناسان اقتصادی بود . جمشید پژویان ، اقتصاد دان و استاد دانشگاه شهید بهشتی بزرگ ترین مزیت بودجه عملیاتی، کنترل بهتر نهاد دولت می داند و اعلام می کند که  در بودجه عملیاتی نیازی به تغییر در سیاستگذاری اقتصادی نیست، تنها کنترل دولت و نظارت برعملکرد دولت آسان تر می شود.

به نظر می رسد در سال های گذشته ، دولت ها چندان دل خوشی از پیاده این روش بودجه نویسی و به دنبال آن افزیش میزان نظارت نهادهای نظارتی بر عملکرد خود ندارند

تیر خلاص دولت نهم به سازمان برنامه و بودجه

سازمان برنامه و بودجه در زمان مدیریت دکتر رهبر بر آن ، اقدامات مهمی در راستای تدوین بودجه عملیاتی برداشت . سازمان برنامه و بودجه در تیرماه سال ۱۳۷۹ با سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام گردید و از این ادغام سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تشکیل شد. متاسفانه گام های تدوین بودجه عملیاتی با انحلال این سازمان متوقف شد.

حمید رضا فولادگر در گفت و گو با خبرگزاری خانه ملت انحلال سازمان برنامه و بودجه را تیر خلاص به تمامی زحمات دولت های قبلی برای تهیه و تدوین بودجه عملیاتی اعلام کرد.

جعفر قادری ، عضو کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات نیز سازمان برنامه و بوجه را مرکزی مهم و اساسی در جهت تدوین بودجه عملیاتی اعلام می کند و تاکید دارد که دولت نهم در یک اقدام بی پایه و بدون نگاه علمی این سازمان را منحل کرده است.

سازمان برنامه و بودجه در زمان مدیریت دکتر رهبر بر آن ، اقدامات مهمی در راستای تدوین بودجه عملیاتی برداشت . سازمان برنامه و بودجه در تیرماه سال ۱۳۷۹ با سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام گردید و از این ادغام سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تشکیل شد. متاسفانه گام های تدوین بودجه عملیاتی با انحلال این سازمان متوقف شد

مسعود پزشکیان ، نماینده مردم تبریز و عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در گفت وگو با خانه ملت نیز تاکید دارد که دولت باید توضیح دهد که با چه منطقی سازمان برنامه و بودجه را منحل کرده است و در سفرهای استانی بدون منطق تخصیص اعتبار می کند و در نهایت نیز نمی تواند اعتبارات وعده داده شده را پرداخت کند.

محمد قسیم عثمانی ، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس نیز انحلال سازمان برنامه و بودجه را عامل مهمی در به هم ریختگی بودجه سنواتی و افزایش بی انضباطی مالی کشور می داند.

تاخیر در ارائه بودجه بودجه، سنگ اول در مسیر تحقق بودجه عملیاتی

تاخیر در ارئه بودجه نیز در این بین داستان تکراری دولت نهم و دهم شده است. در این بین نمایندگان مجلس و کارشناسان اقتصادی تاکید دارند که برای تحقق بودجه عملیاتی در نخستین گام لایحه بودجه سنواتی باید در موعد مقرر به مجلس ارائه شود.

در این بین سید ناصر موسوی لارگانی ، عضو کمیسیون اقتصادی  در گفت و گو با خانه ملت مطرح می کند که دولت هر سال شعار بودجه عملیاتی را می دهد اما حتی به نخستین ضرورت ان یعنی تحویل به موقع بودجه در نیمه آذرماه وفادار نمی ماند.

از طرف دیگر ارسلان فتحی پور ، رییس کمیسیون اقتصادی مجلس مطرح می کند که تاخیر در ارائه لایحه بودجه گام خلافی در جهت تلاش برای تحقق بودجه عملیاتی است و از طرف دیگر نیز فرصت کار کارشناسی را از مجلس برای بررسی بودجه می گیرد.

تاخیر در ارائه لایحه بودجه گام خلافی در جهت تلاش برای تحقق بودجه عملیاتی است و از طرف دیگر نیز فرصت کار کارشناسی را از مجلس برای بررسی بودجه می گیرد

بسترسازی برای امکان این نوع بودجه نویسی امروز باید در راس امور قرار گیرد. باید توجه شود که در شرایط حاضر کشور با توجه به لزوم تحقق اقتصاد مقاومتی بودجه عملیاتی از یک فضیلت اقتصادی به یک ضرورت تبدیل شده است. برای این مهم البته باید نخست بسترهای لازم را تهیه و تدوین کرد. به طور مثال برای پیاده سازی بودجه عملیاتی نیازمند کسر ردیف های متفرقه بودجه نیز هستیم. نظام فنی ،اجرایی و پیمانکاری اصلاح و قیمت تمام شده خدمات در بخش اداری دولت محاسبه دقیق شود، تا زمانی که قیمت تمام شده خدمات محاسبه نشود بودجه عملیاتی تخصیص نمی یابد، اختیارات و برابر آن مسوولیت های مدیران باید ارتقا یابد و برخی از پاداش های دستگاه های اجرایی و بخشی از حقوق و مزایا باید وابسته به میزان تحقق اهداف و برنامه های آن دستگاه داشته باشد.

عزم جدی در مسوولان و وفاق ملی برای تحقق بودجه عملیاتی ضروری است، بودجه عملیاتی باید به عنوان یک ضرورت تلقی شود نه یک فضیلت; بنابراین بین قوای سه گانه و بدنه دولت باید هماهنگی و عزم جدی برای تحقق این مهم در بدنه اقتصادی کشور الزامی است که نباید بیش از این در تهیه بسترها و ارائه آن تاخیر شود.