می‌خواهیم شبكه اطلاع رسانی خشكسالی راه‌اندازی کنیم

رئيس پايگاه مديريت خشكسالی كشاورزی

کد خبر: ۲۸۴۲۷۲

تاریخ: ۲۰ آبان ۱۳۹۱ - ۲۱:۰۲

كشاورزي به علت سروكار داشتن با گياهان به عنوان موجودات زنده تنها بخشي است كه ميزان توليدات آن وابستگي كامل با شرايط آب و هوايي دارد.

از سوي ديگر خشكسالي يكي از مهم ترين بلاياي طبيعي است كه به رغم پائين بودن تلفات انساني نسبت به ساير بلاياي طبيعي اثرات مخرب زيست محيطي فراواني به دنبال دارد كه مي تواند اقتصاد مناطق را بويژه در بخش كشاورزي با چالش هايي مواجه كند. در 40 سال گذشته 27 پديده خشكسالي در كشور اتفاق افتاده كه بر اين اساس بايد خشكسالي را جزو لاينفك اقليم كشور در نظر گرفت و آن را به عنوان يك واقعيت در كنار بخش كشاورزي پذيرا باشيم.

گرچه با وجود رشد تكنولوژي هنوز امكان مقابله با خشكسالي در هيچ كجاي دنيا وجود ندارد اما مي توان با شناخت اصولي اين پديده براي كنترل و همزيستي با آن برنامه ريزي كرد.

در كشور ما در مجموع 18 ميليون هكتار اراضي زير كشت محصولات كشاورزي قرار دارد كه 3 ميليون هكتار آن كشت آيش (يكسال در ميان كشت مي شود) است كه عمدتاً ديم است.

در همين حال از مجموع 15 ميليون هكتار اراضي زراعي و باغي كشور حدود 800 هزار باغ ديم و 5/6 ميليون هكتار اراضي زراعي ديم وجود دارد و به همين دليل وقوع پديده خشكسالي بيشترين تاثير را بر روي توليدات ديم ما مي گذارد.40 درصد سطح زير كشت گندم كه عمده ترين محصول استراتژيك كشاورزي به شمار مي رود معمولاً به صورت ديم كشت مي شود.آمار نشان مي دهد كه در سال زراعي 78-77 حدود 70 درصد محصول گندم ديم براثر خشكسالي از بين رفت.هرچند طي سال هاي اخير راهكارهاي مختلفي براي مبارزه با پديده خشكسالي در بخش كشاورزي از جمله كشت گياهان مقاوم به خشكسالي و استفاده از فناوري باروري ابرها ارائه شده اما بدون شك پيش بيني خشكسالي مي تواند مهم ترين اقدام علمي و عملي براي كنترل و كاهش خسارت خشكسالي باشد.موسسه تحقيقات آب وخاك وزارت جهاد كشاورزي يكي از 23 موسسه ملي تحقيقات بخش كشاورزي است كه مسئول بررسي راهكارهايي براي كنترل خشكسالي در بخش كشاورزي است، در خصوص راهكارهاي اين موسسه براي مقابله بخش كشاورزي با اين پديده به سراغ دكتر احمد فاتحي مرج رئيس پايگاه مديريت خشكسالي كشاورزي رفتيم.

ماحصل گفت وگويمان در پي مي آيد:

تعريف شما از خشكسالي در بخش كشاورزي چيست؟

تعريف عمومي خشكسالي اين است كه ميزان بارندگي در يك منطقه پائين تر از ميانگين سالانه بارندگي طولاني مدت آن مكان باشد به عنوان مثال ميانگين بارندگي در منطقه كرمان طي 60 سال اخير 150 ميليمتر است. پس وقتي ميانگين بارندگي در اين منطقه از ميزان فوق كمتر باشد گفته مي شود خشكسالي اتفاق افتاده اما آن تعريفي كه در كشاورزي مد نظر ما است ميزان پراكنش مناسب باران است نه ميزان آن و به همين دليل است كه شما مي بينيد فرضاً در يك فصل ميزان بارندگي بسيار بالااست ولي گفته مي شود كه خشكسالي به بخش كشاورزي خسارت زده است. در واقع ما در اراضي ديم و مراتع كه بالاترين تاثير را از خشكسالي مي بينند بيشتر نياز به توزيع مناسب باران داريم تا ميزان آن.

به رغم اين كه خشكسالي به نوعي با كشاورزي ما عجين شده به نظر مي رسد طي سال هاي گذشته به تحقيقات آن و چگونگي كنترل خشكسالي در بخش كشاورزي كمتر بها داده شده است، نظر شما چيست؟

البته در سال هاي قبل فعاليت هايي صورت گرفته اما هيچ گاه اين فعاليت ها جامع و كامل نبود به گونه اي كه حتي شاخصي براي خشكسالي وجود نداشت و همه گزارش هاي خسارات خشكسالي بسيار تقريبي بود اما با شروع فعاليت دولت نهم و در سال 1386 با دستور وزير وقت جهاد كشاورزي، پايگاه ملي مديريت خشكسالي شكل گرفته و مي توان گفت پس از آن بود كه تحقيقات منسجم و ساماندهي شد و با استفاده از اطلاعات و تصاوير ماهواره اي توانستيم به صورت ماهانه گزارش جامعي را از خشكسالي براي قسمت هاي مختلف وزارتخانه جهادكشاورزي ارائه كنيم.

برآوردي از ميزان خسارت سالانه خشكسالي وجود دارد؟

ببينيد خسارت خشكسالي در بخش كشاورزي در دو بخش نمودار مي شود يكي خسارت كوتاه مدت و ديگري خسارت بلندمدت است كه متاسفانه ابعاد آن به قدري گسترده مي شود كه قابل محاسبه نيست. ولي در مجموع مي توان گفت طي دهه گذشته سال هايي داشته ايم كه در يك سال خسارتي حدود 500 ميليارد تومان بابت خشكسالي متحمل شده ايم.

پس با اين حساب ما هر چقدر كه در بخش تحقيقات خشكسالي سرمايه گذاري كنيم مي تواند صرفه اقتصادي داشته باشد.

دقيقاً همين طور است چون ما در كشور از بابت نيروي انساني محقق و متخصص بويژه در بخش كشاورزي كمبودي نداريم و شما مي بينيد كه طي چند سال اخير چه دستاوردهاي علمي در همه بخش ها داشته ايم و به جرات مي توان گفت نتيجه تحقيقات علمي بخش كشاورزي كشور مي تواند خشكسالي در بخش كشاورزي را مهار كند.

فعاليت شما در چه بخش هايي متمركز است؟

بخش اول كار ما پايش خشكسالي با استفاده از تصاوير ماهواره اي است كه شدت و مدت خشكسالي در كشور را از لحاظ مكاني براي ما مشخص مي كند. به عنوان نمونه شايد كمتر كشاورزي باور كند كه ما در خوزستان كه قطب كشاورزي كشور است در مرحله هشدار خشكسالي هستيم، ولي واقعيت اين است كه طي 2 سال قبل شرايط خشكسالي در اين استان به گونه اي بوده كه بايد براي آن برنامه ريزي شود.

براين اساس وضعيت استان هاي كشور در سال گذشته چگونه بوده است؟

درسال زراعي گذشته در بخش هاي شمالي و غرب كشور و برخي مناطق شمال شرق مانند خراسان شمالي شرايط نسبتاً خوبي داشتيم ولي در بقيه استان ها شرايط خشكسالي بوده است.

اين بخش از فعاليت شما كه البته بايد گفت مي تواند براي تحقيقات شما بسيار مفيد باشد مربوط به آنچه قبلاً اتفاق افتاده ولي آيا واقعاً ما به جايي رسيده ايم كه بتوانيم خشكسالي را از قبل پيش بيني كنيم؟

بله، با وجود اين كه ما هنوز در گام هاي اوليه اين موفقيت هستيم ولي بدون شك ما در حال حاضر در اين زمينه از بسياري از كشورهاي پيشرفته جلوتر هستيم.ايران در حال حاضر مي تواند چگونگي شرايط اقليمي كشاورزي براي فصل آينده را از نظر وجود خشكسالي پيش بيني كند كه اين امر مي تواند كمك بزرگي به بخش كشاورزي براي افزايش توليد يا كنترل لطمات ناشي از خشكسالي باشد.

در اين راستا و براساس مدلي كه هم اكنون مراحل نهايي خود را مي گذراند كشور به 9 منطقه تقسيم شده و با تحقيقاتي كه صورت مي گيرد مي توان پيش بيني كرد هر كدام از اين مناطق 9 گانه كشور براي فصل آتي چه وضعيت آب و هوايي خواهد داشت و كشاورزان اين مناطق مطلع خواهند شد كه فرضاً براي فصل بعد مي توانند اقدام به كشت كنند يا نه.

اين طرح چه زماني كاربردي خواهد شد تا كشاورزان بتوانند به صورت مستقيم و با اعتماد از يافته هاي آن استفاده كنند؟

اين طرح مرحله آزمايش را گذرانده و از نظر علمي كاملاً جواب داده ولي به هر جهت براي اجراي آن در ابعاد بزرگ نياز به اعتبار داريم تا بتوانيم اطلاعات را از طريق بيش از هزار و 200 مركز خدمات كشاورزي دهستان ها كه مهم ترين مراكز ترويجي كشاورزي به شمار مي روند يا ديگر روش هاي ارتباطي با كشاورزان در اختيار آنها قرار بگيرد.

آيا مركز شما در زمينه مديريت ريسك كشاورزي ورود پيدا كرده است؟

اتفاقاً اين مسئله يكي از مهم ترين ابعاد كاري ما را شامل مي شود. ما در نظر داريم يك شبكه اطلاع رساني خشكسالي به كشاورزان راه اندازي كنيم تا دستورالعمل هاي مقابله با خشكسالي هرچه سريع تر از طريق فضاي مجازي وب در اختيار كشاورزان و ديگر دست اندركاران بخش قرارگيرد كه در صورت در اختيار قرار گرفتن اعتبار لازم آمادگي راه اندازي آن وجود دارد.

پيشنهاد مشخص شما براي كنترل خشكسالي در بخش كشاورزي چيست؟

كنترل خشكسالي در بخش كشاورزي احتياج به يك نگاه فرابخشي دارد نظير آنچه در طرح توسعه كشاورزي رخ داده و در حال حاضر 11 وزارتخانه عضو كارگروه آن هستند. با توجه به ابعاد قضيه ضروري است يك كارگروه متشكل از وزارتخانه هاي ذيربط تشكيل شود تا بدين ترتيب متولي كنترل خشكسالي مركزيت پيدا كند و فرضاً اگر تصميمي براي سفره هاي آب زير زميني گرفته مي شود همه به آن پايبند باشند.

مثالي براي شما مي زنم در حال حاضر ما در كرمان كه بيش از 10 سال خشكسالي داريم و ميزان بارش سالانه كمتر از 100 ميليمتر است و سطح آبهاي زيرزميني هر روز كاهش مي يابد ولي مي بينيم كه به رغم هشدارهايي كه داده مي شود هنوز باغات پسته در حال توسعه هستند در حالي كه در چنين شرايطي نبايد توسعه اي در باغات داده شود و بايد براي رسيدن به افزايش توليد به جاي افزايش سطح زير كشت، بيشتر روي افزايش بهره وري تمركز كنيم.

منبع: ايران