تخيل را از كودكان نگيريم

مركز آفرينش هاي فرهنگي و هنري كانون پرورش فكري

کد خبر: ۲۷۸۴۵۶

تاریخ: ۲۲ مهر ۱۳۹۱ - ۱۵:۳۳

بسياري از ما اين روزها آن قدر غرق زندگي در دنياي مدرن و گرفتاري هايش شده ايم كه بخش هاي مهمي از زندگي فردي و جمعي مان را به دست فراموشي سپرده ايم. بخش هايي كه شايد از اركان اصلي زندگي هر يك ما به شمار آيند. مطالعه و توجه به شكل گيري عادت آن يكي از همين مقوله هاست، مقوله اي كه حداقل در ميان مردم ما چيزي نمانده كه از ياد برود. بهترين شاهد براي اين ادعا هم ورود انواع و اقسام سرگرمي ها و ابزارهاي ديجيتالي به درون خانواده ها است، ابزارهايي كه به مرور در حال جايگزين شدن به جاي كتاب هستند، سرگرمي هايي كه شايد كودكان را در طول روز مشغول خود ساخته و از اين طريق مادران و پدران جوان فرصت بيشتري براي پرداختن به كارهاي ديگرپيدا كنند.

تمام اينها در حالي است كه سرانه مطالعه اي كه همه از پائين بودنش گلايه دارند، عادتي نيست كه در بزرگسالي بتوان نهادينه اش كرد. بايد از همان دوران كودكي به پي ريزي پايه هايش توجه كرد. اتفاقي كه هنگامي كه مادر يا پدر كتابي در دست گرفته و براي كودك خود مي خوانند؛ رخ خواهد داد. اتفاقي كه اين روزها به لطف همان سرگرمي هايي كه ممكن است به شكل انواع و اقسام لوح هاي فشرده بازي يا كارتون و... به خانه هاي ما راه يافته باشند؛ در حال وقوع است. به همين منظور امروز تصميم گرفتيم پاي گفت وگوي يكي از نويسندگان كودك و نوجوان كشورمان كه سابقه كاري او سال ها فعاليت در حوزه كودكان و نوجوانان را هم نشان مي دهد بنشينيم. مريم صباغ زاده، مدير مرکز آفرينش هاي فرهنگي و هنري کانون پرورش فکري کودکان و نوجوان.

تمركز خانواده هاي جوان به تهيه انواع و اقسام سرگرمي هاي ديجيتالي به جاي خريد كتاب چه نتايجي براي نسل هاي آينده به دنبال خواهد داشت؟

به طور قطع كتاب چيزي نيست كه بتوان برايش هيچ جايگزيني پيدا كرد اما اين كه در استفاده از لوح هاي فشرده و ساير سرگرمي هاي ديجيتالي تنها به نكات منفي آن اشاره كنيم هم قضاوت درستي نيست. اين ابزارهاي سرگرمي نوين كه بخشي از آنها به صورت بازي هاي رايانه اي و بخش ديگري هم به شكل انواع و اقسام لوح هاي فشرده اعم از شعر و آوازهاي كودكانه، قصه گويي، كارتن و... مورد استفاده قرار مي گيرند، همانند شمشير دولبه اي عمل مي كنند. وجود اين سرگرمي ها درخانه هاي امروز را نمي توان اتفاق بدي به شمار آورد و نمي توان بچه ها را به طور كامل از اين وسايل نهي كرد. ما هم به عنوان مادران و پدراني كه در عصر حاضر زندگي مي كنيم ناچاريم تا حدي قدم در دنياي فرزندانمان گذاشته و آن را بشناسيم. در دنياي بچه هاي امروز كه تا چشم باز كرده اند خود را در كنار ابزارهايي همچون رايانه ديده اند وجود اين سرگرمي ها چيز غريبي نيست. از همين رو مي گويم كه در قدم نخست بايد دنياي بچه ها را بشناسيم و بعد تصميم بگيريم كه كدام ابزار نبايد در دسترس آنها قرار بگيرد.

پس معتقديد كه در استفاده از اين ابزارهاي نوين سرگرمي بايد از دو منظر نگاه كرد؟

بله همين طور است. بايد با واقع بيني بيشتري به اين مسئله بپردازيم. اين كه تنها بر جنبه منفي آنها تاكيد كنيم نشان از بي اطلاعي و قضاوت يك طرفه ما دارد. البته قبول دارم كه اين لوح هاي فشرده و ابزارهاي ديجيتالي مطالعه و بازي به مرور در حال جايگزين شدن به جاي كتاب هستند، اتفاقي كه به هيچ وجه ديدگاه مثبتي به آن ندارم. با توجه به حوزه كاري خودم در كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان و اين كه بايد براي خريد كتاب از انتشاراتي هاي غيركانوني براي نزديك به هزار مركز كانون تصميم بگيريم، تا حد بسياري در جريان اين مباحث قرار دارم. براي همين است كه مي گويم نبايد تمام تمركزمان بر مخرب بودن استفاده از ابزارهاي نوين سرگرمي باشد. اگر قرار به نقد اين سرگرمي هاي ديجيتالي باشد بايد به جنبه هاي خوب و بد آن با هم پرداخته شود. در كانون پرورشي كميته انتخاب كتاب ها، به كتاب هاي الكترونيك، بازي هاي رايانه اي و ساير سرگرمي هاي ديجيتالي هم بها داده مي شود.

مخرب دانستن مطلق اين سرگرمي را شما از بي اطلاعي از دنياي كودكان و ناآشنا بودن با اين سرگرمي هاي ديجيتالي مي دانيد؟

بله. باز هم مي گويم قبل از هرگونه اظهار نظردر خصوص مثبت يا منفي بودن تاثيرات استفاده از اين سرگرمي ها بايد قدم به دنياي كودكان گذاشت و آن را شناخت. بايد اطلاع درستي از كاركردهاي اين سرگرمي ها پيدا كرد و بعد در خصوص آن صحبت كرد. بايد با نگاه واقع بينانه اي به دنياي بچه ها نزديك شد و از دنيايي كه آنها دوست دارند باخبر شد. منتها باز هم مي گويم كه نبايد با توجه بيش از اندازه به اين سرگرمي هاي نوين بچه ها را از كتاب و مطالعه به شكل سنتي آن محروم كرد. خود من با اين كه در اواخر دهه چهل عمرم هستم ولي هنوز كه هنوز است تا كتاب تازه اي در دست مي گيرم از بوي صفحات كاغذي آن به وجد مي آيم. هر زمان كه كتاب تازه اي مي بينم اول با بوي صفحات كاغذي اش نفس مي كشم و بعد به مطالعه آن مي پردازم. بي اغراق در هيچ زمان و دوره اي نمي توان جايگزيني براي كتاب برگزيد. هيچ سرگرمي و ابزاري قادر نخواهد بود جاي كتاب را بگيرد.

كتاب هاي ديجيتالي چطور؟

اين گونه كتاب ها در دنياي امروز و به واسطه گسترش استفاده از فضاي مجازي طرفداران خاص خود را پيدا كرده اند. كتاب هايي كه كاربران معمولاً پشت رايانه يا در تلفن همراه خود به مطالعه آنها مي پردازند. منتها معتقدم كه اين كتاب ها بيشتر براي اوقاتي كه ما زماني براي مطالعه در اختيار نداريم مناسب هستند. من هم از كتاب هاي گويا استفاده مي كنم ولي تنها زماني كه مشغول كارهايي همچون رانندگي يا انجام كارهاي روزانه غير فكري هستم. دنياي امروز و مشغله هايش آنقدر انسان ها را درگير خود كرده است كه استفاده از كتاب هاي نوين براي افرادي كه به مطالعه علاقه مند هستند تقريباً گريزناپذير است.

به همين خاطر است كه معتقدم نبايد تنها بر جنبه منفي اين ابزارهاي نوين تاكيد داشت. اما در صورتي كه ضرورتي احساس نشود هم استفاده ازاين ابزارهاي ديجيتالي را توصيه نمي كنم. از كتاب و مطالعه آن به شكل سنتي هم كه بگذريم اين كه بچه ها تمام روز پشت مانيتور رايانه نشسته و مشغول بازي هاي رايانه هاي باشند چندان قابل قبول نيست. زماني كه كودكان با استفاده از اسباب بازي هاي واقعي و خارج از فضاي مجازي به بازي مي پردازند؛ مهارت هاي بسياري كسب مي كنند. شايد بد نباشد در خصوص اهميت اين مسئله مثالي بزنم. در كشور ژاپن اين مسئله از چنان اهميتي براي والدين جوان برخوردار است كه تلاش مي كنند از همان سال هاي نخست زندگي به كودكانشان در كسب مهارت هايي اين چنيني ياري رسانند. به عنوان نمونه براي آنها اسباب بازي هايي بسيار كوچك تهيه مي كنند؛ اسباب بازي هايي كه قطعات بسيار ريزي دارند. از اين طريق كودك از همان ابتدا دستانش توان كار كردن با اجزاي كوچك را مي آموزد. اين درصورتي است كه استفاده تمام وقت ازبازي هاي رايانه اي چنين فرصتي را از كودكان مي گيرد. اين تنها يكي از معضلات تمركز بيش از اندازه بر اين ابزارهاي نوين است.

مطالعه كتاب در تقويت ذهن و دنياي تخيلات كودكان هم اثرات مثبت بسياري دارد. ابزارهاي نوين چطور؟ آيا آنها هم به همين اندازه در تقويت دنياي خيالي كودكان موثر هستند؟

نه. در واقع اصلاً اين طور نيست. زماني كه كودك پشت مانيتور مي نشيند؛ هم ذهن و هم چشم و گوش او درگير مي شود. زماني كه كودك علاوه بر گوش از چشم خود هم بهره مي گيرد؛ ديگر جاي خالي اي در ذهن او نمي ماند كه بخواهد به تصويرسازي آن در ذهن خود بپردازد. اما زماني كه والدين براي كودك خود كتابي مي خوانند از آنجايي كه كودك تصويري از اين داستان نمي بيند و تنها با گوش خود مي شنود به ناچار در دنياي خيال خود بايد به تصويرسازي در خصوص داستان مورد نظر و شخصيت هاي آن بپردازد. تقويت قدرت تخيل كودكان از راه كتاب خواندن براي آنان يكي از مهمترين فوايد مطالعه است. بچه ها مي توانند آن طور كه دوست دارند به بازسازي شخصيت ها در ذهن خود پرداخته و هر شخصيتي را آن طور كه خود دوست دارند تصويرسازي كنند. در صورتي كه پدر و مادري بخواهند براي آرام كردن فرزندان خود و اين كه زمان بيشتري در خصوص انجام كارهاي خود در اختيار داشته باشند؛ ازخواندن كتاب دوري كرده و تنها به سرگرمي هاي ديجيتالي روي بياورند بايد بدانند كه كودكان خود را از چه فرصتي محروم خواهند كرد.

استفاده از دستگاه هاي جديد سرگرمي و ابزارهاي ديجيتالي براي كودكان مضرات بسياري دارد. بايد حواسمان باشد كه براي اين كه آنها را از سر خود باز كنيم به شكلي افراطي به سراغ اين سرگرمي ها نرويم. همان طور كه گفتم مخالف جايگزين شدن كامل اين سرگرمي ها به جاي كتاب هستم. مطالعه كتاب به شكل سنتي از چنان اهميتي برخوردار است كه بي اغراق مي گويم اگر در خانه اي يك كتابخانه از كتاب هاي مكتوب نباشد؛ آن خانه فاقد روح و سرزندگي است.

نفوذ اين سرگرمي ها و كتاب هاي گويا در كشورهاي ديگر به چه صورت است؟

در چند سال گذشته برخي از كشورهاي پيشرفته آنچنان تحت تاثير فضاهاي الكترونيك و مجازي قرار گرفتند كه تصميم گرفتند استفاده از آنها را جايگزين كاغذ كنند. آنها تا حد بسياري اين كار را انجام دادند ولي در نهايت از كرده خود پشيمان شدند. اين كشورها بعدها فهميدند كه به پيكره فرهنگ، هنر و حتي ديگر علوم آنها لطمه هاي بسياري خورده است. بعد از اين آزمون غلط «NGO » هاي بسياري فعاليت خود را در راستاي حمايت از كتاب و مطالعه به شكل سنتي آغاز كردند. در شرايطي كه تمام دنيا به سمت حرمت گذاشتن به مكتوبات مي رود حيف است كه ما بچه هايمان را با اين چيزها سرگرم كنيم. ما بايد از تجربه هاي جهاني استفاده كنيم. تجربه نشان داده هيچ ابزار يا سرگرمي اي جاي كتاب آن هم به شكل سنتي را نمي گيرد. به همين سبب با اطمينان مي گويم كه آزموده را آزمودن خطاست.

منبع: ایران