رفع فقر كودكان كليد توسعه كشور است

به مناسبت روز جهانی كودک

کد خبر: ۲۷۷۵۳۸

تاریخ: ۱۸ مهر ۱۳۹۱ - ۱۱:۰۹

شانزدهم مهرماه هر سال، مصادف با روز جهاني كودك است: مصادف با روز خنده هاي شاد، نگاه هاي معصوم و شيطنت هاي پيدا و پنهان كودكاني كه گرچه در نقاط مختلف جهان و با فرهنگ و تحت تاثير نگرش هاي گوناگون در حال گذراندن نخستين دوران زندگي خود هستند، اما دنياي پاك، و نيازها و تمايلات مشتركي دارند كه تنها مختص به خود آنهاست: مختص به كودك و دوران كودكي.

دكتر فرشيد يزداني، فعال حقوق كودك، تعداد كودكان ايران را جمعيتي در حدود 5/22 ميليون نفر مي داند كه متاسفانه متولي خاصي ندارند وتعداد زيادي از آنها در شرايط زير خط فقر زندگي مي كنند و متناسب با زندگي آنها بودجه يي در نظر گرفته نشده. اين كارشناس حوزه كودك، ايجاد يك نهاد ملي حقوق كودك براي كمك به آتيه كودكان اين سرزمين را بسيار ضروري مي داند و معتقد است رفع فقر كودكان، كليد توسعه كشور است. با اين كارشناس و فعال حقوق كودك به مناسبت روز جهاني كودك گفت وگو كرده ايم.

اگر بخواهيم يك مفهوم دقيق از واژه كودكي ارائه دهيم، اين تعريف چيست، و نگاه غالب جامعه ايران به دوران كودكي، با توجه به فرهنگ و سنت خاص حاكم بر زندگي ايراني، چگونه است؟

مفهوم كودكي در ايران در حقيقت چه از جنبه اجتماعي و چه از جنبه قانوني در كشور ما داراي تعريف مشخصي نيست. در حوزه قانوني افراد زير 18 سال كودك به حساب مي آيند. در قانون مدني دختران زير 9 سال و پسران زير 15 سال قمري، سپس در اصلاحيه همين قانون سن كودكي دختران براي ازدواج به 13 سال افزايش مي يابد. در عين حال سن شركت در انتخابات قبلا16 سال بود كه بعدا به 18 سال رسيد و سن اقدام براي دريافت گواهينامه رانندگي 18 سال است. پس مي بينيم كه سنين دقيقي به عنوان سنين كودكي مشخص نشده. همچنين در كنار اين ابهام، خانواده ها و مسوولان مدارس با اين استدلال كه كودكان را آينده جامعه مي دانند، با نگاهي بزرگسال حور به آنها مي نگرند، در حالي كه كودكي بخش مهمي از زندگي است نه صرفا پيش زمينه يي براي آينده، بخش مهمي كه در كل فرآيند زندگي به شدت تاثيرگذار است. در رويكرد غالب در جامعه ما كودك سوژه يي منفعل و صرفا جامعه پذير است: كسي كه گوش به فرمان ما است و قرار است در آينده آن شود كه ما انتظار داريم. ما نه كودكي را به عنوان يك برخاست اجتماعي قبول داريم و نه كودكان را به عنوان كنشگراني فعال كه قدرت نقش آفريني دارند. مكانيزم سلطه و نگاه سنتي، براي كودك حق انديشيدن قائل نيست، خلاقيتش را سركوب مي كند و او را به حاشيه مي راند. سلطه گر بزرگسالي كه خود نيز محكوم قدرتي قوي تر است، به طور مرتب به او يادآوري مي كند كه خود در كودكي چگونه بوده و اكنون چه انتظاري از او دارد. اما بايد دانست اگر قرار بر پيشرفت است، پس نياز نيست كودكان ما همان راهي را كه ما رفته و آزموده ايم بار ديگر بپيمايند. پيشرفت همواره راه هاي تازه تري مي طلبد.

عمده فعاليت انجمن هاي غيردولتي فعال حقوق كودك، در برابر نياز ها و مشكلات كودكان ايراني چيست؟

به نظر من انجمن هاي غيردولتي توانسته اند با امكانات محدود، اثر گذاري جدي و عملكرد مطلوب داشته باشند. به عنوان مثال در مقطعي از زمان كسي كودك كار را با نياز ها و شرايط خاص كنوني قبول نداشت اما با تلاش انجمن هاي غيردولتي اين مفهوم به برنامه هاي كلان ملي از جمله برنامه چهارم توسعه وارد شد. الگوسازي و اجراي طرح هاي مثبتي مانند خط ياري كودك كه با عنوان صداي يارا، توسط انجمن حمايت از حقوق كودكان راه اندازي شد الگويي شد براي سازمان بهزيستي كه خط 123 را راه اندازي كند.

از خط تلفن «صداي يارا» هنوز هم استفاده مي شود؟

بله، هم توسط كودكان و هم بزرگسالان. بيشترين موارد گزارش شده نيز يا مربوط به كودك آزاري يا در حوزه مشكلات رفتاري خانواده با كودك است. گزارشات مربوط به اين خط در سايت اين انجمن قابل مشاهده است.

مشكلاتي كه طي تماس با «صداي يارا» مطرح مي شوند، چگونه توسط انجمن حل مي شوند؟

در مواردي كه لازم است (مانند كودك آزاري) مراتب به واحد مددكاري انجمن ارجاع مي شود و توسط اين واحد و در صورت نياز با همكاري واحد حقوقي اقدامات لازم براي حمايت از كودك آزارديده صورت مي گيرد.

به نظر شما ميان فرهنگ قوميت هاي مختلف و تفاوت در شيوه هاي كودك آزاري ارتباطي هست؟

اين تفاوت ها بيشتر از جغرافيا، حاصل تضاد طبقاتي و فرهنگي خانواده هاست. مثلاتنبيه در خانواده هاي مرفه كمتر بعد جسماني داشته و شبيه نوعي كودك آزاري رواني است مثل تحقير، مقايسه با ديگر كودكان، توهين هاي مشخص در حوزه هاي كلامي مثل نسبت دادن صفت خنگ، نفهم و بي عرضه به كودك، يا در نظر گرفتن آزار جسمي براي پسران و آزار روحي براي دختران. البته اين امر به معناي نفي بحث شما نيست اما من در خصوص اين تفاوت تحقيق يا مطالعه مشخصي نديده ام اما تفاوت را نمي توان منكر شد.

به نظر شما تحقير به عنوان وجهي از خشونت چه تاثيري بر فرآيند زندگي فرد خواهد گذاشت؟

به طور قطع تحقيرشدگي در كودكي فرد را در سنين بزرگسالي مورد اختلالات جدي قرار داده و منجر به بازتوليد فرآيند تحقير و خشونت در خانواده و جامعه، و خلق شخصيت هايي مثل بيجه خواهد شد كه انتقام آزردگي هاي كودكي خود را از جامعه مي گيرند.

انجمن ها چه راه حلي براي جلوگيري از وقوع اين كودك آزاري ها و پيامد هاي آن دارند؟

متاسفانه انجمن ها بلندگوي قوي و مشخصي ندارند كه از طريق آن، اعلام كنند چه اتفاقي در حال وقوع است. پس ناچار در حد توان محدود خود به آگاه سازي خانواده ها و اطلاع رساني مي پردازند. مثلابه خانواده ها آموزش مي دهند كه اگر كودك به شب ادراري دچار است، مستحق تنبيه و تحقير نيست. بايد ريشه هاي روحي و رواني اين مشكل را يافت. يا اگر كودك آن طور كه والدين انتظار دارند درس نمي خواند، جنايتي مرتكب نشده. قرار نيست همه مثل هم باشند، مثل هم درس بخوانند و نمره بگيرند. كودكان توانايي هاي متفاوتي دارند. چه بسيار كودكاني كه به خاطر نمره و ترس از خانواده دست به خودكشي زده اند.

به نظر شما در مقايسه با مقاوله نامه هاي بين المللي، ايران در چه سطحي در حال حركت است؟

در مورد مقاوله نامه و پيمان نامه هاي بين المللي بايد بگويم مهم ترين مورد، پيمان نامه حقوق كودك 192 در رابطه با پيشگيري از كار كودكان است. پيشگيري از كار كودك در ايران متولي خاصي ندارد. بهزيستي به حوزه كودك وارد نمي شود، جز براي ساماندهي ابتدايي كودكان كار كه به آنها نگاه مبلماني دارد و فقط مي خواهد به طريقي آنها را از چهره شهر جمع كند. قانون حمايت از حقوق كودك و نوجوان قانون خوبي بود اما هنوز تصويب نشده و اخيرا نيز گويا قرار است از دستور كار مجلس خارج شود. متاسفانه كودك در كشور ما صاحب تريبون نيست. توليد كننده منفعت هم نيست كه نمايندگان مجلس را وادار كند به سبب اين منفعت پي كار را بگيرند. كودك در چرخه منافع كشور ما مقهور مانده است. پس نتيجه اين خواهد شد كه طرح روي زمين مي ماند و كسي به آن نگاه نمي كند.

نهاد هاي دولتي كه به طور مشخص درباره كودكان مسوولند، كدام نهاد ها هستند؟

آموزش و پرورش با در اختيار داشتن چيزي در حدود 13 ميليون كودك، مهم ترين نهاد دولتي مسوول در اين باره است. سپس سازمان بهزيستي درباره كودكان آسيب ديده اجتماعي، و بعد وزارت بهداشت در رابطه با بهداشت كودكان.

از نگاه شما اين نهاد ها وظايف خود را تا چه اندازه در قبال كودكان انجام داده اند؟

با توجه به اهميت نهاد ها و همچنين اهميت موضوع كودكي، عملكرد چندان مثبتي نداشته اند و اگر قرار باشد به عملكرد آنها نمره داده شود، من نمره قبولي مشروط خواهم داد. آموزش و پرورش كه مهم ترين نهاد دولتي در اين باره است، هنوز دست از نگاه بزرگسال محور برنمي دارد. رفتار مسوولان مدرسه، خود عامل ايجاد استرس در كودك است. مناسبات در مدارس ما كودك را مشتاق تحصيل نمي كند. در مدارس به جاي درس محبت، درس خشونت داده مي شود به عنوان مثال در دروس سال سوم راهنمايي، دروس دفاعي هست اما مهارت زندگي نيست. دانش آموز گفت وگو را نمي آموزد. اسم اين را تنها مي توان آموزش توليد خشونت گذاشت.

انجمن هاي مرتبط با كودكان در مسير عملكرد خود با چه محدوديت هايي مواجه اند؟

با محدوديت هاي متفاوتي هم در مناسبات داخلي و هم مناسبات بيروني خود. در حوزه برنامه ريزي كمتر مشاركت داده مي شوند و انتظار هميشه اين بوده كه صرفا مجري باشند. گاه شده كه طرح حمايت از كودكان افغان توسط اين انجمن ها تا مدت ها زير سوال بوده است و گاه مديران انتخابي مورد تاييد اين انجمن ها مدت ها از سوي وزارت كشور تاييد نمي شوند كه اين امر معضلاتي را براي اين انجمن ها در پي خواهد داشت. فقدان هميشگي امكانات و منابع، معضلي ديگر است كه آنها با آن به طور مستمر مواجه هستند و به تمام اين مشكلات بايد خودمداري هاي درون سازماني و ضعف افراد در گفت وگو به عنوان راه حل را نيز افزود.

آيا بانك اطلاعات ملي از وضعيت كودكان در ايران در دست هست كه برنامه ريزي ها براساس آن انجام شود؟

خير، نه بانكي هست و نه برنامه اي. صحبت هايي در اين باره بود، اما مثل هميشه امكان ايجاد نيافت. شايد دليل آن را بتوان به همان مقهور ماندن كودك جامعه ما در چرخه منافع مربوط دانست.

به عنوان پرسش پاياني، وضعيت حقوق كودك در ايران را به طور كل چگونه مي بينيد؟

شرايط، شرايط خوبي نيست. فرآيندي منفي به خصوص طي چند سال اخير درباره كودكان آغاز شده و خشونت هايي كه با تنوع هاي تازه همراه است، عليه آنها افزايش يافته. حذف بخش زيادي از كودكان از مهد ها، حذف سهم شير كودكان در مدارس، و اجراي ناگهاني و بي دليل نظام 3-3-6 از ديگر موارد منفي اخير در حوزه كودكان است كه اميد را هم در اين عرصه به چالش مي كشد: در جامعه يي كه روح پرسشگري به بند كشيده مي شود و كودكي كه خود عين پرسشگري است، كمتر مي تواند خودي نشان بدهد. به نظرم نياز به تلطيف بيشتر داريم كه شايد كودكي مان را نجات دهيم. كودك آزادي طلب است و رويكرد سلطه گري در هر سطحي مغاير با اين آزاديخواهي است.

منبع: اعتماد