نفت در بازار جهانی چگونه معامله می‌شود؟

اهمیت استراتژیک نفت و نقش اساسی آن در جنگ و اقتصاد، این کالا را به کل متفاوت با دیگر کالا‌ها ساخته است. بازار جهانی نفت از زمان پیدایش به گونه‌ای همیشگی در حال تغییر و تحول بوده و همین تحولات، منجر به تغییر اساسی در مکانیزم‌های تعیین بهای نفت و داد و ستد آن در چند سال شده است.

کد خبر: ۲۷۴۷۵۷

تاریخ: ۰۴ مهر ۱۳۹۱ - ۱۵:۰۱

نفت خام اساساً یک کالا با ماهیت داد و ستد جهانی است. تجارت بین‌الملل این کالا از دهه ۱۹۶۰ و همزمان با آغاز صنعت نفت به شکل مدرن در ایالت پنسیلوانیای ایالات متحده آغاز شد. از آن زمان چندین سیستم با ثبات در تجارت نفت مستقر بوده که از سیستم سهمیه بندی اوپک در ۱۹۷۰ آغاز شد و در اواسط ۱۹۸۰ به دست مکانیزم بازار افتاد. از سال ۲۰۰۸ به بعد و در پی رکود اقتصاد جهانی سفته بازی، یکی از مهمترین مکانیزم‌های تجارت نفت بوده است.

به گزارش «تابناک»، بی‌گمان اهمیت استراتژیک نفت و نقش اساسی آن در جنگ و اقتصاد، این کالا را به کل متفاوت با دیگر کالا‌ها ساخته است. بازار جهانی نفت از زمان پیدایش به گونه‌ای همیشگی در حال تغییر و تحول بوده و همین تحولات، منجر به تغییر اساسی در مکانیزم‌های تعیین بهای نفت و داد و ستد آن در چند سال شده است.

نفت خام و تولیدات نفتی

تقریباً ۱۳۰ درجه‌بندی از نفت خام در سراسر جهان هست که هر کدام بهای خاص خود را دارند. اساساً میزان کل محصولاتی که از نفت خام در پالایشگاه به دست می‌آید، تعیین کننده بهای آن نوع از نفت خام است، که به آن ارزش تولید ناخالص یا GPW می‌گویندGross Product Worth؛ به عبارتی و از دیدگاه پالایشگاهی، ارزش تولید ناخالص حد بالای بهای نفت را مشخص می‌سازد.

بزرگترین مصرف کنندگان، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان نفت (بر پایه آمار نیمه دوم سال 2011)

در این میان، دو نوع کلی از قیمت‌گذاری بهای نفت در تجارت وجود دارد. آنچه فوب (بدون هزینه حمل تا روی حامل Free On Board) خوانده می‌شود، تعیین کننده بها برای تحویل در مبدأ و آنچه سیف (هزینه حمل، بیمه و کرایه محموله Cost، Insurance and Freight) گفته می‌شود، تعیین کننده بها برای تحویل در مقصد است.

معمولاً بهای سیف ـ از آنجا که حمل محموله به مقصد زمانی قابل توجه را می‌طلبد ـ نه از تاریخ خرید محموله بلکه به بهای تاریخ تحویل مشخص و تعیین می‌شود.

نفت خام پایه چیست؟

آنچه به عنوان نفت خام پایه خوانده می‌شود، در اواخر ۱۹۷۰ و اوایل ۱۹۸۰ پدیدار شد. نفت خام پایه یا معیار به معنای نفت خامی است که مرجعی برای تعیین بهای دیگر تولیدات نفتی است که از محل یکسان و با ویژگی‌هایی نزدیک به هم به دست می‌آیند.

بنا بر این گزارش، در آغاز نفت سبک عربی به عنوان نفت خام پایه و معیار برای تعیین بهای تولیدات اوپک بود و به ترتیب بعد‌ها نفت خام وست تگزاس و برنت نیز به شکل نفت خام معیار مورد استفاده قرار گرفتند.

در حالی ‌که نفت خام معیار نقش اساسی را در تعیین سطح بهای نفت بازی می‌کند، بسیاری دیگر از تولیدات نفت آزاد و فارغ از معیار تجارت می‌شوند. این امر به دلیل واکنش تجار به بی‌ثباتی ذاتی و همیشگی است که درباره بهای نفت معیار در بازارهای جهانی وجود دارد.

بهای نفت خام معیار تا ژوئن 2010

انواع دادوستد نفت خام

اصولاً سه نوع از داد و ستد نفت خام در بازار‌های جهانی وجود دارد؛ داد و ستد پایاپای، دادوستد محموله و قراردادهای بلندمدت.

در معاملات پایاپای، اساساً نفت خام در برابر دیگر کالا‌ها همچون مواد غذایی و یا خدمات مبادله می‌شود. این نوع دادوستد بیش از همه در کشورهای خاورمیانه و برای به دست آوردن تسهیلات صنعتی صورت می‌گیرد. حتی این معاملات می‌تواند به شکل قراردادهایی برای دریافت وام مالی نیز باشد و همچنان در قالب مبادلات پایاپای باشد. اساساً کشورهایی که در دسترسی به بازارهای مالی بین‌الملل دچار مشکل هستند، از این نوع داد و ستد بهره می‌برند.

داد و ستد محموله شامل قراردادهای آنی و آتی است که در قرارداد آتی نرخ و بهای نفت و تاریخ تحویل محموله تعیین شده و معمولاً این تاریخ بین یک ماه تا سه ماه آینده است؛ اما قراردادهای آنی برای تحویل محموله در پانزده تا یک ماه پس از قرارداد است؛ مجموعه قراردادهای آنی را معاملات کوتاه مدت نیز می‌نامند.

قراردادهای بلند مدت ابداعی است که از سوی اوپک صورت گرفت. در دهه ۱۹۷۰ اوپک سهم بالای تجارت نفت را در اختیار گرفت و در نتیجه، تحولی در بازار جهانی نفت پدید آمد. این تحول همراه با سلب امتیازهای انحصاری در تولید نفت از غرب و سپس سلب سهم کامل از آن‌ها بود. این امر منجر به پیدایش شرکت‌های ملی نفت بود که اساساً در سازوکاری که اوپک تعیین می‌کرد بهای نفت را مشخص می‌ساختند؛ اما از آنجا که هنوز ناوگان حمل و نقل تقریباً انحصاری در اختیار غرب بود، قراردادهای بلند مدت با بهای فوب تولد یافت که تا اواخر ۱۹۸۰ نیز پابرجا بود. برتری این نوع قرارداد‌ها، تضمین عرضه بود که هم اکنون نیز در بازارهای جهانی کاربرد دارد.

گفتنی است، هم‌اکنون کشورهای اوپک بیش از همه از قراردادهای بلند مدت استفاده می‌کنند. مدت این قراردادهای اساساً یک ساله است. مزیت این قرارداد‌ها برای تولید کنندگان نیز تضمین دسترسی به بازار جهانی است. در حالی‌ که مصرف کنندگان نیز از ثبات قیمت، تضمین عرضه و کیفیت محصول اطمینان حاصل می‌کنند.