باكتریهايی كه سلامت را بيمه می‌كنند

مجری طرح توليد داروهای پروبيوتيک

کد خبر: ۲۷۲۴۳۹

تاریخ: ۲۵ شهريور ۱۳۹۱ - ۱۱:۴۲

دستگاه گوارش حاوي باكتري‌هاي مفيدي به اسم فلور ميكروبي است كه در حفظ توازن گوارش و تقويت سيستم ايمن بدن نقش موثري دارند.

زماني كه فلور ميكروبي بدن تحت تاثير عواملي مثل تغييرات رژيم غذايي، افزايش سن، استرس و مصرف داروهاي مختلف دچار اختلالات گوارشي و مشكلات ناشي از برهم خوردن سيستم ايمني مي‌شود، پروبيوتيك‌ها با بازسازي ميكروبي و اعمال اثرات متعدد موجب پيشرفت و بهبود اين بيماري مي‌شوند. اكنون محققان دانشكده‌ داروسازي دانشگاه علوم پزشكي تهران، موفق به توليد پنج محصول دارويي حاوي اين باكتري‌ها شده‌اند.

دكتر سحر بهمني، داروساز صنعتي و مجري اين طرح پژوهشي به پرسش‌هاي ما درباره چيستي اين داروها و اثرات مثبتي كه استفاده از آنها در بدن ايجاد مي‌كند پاسخ داده است. بهمني كه به همراه همكارانش در شركت زيست تخمير، يكي از شركت‌هاي مركز رشد واحدهاي فناوري فرآورده‌هاي دارويي، به فناوري توليد اين داروها دست پيدا كرده مي‌گويد اين داروها بزودي به بازار مي‌آيد و اميدوار است پزشكان و مردم با اين داروها آشنا شده و از آنها براي ايمن‌سازي بيشتر بدن و مقابله با اختلالات گوارشي بهره ببرند.

پروبيوتيك‌ها دقيقا چه هستند و در چه مكان‌هايي مي‌توان آنها را پيدا كرد؟

پروبيوتيك‌ها باكتري‌هاي غيربيماري‌زا و مفيدي هستند كه داخل دستگاه گوارش ما زندگي مي‌كنند و بيشتر داخل روده‌ها وجود دارند. البته اين باكتري‌ها علاوه بر روده انسان‌، فلور محيط (موجودات ريز) اطراف ما هم هستند. به طور طبيعي در آب و خاك و موادغذايي بخصوص مواد تخميري وجود دارند و اينها همان باكتري‌هاي مفيد هستند كه تعادلشان با باكتري‌هاي پاتوژن يا بيماري‌زا باعث مي‌شوند كه بيمار نشويم يا محيط زيست ما تعادلي ميان باكتري‌هاي مفيد و مضر داشته باشد، وگرنه اطراف ما پر از باكتري‌هاي پاتوژن مي‌شود، چون اصولا باكتري‌ها موجودات فرصت‌طلبي هستند و اگر تعادل به نفع گروهي پيش برود مي‌تواند جاي ديگري را هم پر كند. بنابراين اگر اين باكتري‌ها به قدر كافي در بدن ما باشند سالم خواهيم بود و در غير اين صورت تعادل بدن به‌هم مي‌خورد و به سمت بيماري پيش مي‌رود. اين مشكل مي‌تواند بر اثر مصرف آنتي‌بيوتيك‌ها ايجاد شود و باعث بروز عوارض مختلفي ‌شود كه يا كار بيمار به بيمارستان مي‌كشد يا پزشك مجبور به قطع دارو مي‌شود. به طور كلي هر قسمت از بدن ما كه در تماس با محيط بيرون قرار مي‌گيرد بايد يك سد محافظتي داشته باشد. داخل دستگاه گوارش بدن ما نيز كه در تماس با غذاها به عنوان اشياي خارجي قرار مي‌گيرد و حامل باكتري‌هاي بيماري‌زا و سموم است دقيقا مثل پوست عمل مي‌كند كه به آن سد مخاطي يا سد موكوسي بدن مي‌گويند.

تا به حال بيشتر در مورد ماست و محصولات پروبيوتيك ديگر شنيده‌ايم و برايمان جالب بود كه داروهاي پروبيوتيكي هم توليد مي‌شوند. اما اين داروها چه تفاوتي با محتواي لبنيات پروبيوتيكي دارد؟

اين رويكرد امر خيلي خوبي بود، هرچند متاسفانه تبليغ زيادي در مورد آن صورت نگرفت. وزارت بهداشت رويكردي نسبت به استفاده از پروبيوتيك‌ها پيدا كرده است كه البته در همه كشورها هم همين طور است و در واقع اين رويكرد بيشتر از فرآورده‌هاي لبني شروع مي‌شود تا به دارو برسد. البته پروبيوتيكي كه در لبنيات استفاده مي‌شود بيشتر تك‌سويه است، در حالي در داروهاي ما نزديك به 20 نوع باكتري مختلف به كار مي‌رود كه بسته به سن افراد و مشكلات آنها مورد استفاده قرار مي‌گيرد. علاوه بر اين، باكتري‌ها در لبنيات حجم يا تعداد خيلي بالايي ندارند، در حالي كه در داروها اين مقدار هزاران بار بيشتر از آن چيزي است كه در بدن يافت مي‌شود. اين باكتري‌‌ها اگر تعدادشان از يك حدي كمتر باشد توسط آنزيم‌هاي معده و روده از بين مي‌روند. متاسفانه به علت تحريم‌ها، هم‌قيمت بودن محصولات پروبيوتيك با محصولات عادي لبني در كشور و خيلي مشكلات ديگر خيلي وقت‌ها لبنيات ما ميزان مطلوب اين باكتري‌ها را ندارد. از طرف ديگر استفاده از اين باكتري‌ها در لبنيات محدوديت دارد و بايد باكتري‌اي در آنها استفاده شود كه طعم محصول را خراب نكند، گاز توليد نكند و هزار فاكتور ديگر از جمله مزه كه از اثرگذاري مهم‌تري برخوردار است، باعث مي‌شود كه استفاده از پروبيوتيك‌ها در محصولات لبني محدوديت داشته باشد. در حالي كه در مورد دارو طعم برايمان اهميت ندارد، چرا كه باكتري درون كپسول است و فرد طعم آن را اصلا متوجه نمي‌شود. بنابراين با خيال راحت‌تر مي‌توانيم سويه‌هاي بهتر و اثرگذارتر را انتخاب كنيم.

گفته مي‌شود مي‌توان از داروهاي پروبيوتيكي در ايمن‌سازي بيشتر بدن و مقابله با اختلالات گوارشي بهره برد. معمولا استفاده از اين داروها براي چه افراد و با وجود چه مشكلاتي توصيه مي‌شود؟ معمولا اين داروها براي كدام گروه سني تجويز مي‌شود؟

داروي پروبيوتيك معمولا با بيماري‌هاي گوارشي مترادف است. ناراحتي‌هاي گوارشي در طيف گسترده‌اي قرار مي‌گيرد. در انواع اسهال‌هاي ويروسي و عفوني در سنين مختلف از جمله نوزادان از پروبيوتيك استفاده مي‌شود. همچنين اين باكتري‌ها در همه انواع يبوست‌ها اثرگذاري بالايي دارند. بيماري‌هاي التهابي روده IBD، IBS و... هم از جمله موارد ديگري است كه پروبيوتيك‌ها برايشان به كار مي‌رود. در واقع اين باكتري‌ها در هر بيماري‌اي كه عامل پاتوژن در روده داريم مي‌توانند موثر واقع شود. علاوه بر آن تحريك مفيد داخل روده ايجاد مي‌كنند و باعث تقويت سيستم ايمني بدن مي‌شود.

پروبيوتيك‌ها براي همه گروه‌هاي سني مي‌توانند استفاده شوند و ما هم محصولات را براساس سن افراد طبقه‌بندي كرده‌ايم. يك‌سري محصولات به نام ساشه كيدي‌لاكت از نوزادي تا سن ده سالگي تجويز مي‌شود. براي سنين 12ـ10 تا 50 سال فمي‌لاكت و براي 50 سال به بالا ژري‌لاكت توصيه مي‌شود. لاكتوفم براي مشكلات باكتريايي و قارچي در ناحيه تناسلي خانم‌ها (چون اين باكتري‌ها فلورواژن هم هستند) و لاكتوكر براي كساني كه نقص سيستم ايمني دارند مناسب است.

يعني پروبيوتيك‌ها براي مبتلايان به ويروس HIV هم به كار مي‌رود؟

خير،‌ كار باليني در HIV انجام مي‌دهيم؛ اما فرد مبتلا به HIV يا MS احتياج به داروهاي شيميايي قوي دارد و اين داروهاي پروبيوتيك را مي‌توان تنها به عنوان مكمل برايشان به كار برد. كاربرد پروبيوتيك‌ها در افرادي كه دچار آنفلوآنزاهاي شديد هستند توصيه مي‌شود.

مصرف اين داروها عوارض جانبي هم دارد؟

پروبيوتيك‌ها جزو دسته باكتري‌هاي GRAS هستند، يعني باكتري‌هايي كه اگر حتي روزي دو كيلو هم استفاده شوند عارضه‌اي در پي ندارند. در واقع اضافه‌ اين باكتري‌ها با مدفوع از بدن دفع مي‌شود. البته ما روزي يك تا دو كپسول را براي افراد تجويز مي‌كنيم.

از ايده توليد اين داروها تاكنون چه مراحل و زماني را پشت سر گذاشته‌ايد؟ آيا در حال حاضر اين دارو به مرحله باليني يا ورود به بازار مصرف رسيده است؟

ايده توليد اين طرح در دانشكده داروسازي از حدود شش هفت سال پيش مطرح شد. در ابتدا يك طرح پژوهشي بود كه توليدش را داخل ايران نداشتيم و شكل ديگر اين دارو استارترهاي لبني (آنچه كه باعث تبديل شير به ماست و پنير مي‌شود)‌ است كه سال‌هاست وارد مي‌كنيم. ما روشي را براي توليد آنها ارائه داديم. با توجه به اين‌كه امكان استفاده از دستگاه‌هاي خاص را در كشور نداريم، توليد آنها را به كمك روش‌هاي ديگر انجام داديم و ثبت ايده كرديم و دانشگاه براي توليد صنعتي از ما حمايت كرد و در نهايت با حمايت دانشگاه و بخش خصوصي اين داروها را توليد مي‌كنيم.

در حال حاضر دارو را توليد كرده‌ايم و منتظر مجوزهاي لازم براي ارائه به بازار هستيم.

آيا فلور ميكروبي افراد و گونه‌هاي مختلف انساني با يكديگر يكسان است؟ به معناي ديگر با توجه به شرايط بومي و زيستي افراد مختلف آيا براي همه افراد مي‌توان داروهاي يكساني را تجويز كرد؟

فلور ميكروبي بدن همان طور كه باكتري‌هاي سطح پوست بدن هر فرد با فرد ديگر فرق دارد بسيار متفاوت است و تحت تاثير ژنتيك، ويژگي‌هاي بومي و سبك زندگي افراد قرار دارد. فلور ميكروبي ايرانيان با ديگر مليت‌ها متفاوت است. داخل خود ايران هم فلور ميكروبي افرادي كه در مركز كشور زندگي مي‌كنند و عشاير بسيار قوي‌تر است از افراد شهرنشيني كه مدام از غذاهاي استريليزه و پاستوريزه و مواد نگه‌دارنده استفاده مي‌كنند و در مقابل بيماري‌ها و بخصوص بيماري‌هاي گوارشي آسيب‌پذيرتر هستند.

البته سويه‌اي‌ كه در دنيا به عنوان يك پروبيوتيك قوي مطرح مي‌شود مي‌تواند توسط افراد مختلف مورد استفاده قرار گيرد، ولي سويه‌اي را استفاده مي‌كنيم كه با بدن ايرانيان سازگارتر باشد.

پس تركيب اين ميكروب‌ها در داروي توليدي شما با موارد مشابه خارجي آن متفاوت است؟

بله، در واقع توليد اين دارو به نوعي بومي‌ شده است. ضمن آن‌كه از لحاظ قيمتي خيلي متفاوت است. نكته مهم اين است كه ما موفق شده‌ايم دانش فني توليد اين داروها را كسب كنيم، بنابراين لازم نيست تحت ليسانس داروهايمان را توليد كنيم يا بالك وارد كنيم، چون خيلي از توليدكنندگان ايران تنها كاري كه مي‌كنند اين است كه پودر بالك را وارد و فقط بسته‌بندي مي‌كنند.

آيا اين دارو را مي‌توان بدون نظر پزشك و تنها براي تقويت فلور ميكروبي دستگاه گوارش مصرف كرد؟

بله. اين دارو جزو دسته مكمل‌هاي غذايي قرار دارد، البته مردم هنوز طريقه مصرف اين داروها را نمي‌شناسند و ما هم انتظار نداريم كه در ابتدا سرخود مصرف كنند و بهتر است حداقل سري اول را با تجويز پزشك مصرف كنند. به هر حال اين دارو با مكمل‌هاي غذايي فرق مي‌كند. اينها موجودات زنده هستند و بهتر است ابتدا پزشك استفاده از آنها را تجويز كند. ما در برنامه‌هاي مختلف سعي مي‌كنيم كه اين دارو را به پزشكان معرفي كنيم و بعد از مدتي افراد مي‌توانند خودشان هم استفاده‌اش كنند.

در رده‌هاي مختلفي مي‌توان اين دارو را تقسيم‌بندي كرد، ما از جمله كشورهايي هستيم كه متاسفانه مصرف آنتي‌بيوتيك خيلي زياد و سرخود است. به علت استفاده بيش از حد و غيرلازم از آنتي‌بيوتيك‌ها، ما در كشور شاهديم كه مقاومت آنتي‌بيوتيكي زيادي داريم. داروهاي گوارشي كه نقش مسكن دارد را هم خيلي مصرف مي‌كنيم، اما پروبيوتيك‌ها مي‌توانند مكمل زنجيره درماني خيلي از اين داروها باشند و در بيماري‌هاي گوارشي مي‌توانند درمانگر باشند. در بيماري‌هاي عفوني در رده‌هايي درمانگر هستند و در رده‌هاي ديگر مي‌توانند در كنار آنتي‌بيوتيك استفاده شوند.

با توجه به مقاومت آنتي‌بيوتيك و روند مصرف اين نوع داروها در كشور، در نهايت به نظر شما با ورود اين داروهاي پروبيوتيك به بازار مصرف چقدر مي‌توان به ارتقاي سلامت بيماران و به طور كلي جامعه اميدوار بود؟

سال گذشته وزير بهداشت از سايت ما و محصولاتمان پرده‌برداري كردند و همان جا هم اعلام كرديم كه اين داروها براي جلوگيري از مقاومت آنتي‌بيوتيكي خيلي موثر است. از فرداي آن روز پزشكان عفوني مقابل مركز رشد دارويي به نشانه اعتراض جمع شدند. ما نمي‌گوييم كه اين دارو جايگزين آنتي‌بيوتيك‌هاست، اما كاري كه يك ماده شيميايي انجام مي‌دهد توسط اين موجودات زنده هم انجام مي‌شود.

آنتي‌بيوتيك‌ يك ماده اختصاصي است كه اثرگذاري زيادي دارد. همزمان با باكتري‌هاي مضر باكتري‌هاي مفيد را هم از بين مي‌برد، اما پروبيوتيك‌ها كه تعادل فلورميكروبي را برمي‌گردانند مي‌توانند در كنار آنتي‌بيوتيك‌ها مصرف شوند و بايد در اين زمينه فرهنگسازي شود و پزشكان ما كم‌كم در مواردي كه بدون استفاده از آنتي‌بيوتيك و با كمك پروبيوتيك‌ها درمان‌پذير هستند ديگر به آنتي‌بيوتيك‌ها روي نياورند. ما دوست داريم با رويكردي كه وزارت بهداشت دارد اين داروها را در جامعه گسترش بدهيم تا در دسترس همه قرار بگيرد.

منبع: جام جم