مردم به سمت موادغذايی ارزان‌تر رفته‌اند

محمدحسين نجاتی

کد خبر: ۲۷۰۳۷۳

تاریخ: ۱۴ شهريور ۱۳۹۱ - ۱۸:۲۴

امينت غذايي به معناي دسترسي مردم به موادغذايي سالم و ارزان در وضعيت خاصي قرار دارد. گزارش هاي رسمي بانک مرکزي در مردادماه سال 91 نشان مي دهد شاخص گروه اصلي خوراکي ها در ايران نسبت به ماه مشابه در سال گذشته 8/44 يعني چيزي حدود 1/5برابر افزايش داشته است. مساله اي که در وضعيت مصرف مواد خوراکي در شهر ها و کلانشهر هاي کشور تاثير بسزايي دارد و به گفته کارشناسان اقتصاد سلامت اين وضعيت منجر به تغيير الگوي مصرف موادغذايي در بين مردم و روي برگرداندن از گوشت و پروتئين و روي آوردن به مواد چرب و قندي ارزان تر شده است. محمدرضا واعظ مهدوي کارشناس ارشد اقتصاد سلامت و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي شاهد تهران در گفت وگو با «شرق» تصويري از اين وضعيت ترسيم مي کند. او با اشاره به اينکه «جديد ترين مطالعات نشان مي دهد، سبد غذايي ايرانيان داراي پروتئين کم، لبنيات کم، سبزيجات کم است و در طرف ديگر مواد قندي و چربي ها سهم بيشتري دارند» مي گويد: هم اکنون سهم موادغذايي در سبد مصرفي خانوار ها در حال افزايش است و اين به آن معناست که مردم بيشتر درآمد خود را صرف موادغذايي مي کنند که با سياست هاي افزايش رفاه عمومي در تضاد است.

تعريف شما از امينت غذايي چيست و سيماي كلي آن در جامعه امروز ايران به چه شكلي است؟

بحث امنيت غذايي يكي از مباحث مهم در جامعه ايراني است. براساس افق چشم انداز، ايران بايد داراي مجموعه اي از ويژگي هاي رفاهي و سلامت و برخوردار از «امنيت غذايي» باشد. ايجاد امنيت غذايي در سند هاي اصلي و روند هاي پيش بيني ميزان توسعه چشم انداز هدف گذاري شده است كه نشان دهنده اهميت آن است. امنيت غذايي به معناي دسترسي همه افراد جامعه به غذاهاي مورد نياز خود به شكل كافي و سالم و در دردسترس است كه بر اين اساس مي توان امنيت غذايي را به دو شاخه اصلي تقسيم كرد؛ شاخه سلامت غذايي و شاخه امنيت غذايي كه به معناي تامين غذاي مورد نياز و با كيفيت است. گزارش ها و اطلاعات موجود از سطح شهر تهران و كل كشور نشان مي دهد ما در هر دو بعد داراي مشكلاتي هستيم و نياز به توجه جدي در هر دو بعد وجود دارد. نكته ديگر در اين رابطه اين است كه ما در اين حوزه با فقر اطلاعاتي نيز مواجه هستيم. مطالعات كشوري در اين حوزه به طور مستمر و جامع انجام نشده و وضعيت امنيت غذايي در هر دو بعد به طور منظم پيگيري نمي شود. همچنين به مردم اطلاع رساني کافي نمي شود و داده هاي مورد نياز برنامه ريزان سلامت و برنامه ريزان اجتماعي و اقتصادي کمتر ارايه مي شود. همان طور كه گفتم گزارش هاي مهمي كه ما در اين حوزه داريم يك گزارش، پژوهش وضعيت ريزمغذي هاي ايران است كه هر دوتاي اين گزارش ها در سال هاي 83 و 81 انجام شده و گزارش و وضعيت دقيقي در اين رابطه وجود ندارد.

هم اكنون مردم ايران تا چه اندازه درآمد مصرفي خود را خرج موادغذايي مي كنند؟

به طور كلي غذا مهم ترين نياز هاي مصرفي خانواده ها محسوب مي شود و به لحاظ نظري اين طور مطرح شده است كه در بحث هزينه ها خانواده ها اولويت نخست خود را به وضعيت غذا مي دهند و بعد از آن منابع مالي را صرف ساير موارد مي كنند. به همين دليل نسبت هزينه هاي خوراكي بر هزينه هاي غيرخوراكي يك شاخص مهم در رفاه اقتصادي محسوب مي شود و جزو عواملي است كه مي تواند برونداد سياست گذاري را در وضعيت رفاه خانوار به شكلي نشان دهد. اين برونداد البته به وضعيت كلي جامعه برمي گردد كه در كل شاهد اين هستيم وضعيت سهم غذا از سبد خانوار در دهه هاي گذشته كاهش پيدا كرده كه در خانواده هاي روستايي از 50 درصد سال 83 به حدود 36 درصد در سال 88 كاهش پيدا كرده است و براي خانوار هاي شهري از 39 درصد در سال 63 به 22 درصد در سال 88 كاهش پيدا كرده كه البته نوسان هايي نيز داشته است.

كاهش سهم موادغذايي از سبد مصرفي خانوار ها مي تواند جنبه اي مثبت داشته باشد؟

بله. اين كاهش جنبه مثبتي را در سبد مصرفي خانوار نشان مي دهد، به طوري كه كاهش سهم خوراكي در هزينه هاي خانوار نشان دهنده بهبود وضعيت اقتصادي خانواده هاست؛ يعني آنها علاوه بر موادغذايي سهمي را براي ساير مسايل رفاهي شان در نظر مي گيرند.

پس مي توان گفت نابرابري ميان شهر و روستا در رابطه با سهم غذا در سبد مصرفي خانوار ها وجود دارد.

بله. اين اعداد در حقيقت يك نابرابري نه سطحي بلكه جدي ميان شهر و روستا را نشان مي دهد. براساس اين آمار سهم غذا در بودجه خانوار هاي روستايي بيش از 60 درصد از سهم غذا در خانوار هاي شهري است.

به عبارت ديگر سهم هزينه هاي غيرخوراكي در خانوار بسيار كمتر است و هنوز ناگزير هستند بخش زيادي از درآمد خود را نوع خود بسيار مهم و اين نسبت در سطح ملي و متاسفانه در استان هاي ديگر كشور هنوز اين نابرابري وجود دارد و بررسي ها نشان مي دهد نابرابري زيادي در دهك هاي اقتصادي مختلف نيز وجود دارد.

ميزان اين نابرابري ها به چه اندازه اي است؟

محاسبات موجود نشان مي دهند سهم غذا در سبد هزينه هاي خانوار هاي دهك دهم كه ثروتمند ترين قشر جامعه محسوب مي شوند 13 درصد در حالي كه در دهك اول اين ميزان به 35 مي رسد، بنابر اين هرچه خانوار ها فقير تر مي شوند سهم غذايشان در سبد هزينه هاي خانوار بيشتر مي شود. متاسفانه ما آمار هاي استاني در اين زمينه نداريم اما با توجه به آمار هاي موجود در رابطه با دهك ها مي توان گفت كه مردم در استان هاي محروم سهم عمده اي از هزينه هاي خود را صرف غذا و خوراك خود مي كنند. اين نكته به شكل ملموسي آسيب پذير بودن دهك هاي فقير تر جامعه از افزايش قيمت موادغذايي را نشان مي دهد.

افزايش قيمت موادغذايي بيشتر براي دهك هاي فقير جامعه آسيب پذير است، با اين حال وضعيت امنيت غذايي اين دهك ها در چه حدي است؟

در حال حاضر ما با افزايش هاي متناوب موادغذايي شامل لبنيات، پروتئين، سبزيجات، ميوه، گوشت و مرغ مواجه هستيم. اين افزايش ها كل خانوار هاي ايراني را تحت الشعاع خود قرار مي دهد اما فشار سنگين آن بر دوش فقراست. براساس بررسي هاي صورت گرفته امسال در مقايسه با سال 83 در حالي كه شاخص كل هزينه هاي غذايي 29برابر شده است شاخص هزينه هاي غذايي در سبد مصرفي خانواده 35 برابر شده است و اين نشان مي دهد تورم موجود در موادغذايي از تورم كل در جامعه بيشتر است، اين ميزان حساسيت بالاي موادغذايي را نشان مي دهد، البته موادغذايي به تنهايي داراي بيشترين تورم موجود در جامعه نيست و متاسفانه شاهد اين هستيم كه ميزان هزينه هاي بهداشت و درمان از سال 1366 تا سال 1388 70 برابر شده است و بيش از 5/2 برابر شاخص كل افزايش قيمت، افزايش داشته است.

اين افزايش در موادغذايي اساسي مانند نان هم به چشم مي خورد.

بله. ما عملاشاهد اين هستيم كه نان كه خوراك اصلي مردم است افزايش قيمت زيادي را داشته است. همين چند روز پيش به كارگري بر خوردم كه نصفه ناني را گرفت و بدون ماست يا پنيري با همان نان ناهار خورد. ما نبايد فراموش كنيم كه نان براي قشر كارگر جامعه قوت اصلي محسوب مي شود. الان من جا دارد از آقاي عالي نسب در زمان مديريت جنگ ياد كنم. ايشان آن دوره مي گفتند كه ما نبايد فراموش كنيم كه پنير براي ثروتمندان صبحانه است، در حالي كه براي قشري از جامعه غذايي كامل به حساب مي آيد. و در آن سال ها كه بنا به شرايط اقتصادي زمزمه هاي حذف يارانه پنير شنيده مي شد ايشان قبول نمي كردند. در روستا ها شخصا شاهد بودم كه قبلا10 تا نان را 200 تومان مي خريد و امروز همان 10 تا را چهار هزار تومان مي خرد. برآورد هاي اوليه نشان مي دهد در پي افزايش قيمت مواد پروتئيني گوشت قرمز از سبد مصرفي برخي حذف يا کاهش يافته است. مردم در ابتدا به پروتئين هاي گياهي نظير سويا روي آورده بودند افزايش قيمت سويا هم مصرف اين پروتئين را كاهش داد.

وضعيت مصرف لبنيات به چه شكلي است؟

وضعيت لبنيات نيز در سبد هزينه هاي خانوار دچار مشكل شده و خانوار هاي كم درآمد كمتر مي توانند شير مصرف كنند، هم اكنون شير طي يك سال گذشته 60 درصد افزايش داشته و ماست، دوغ و پنير هم به همين شكل افزايش داشته است. نكته ديگر در رابطه با زنجيره توليد است كه در توليد لبنيات هم اكنون هزينه پلاستيك و بسته بندي، هزينه حمل ونقل، هزينه مصرف سوخت، هزينه علوفه، دارو و درمان و بسياري از موارد كه جزو زنجيره توليد هستند افزايش داشته است و جزو تبعاتي از اجراي قانون هدفمندي يارانه ها هستند. بلكه افزايش قيمت حامل هاي انرژي و ساير موارد وابسته به زنجيره توليد، باعث كاهش توليد شده است. نتيجه هم اين شده كه اكنون براي برخي از كشاورزان راه اندازي كانال هاي آبياري با توجه به قيمت گازوئيل صرف ندارد، دامداران هزينه هاي زيادي را خرج حمل ونقل مي كنند و راهي كردن لنج هاي ماهيگيري با وضعيت فعلي به صرفه ماهيگيران نيست.

اين اثرات افزايش قيمت خود را در كالاها به خصوص در سبزيجات و صيفي جات بيش از پيش نشان داده است. مثلاما شاهد اين هستيم كه گوجه فرنگي قيمت بالايي دارد. به طور مثال در ماه گذشته قيمت گوجه بخش هاي جنوبي كشور در تهران دو هزار تومان بود در حالي كه در بوشهر و جيرفت 200 تومان بود و بيشتر خرج حمل ونقل مي شد. اين مساله در نوع خود تبعات دارد كه منجر به افزايش قيمت ها مي شود و خانواده هايي كه توان پرداخت اين افزايش قيمت ها را ندارند مجبور به كاهش يا حذف مواد از سبد مصرفي خود مي شوند. اين اتفاق هم اكنون در لبنيات، سبزيجات، پروتئين و ريزمغذي ها افتاده است و خانواده هاي كم درآمد و در استان هاي محروم بيش از ديگران تحت فشار معضلات ناشي از اين موضوع هستند. اين باعث مي شود ايران از اهداف چشم انداز كه رسيدن به امنيت غذايي است دور شود.

آقاي دكتر نكته مهم ديگر كه مي توان آن را يكي از علت هاي افزايش قيمت موادغذايي دانست، اجراي قانون هدفمندي يارانه هاست، شما اجراي اين قانون را تا چه اندازه داراي تبعاتي براي سبد غذايي مردم مي دانيد؟

نقدي شدن يارانه موادغذايي هم در بحث امنيت غذايي موثر بوده است. مطالعات بين المللي و معدود مطالعات داخلي نشان مي دهد كه اتفاقا هدفمند كردن يارانه به اين معناست كه يارانه به كالايي داده شود كه مي خواهيد استفاده شود و معمولامطالعات نشان داده يارانه اي كه به سرپرست داده مي شود معمولاخرج خودش مي كند و توصيه بين المللي اين است كه يارانه به زنان خانواده داده شود، چون به دليل دلسوزي بيشترشان يارانه را خرج كالاهاي اساسي مي كنند و بيشتر به فكر كمبود هاي غذايي خانواده خود هستند. در مجموع هدفمند كردن يارانه ها در حوزه موادغذايي كار را بي هدف كرده است و اين طرح مصرف مواد اساسي و تاثير گذار در سلامت را كه پيش از اين يارانه اي براي آنها وجود داشت، كاهش داشته است.

در سال هاي گذشته ما شاهد اين بوديم كه سهم غذا در سبد مصرف خانواده در حال كاهش بوده است و با وجود فشار هاي اقتصادي مردم داشتند سهم غذاي خود را در سبد مصرفي خانوار كم مي كردند و به ساير فاكتور هاي رفاهي مي افزودند اما اين روند پس از هدفمندي يارانه به كلي نامنظم شد و مطالعات ما نشان مي دهد، باز هم سهم هزينه هاي غذا در سبد مصرفي خانوار در حال افزايش است. هدفمندي يارانه ها در مجموع سه فرآيند را در بحث امنيت غذايي ايجاد كرده است؛ نخست اينكه يارانه نقدي كه به سرپرست داده مي شود خرج مواد غيرضروري مي شود، فرآيند دوم اينكه عدم اختصاص يارانه به موادغذايي باعث افزايش قيمت آنها شده و مصرف آنها را كاهش داده است، سوم اينكه چون موادغذايي اصلي با افزايش قيمت مواجه بوده است، خانواده ها گوشت، پروتئين، سبزيجات، لبنيات و ميوه نمي خورند و اين الگوي مطلوب مصرف موادغذايي را به هم مي زند.

هم اكنون برخي كارشناسان حوزه تغذيه نسبت به كاهش ريزمغذي ها نيز هشدارهايي داده اند، مصرف اين مواد به چه شكلي بوده است؟

ما به طور كلي چه قبل از گراني موادغذايي و چه بعد آن با مشكل كاهش مصرف ريزمغذي ها مواجه هستيم. ريزمغذي ها پيش از اين كمترين ميزان مواد لازم غذايي بدن را تشكيل مي دادند و اكنون به مراتب كمتر هم شده اند به طوري كه براساس پژوهشي كه در رابطه با ميزان مصرف ريزمغذي ها صورت گرفته است، 38 درصد كودكان 15 تا 23ماهه و 18 درصد كودكان شش ساله دچار كم خوني هستند 21 درصد زنان باردار هم مشكل كم خوني دارند و در واقع ذخاير آهن آنها كاهش يافته است كه براساس برآورد هاي بين المللي اگر ما به ميزان 20 درصد كم خوني ناشي از فقر آهن در جامعه داشته باشيم سالانه نزديك به 600 ميليون دلار خسارت از بابت همين موضوع به كشور وارد مي شود. همچنين كمبود روي باز يكي از مشكلات مهم ريزمغذي ها در كشور است كه 44 درصد زنان باردار و 30 درصد كودكان شش ساله و نوجوانان دختر و پسر دچار كمبود روي هستند. كمبود ويتامين آ نيز وضعيت نگران كننده اي است كه منجر به اختلال در خون سازي و كاهش قدرت سيستم دفاعي بدن مي شود. از سوي ديگر كمبود كلسيم هم از ديگر مشكلات ماست كه مطالعات داخلي نشان مي دهد شش ميليون نفر دچار پوكي استخوان هستند.

با كاهش اين مواد مهم در سلامت مردم، مطالعه اي درباره مواد مصرفي جايگزين صورت گرفته است؟

ببينيد امنيت غذايي كه از حيث سبد مطلوب غذايي بايد متنوع باشد، بسيار مهم است و افزايش قيمت در اين حوزه سبد موادغذايي را به سمت مواد ارزان تر سوق مي دهد كه موادغذايي چرب و قندي هستند كه هم سبد را نامطلوب مي كنند و هم موادغذايي مورد نياز مانند ريزمغذي ها، ويتامين ها، كلسيم و غيره را كاهش مي دهند.
در مجموع بايد گفت جديد ترين مطالعات نشان مي دهد، سبد غذايي ايرانيان داراي پروتئين كم، لبنيات كم و سبزيجات كم است و در طرف ديگر مواد قندي و چربي ها سهم بيشتري دارند.

افزايش موادغذايي چرب و قندي كه ارزان تر هستند و جايگزين موادغذايي مناسب شده اند، چه تاثيري بر سلامت مردم مي گذارند؟

مهم ترين تاثير اين مواد كه هم اكنون ما به طور ملموس آن را در جامعه مي بينيم، شيوع چاقي است. چاقي در كشور ما بسيار بالارفته است. به طوري كه مطالعات موجود در تهران نشان مي دهد مردم در سطح شهر بيش از دوهزاروصد كالري مصرف مي كنند. نكته ديگر آن است كه با وجود تصور موجود چاقي در بخش هاي شمال شهر تهران كه از وضعيت اقتصادي بهتري برخوردارند، بيشتر نيست و مردم در بخش هاي جنوبي و كم درآمد تر شهر از ميزان بالاتر چاقي برخوردار هستند كه به طور مستقيم سلامت آنها را تهديد مي كند. هم اكنون در مناطق جنوبي شهر تهران ميزان دريافت كالري به مراتب بالاتر است. به طوري كه ميانگين دريافت كالري در سطح تهران دوهزارو 400 كالري در روز بوده كه به طور مثال منطقه 19 بيشترين مقدار دريافت كالري يعني دوهزارو700 كالري در روز، منطقه 17، دوهزارو500 كالري، منطقه 18 دوهزارو 500 كالري و منطقه 20 دوهزار و 500 كالري در روز مصرف كرده اند. در حالي كه در منطقه يك اين ميزان كمتر از دوهزار و صد كالري بوده است و منطقه 2 و 3 حدود دوهزارو 200 كالري در روز مصرف كرده اند.

در رابطه با اضافه وزن چطور؟

همچنين در بحث اضافه وزن اين پژوهش نشان مي دهد 30 درصد مردم تهران داراي اضافه وزن هستند، كه بيشترين ميزان آن با 40 درصد در منطقه 9 تهران بوده است. در ادامه منطقه 19 40 درصد، منطقه 20، 38 درصد، منطقه 17، 38 درصد و منطقه 15، 35 درصد با افزايش ميزان چاقي مواجه هستند. در حقيقت الگوي تغذيه خانواده ها تغيير كرده است.