نايب رئيس كميسيون برنامه، بودجه در گفت‌وگو با «تابناک»؛

ماجراي آب بستن در بودجه چیست؟

اصلی‌ترین دلیل کسری بودجه، برآورد غیرواقعی هزینه‌های دستگاه‌هاست. وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و علوم، همواره دچار کسری بودجه هستند. به مفهوم دیگر، بودجه‌نویسان و مدیران سیاسی از نیاز واقعی این دو وزارتخانه آگاهند، ولی لحاظ آن در بودجه، موجب به هم خوردن تعادل کل بودجه می‌شود. به همین دلیل، از بخشی از نیاز واقعی آن‌ها کاسته می‌شود و بدین ترتیب، لایحه بودجه از حیث هزینه، کم‌شماری می‌شود.

کد خبر: ۲۶۸۵۷۰

تاریخ: ۱۳ شهريور ۱۳۹۱ - ۱۲:۲۸

در فرایند بودجه‌ریزی، یک جزء به ‌صورت کامل و بخشی از جزء دیگر به مجلس ارتباط پیدا می‌کند و دیگر اجزای آن در اختیار دولت و سایر نهادهای نظارتی است؛ به عبارت دیگر، از فرایند تهیه، تنظیم و تصویب بودجه «تصویب» و «نظارت» در حوزه عمل مجلس شورای اسلامی است.

غلامرضا تاج‌گردون ضمن بیان این مطلب با انتقاد از نظام بودجه‌ریزی کشور، گفت: ایرادات اساسی بودجه از دیرباز بوده، ولی چالش‌های این نظام و وابستگی بیشتر به نفت بیشتر شده است. چالش‌های نظام بودجه‌ریزی کشور، عمدتا ساختاری و مربوط به چگونگی تنظیم و تصویب بودجه است. در نحوه تنظیم بودجه با اشکالات گوناگونی روبه‌رو هستیم.

در این باره باید گفت، بودجه‌بندی در کشور همواره سنتی انجام شده و نیز در سال‌های اخیر، بسیار سنتی‌تر شده است. در این شیوه، بودجه‌ریزی، متناسب با مصارف انجام می‌شود و به عبارت دیگر، «خواست‌ها» و «انتظارات» نوشته و بر محور خواست‌ها، منابع تعریف می‌شود، در حالی که شیوه درست بودجه‌نویسی، ارزیابی منابع و تنظیم بودجه بر پایه منابع است.

نایب رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس افزود: خواسته‌های بودجه‌ای دولت‌ها اساسا نامحدود است و همین، موجب متورم شدن بودجه‌های سالانه می‌شود. دولت‌ها از گذشته تا کنون متناسب با خواست‌هایشان بودجه را تنظیم می‌کنند. به همین دلیل، سال‌هاست بودجه‌ریزی عملیاتی مطرح شده، حال آن که در گذشته‌ها، بودجه «صفر» که اکنون منسوخ شده است، مطرح بود. این مسئله اساسی‌ترین چالش در مرحله تنظیم بودجه است. دولت‌ها، سازمان‌ها، نهاد‌ها و افراد نیز فشار می‌آورند و عدد بودجه را افزایش می‌دهند و بودجه در فضای انتظارات و خواست‌های معقول و نامعقول تنظیم و تصویب می‌شود.

تاج‌گردون افزود: در بودجه‌ریزی اصطلاح «آب بستن به بودجه» کاربرد بسیاری دارد. کاربرد اصلی این اصطلاح، هنگامی است که تنظیم‌کنندگان بودجه بخواهند بین درآمد‌ها و هزینه‌ها تعادل برقرار کنند.
اکنون پرسش اینجاست که فرایند آب ریختن در بودجه چگونه انجام می‌شود؟ آب ریختن در بودجه از وجه هزینه‌ها یعنی کم‌شماری هزینه‌ها و در وجه درآمد‌ها یعنی پرشماری درآمد‌ها. این کار برای متعادل کردن هزینه‌ها و درآمدهای بودجه انجام می‌شود و اصلا به این دلیل است که پس از تصویب لوایح بودجه، کسری بودجه خودنمایی می‌کند.

نایب رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس با بررسی دلایل کسری بودجه سالانه دولت‌ها، گفت: اصلی‌ترین دلیل کسری بودجه برآورد غیرواقعی هزینه‌های دستگاه‌هاست. وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و علوم، همواره دچار کسری بودجه هستند. به مفهوم دیگر، بودجه‌نویسان و مدیران سیاسی از نیاز واقعی این دو وزارتخانه آگاهند، ولی لحاظ آن در بودجه، موجب به هم خوردن تعادل کل بودجه می‌شود. به همین دلیل، از بخشی از نیاز واقعی آن‌ها کاسته و بدین ترتیب، لایحه بودجه از حیث هزینه، کم‌شماری می‌شود.

نماینده مردم گچساران افزود: از جهت درآمد نیز به ‌دلیل محقق نشدن درآمد‌ها اعدادی، به ‌صورت فرضی مبنای بودجه‌نویسان قرار می‌گیرد و‌‌ همان اعداد فرضی درآمدهای احتمالی را پوشش می‌دهد؛ برای نمونه، در بحث مالیات بر واردات با نرخ مؤثر ۱۱ درصد، باید سالانه ۸۵ میلیارد دلار واردات انجام شود تا درآمد ناشی از مالیات بر واردات محقق شود. این حجم واردات اصلا امکان‌پذیر نیست، ولی چون عدد واردات در بودجه قرار نمی‌گیرد و عدد مالیات در بودجه ثبت می‌شود، عدد مالیات بر درآمد از سوی برنامه‌ریزان ۴۰ درصد افزایش می‌یابد و وقتی این درآمد محقق نمی‌شود، در بودجه آب ریخته می‌شود تا کفه هزینه‌ها و درآمد‌ها متعادل شود.

وی با بیان این‌که در مرحله تصویب بودجه در مجلس نیز تقریبا چنین راهی پیموده می‌شود، گفت: با آغاز بررسی لایحه بودجه در مجلس، تقاضای افزایش بودجه دستگاه‌ها و شرکت‌ها رشد فزاینده‌ای می‌یابد. در مجلس نیز در هزینه‌ها، کم شماری تکرار و در حقیقت کسری بودجه، متورم‌تر می‌شود. ردپای درآمدهای نفتی در بودجه‌های سالانه، سال به سال پررنگ‌تر شده است. آمار و ارقام اثبات می‌کند بودجه هر سال نفتی‌تر شده است.

معاون اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سابق با اشاره به شیوه‌های نشان ندادن کسری بودجه، گفت: برای این‌که این مسأله خودنمایی نکند، سود سهام و مالیات بر عملکرد در بودجه منظور می‌شود. این پارامتر مستقیم به درآمدهای نفتی ارتباط یافته و سایر درآمد‌ها نظیر واردات غیرمستقیم به درآمدهای نفت ارتباط پیدا می‌کند. وابستگی بودجه به نفت روز به روز در حال گسترش است و همین، موجب افزایش هزینه‌های جاری و دست‌اندازی بیشتر به درآمدهای نفتی شده است.

نایب رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، بودجه عملیاتی را نیاز امروز کشور دانست و تصریح کرد: اصلاح نظام بودجه‌ریزی کشور فرایند بسیار سختی است و چند سالی است که سخت‌تر هم شده است. چسبندگی مصرف در نهادهای دولتی به اندازه‌ای شدت گرفته که کاستن از عدد بودجه را تقریبا ناممکن کرده است؛ افزون بر آن تا ساختار بودجه‌ریزی تغییر نکند، نمی‌توان با دستگاه‌های اجرایی در این‌ باره سخن کار‌شناسی گفت. بهترین روشی که در بودجه‌ریزی باید عملی شود، ولی چند سالی است که مسکوت مانده، بودجه‌ریزی عملیاتی است. کار باید از یکی، دو دستگاه اجرایی آغاز شود تا به جامعه و نظام اجرایی علامت داده شود مسئولان کشور سعی در حل چالش‌های نظام بودجه‌نویسی کشور کرده‌اند در این صورت، راه برای عملیاتی شدن نظام بودجه‌ریزی هموار‌تر و شفاف‌تر می‌شود.

وی احکام قانون بودجه را احکامی متعارض دانست و اظهار کرد: با تدوین ۱۰۱ حکم، ارکان بودجه به هم می‌ریزد و هنگامی که بودجه به هم می‌ریزد، تازه دادمان بلند می‌شود که چرا دولت رفتار غیرقانونی داشته است؛ غافل از این‌که ما مجلسی‌ها با دادن «مجوزهای خاص» در قوانین برنامه و بودجه کاری می‌کنیم که بودجه با آنچه در ذهن داریم، فاصله معناداری پیدا می‌کند.

او در بخش دیگری از این گفت‌وگو، تحقق اقتصاد مقاومتی را در گرو تغییر دیدگاه و رفتار مدیران سیاسی و اقتصادی کشور دانست و افزود: از مفهوم مقاومت چنین دریافته می‌شود که باید مدت‌دار باشد و به این زمان محدود نباشد. مقام معظم رهبری نیز مبحث به این مهمی را برای یک دوره کوتاه مطرح نکرده‌اند.

تاج‌گردون با بیان این‌که بحث اصولی در اقتصاد مقاومتی این است که اقتصاد کشور به‌گونه‌ای باز طراحی شود که مقاوم شود، گفت: مقام معظم رهبری در سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه رگه‌های اقتصاد مقاومتی را زده است. به‌ رغم این‌که بسیاری از شاخص‌ها باید توسط مجلس تعریف شود، ولی مقام معظم رهبری سیاست اقتصاد مقاومتی را در قالب سیاست‌های کلی ابلاغ کردند. با ابلاغ این سیاست‌ها، مردم، دولت و مجلس مکلف به در پیش گرفتن چنین سیاست‌هایی شدند؛ اما قوه مجریه به ‌عنوان عامل اجرای قوانین به این تکلیف رفتار نکرد و اکنون گرفتار چالش‌های اقتصادی شده‌ایم.

نایب رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس هشدار داد: نباید شک کرد که نفت در اوضاع کنونی برای اقتصاد کشور یک تهدید و آسیب است. وابستگی بیش از اندازه بودجه به نفت شرایط بدی را برای کشور پدید آورده است. دولت و مجلس باید این تهدید را در قالب قانون بودجه به فرصت تبدیل کنند.

وی افزود: قطع وابستگی بودجه به نفت یعنی تبدیل تهدید نفت به فرصت. اشکالی ندارد که منافع ناشی از نفت را برای مدتی نداشته باشیم. درست است که دشمن با تحریم نفت به مردم و مسئولان فشار وارد می‌کند، ولی تا جایی که می‌توانیم، باید از پرداختن به اختیارات و مجوزهایی که موجب افزایش هزینه‌های جاری می‌شود، خودداری شود؛ برای نمونه، نهاد ریاست‌جمهوری به هر استان مجوز استخدام یک تا سه هزار نفر را داده است. درست است که این نیرو‌ها، جایگزین هستند و قانون مجوز این کار را داده، ولی شرایط اقتصادی کشور خوب نیست؛ پس باید اقتصاد مقاومتی را در عمل پیاده کرد.

نماینده مردم گچساران با بیان این‌که اگر تصمیم به اجرای اقتصاد مقاومتی باشد، قانون بودجه سال ۱۳۹۱ باید تعدیل شود، تصریح کرد: درست است که دولت مکانیزم «تخصیص» را در اختیار دارد، ولی بودجه باید از نظر اولویت‌بندی تعدیل شود، چراکه بودجه سال‌جاری، باز پیش‌بینی شده است، ولی وقتی قرار بر مقاومت باشد، باید رفتار‌ها را تعدیل کرد.
اولویت‌بندی بودجه با هدف هماهنگ کردن مخارج کشور و افزایش مقاومت در برابر تهدید‌ها باید به اجرا گذاشته شود.

تاج‌گردون تأکید کرد: به دخالت مجلس در کار دولت اعتقادی ندارم، ولی اولویت در بودجه باید با هدف تعدیل در هزینه‌ها با هدف مقاومت در برابر تهدید‌ها انجام شود.