چهره پیر ایران سال 1420

مهمترین مقوله این است که سطح جانشینی را در کشور حفظ کنیم تا بتوانیم تعادل لازم را داشته باشیم که در این زمینه نخستین گام رفع محدودیت‌های تعداد فرزندان است.

کد خبر: ۲۶۲۴۹۶

تاریخ: ۱۲ مرداد ۱۳۹۱ - ۱۲:۳۶

انبوه پیرمردان و پیرزنانی که نمی توان به آنها پدربزرگ یا مادربزرگ خطاب کرد، تنها هستند، تنها در پارک ها، آپارتمانها، خانه های سالمندان و... تابلوهای خدمات برای سالمندان، در جای جای شهر به چشم می خورد، پزشک سالمندان، نظافتچی و خدمتکار خانه، نگهداری سالمند در خانه، پرستارسالمندان، برگزاری تورهای گردشگری ویژه برای سالمندان، روانشناسان سالمندی و..

تلویزیون و رسانه ها، بخش عمده ای از برنامه های خود را به سالمندان اختصاص داده اند، شبکه تلویزیونی ساالمندان تاسیس شده است، همه چیز خود را با نیازهای قشر غالب جامعه وفق داده است. اما مثل همه پدیده های اجتماعی در ایران ، کشور در برابر مسایل سالمندی غافلگیر شده است، تعداد زیادی از سالمندان را کسانی تشکیل می دهند که از مستمری های بازنشستگی بهره ای ندارند، سازمانهای اجتماعی مربوط به سالمندان هنوز به معنای واقعی شکل نگرفته اند. کیفیت خدمات در آسایشگاههای سالمندان از مسایلی است که هر روز در رسانه ها به آن پرداخته می شود، نیاز به ورود نیروی کار خارجی از مسایل دیگر است و...

به گزارش شبکه ایران این می تواند برشی از تصویر واقعی جمعیت در ایران سال 1420 باشد، تصویری که روند رشد جمعیت در حال حاضر ، پدید آمدن آن را از نظر بسیاری کارشناسان شدنی و قطعی کرده است.

تحلیل نتایج سرشماری‌های جمعیتی در 6 سرشماری صورت گرفته در تاریخ ایران از یک‌سو و همچنین کالبدشکافی هرم سنی جمعیت مبتنی بر آخرین سرشماری جمعیتی در سال 85 از منظر نگاه کوتاه‌ مدت بیانگر آن است که گرچه قاعده هرم سنی جمعیتی هم‌اکنون در سنین 30-20 سال بوده و از این منظر پاسخگویی به نیازهای متنوع این طیف جمعیتی بزرگ‌ترین چالش اساسی کشور به شمار می‌رود، اما سیاست‌های کنترل جمعیتی که پس از دوران انفجار جمعیتی ایران در سال‌های اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 رخ داده موجب شده، نرخ رشد جمعیت به شدت کاهش داده شود. بدون تردید تداوم این کاهش نرخ رشد جمعیت با توجه به اینکه این روند کاهشی تبدیل به یک ارزش و هنجار اجتماعی می‌شود، از منظر ملاحظات استراتژیک و آینده‌ شناختی بحران فراروی اروپا را در آینده برای ایران به ارمغان خواهد آورد.

تحلیل شاخص‌های ضریب جوانی، میانگین و میانه سنی جمعیت و... نشان از تداوم حرکت به سوی میانسالی و پیری جمعیت را در آینده برای ایران نوید می‌دهد.

نمودار 1- روند کاهش نرخ باروری طی سه دهه گذشته - برآورد بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران

اما چه شد که در فاصله 30 سال، رویکرد کاهش و کنترل جمعیت، به رویکرد افزایش جمعیت تبدیل شده است؟
شعار «دو بچه کافی است» یکی از مهمترین گزاره‌های مطرح در سال‌های ابتدایی دهه 70 بوده است که در اذهان نسل سوم انقلاب ثبت شده است. رشد انفجاری جمعیت در دهه 60 و افزایش نرخ رشد طبیعی جمعیت به 2 /3 درصد منجر به اتخاذ سیاستهای کنترل موالید توسط مسئولین وقت شد.

پس از گذشت دو دهه از اجرای سیاست‌های کنترل جمعیت، آمارهای جمعیتی نشان می‌دهد که کنترل جمعیت بسیار فراتر از تمام پیش‌بینی‌ها جلو رفته است و از اهدافی که مسئولین در ابتدای شروع کنترل موالید در نظر گرفته بودند نیز سال‌هاست که عبور کرده‌ایم. اما تا قبل از روی کار آمدن دولت آقای احمدی‌نژاد هیچ کس نسبت به این موضوع حساسیت نشان نداد و نسبت به عواقب آن هشداری داده نشد.

با آغاز به کار دولت نهم، یکی از موضوعات چالش‌برانگیز مطرح شده توسط رییس‌جمهور، لزوم اصلاح سیاست‌های جمعیتی و نیاز کشور به افزایش جمعیت بود. این اعلام نظرها از سوی رییس جمهور انتقاد و تهاجم همه‌جانبه مخالفان را به دنبال داشت. همه این اقدامات در حالی صورت می‌گیرد که به لحاظ علمی می‌توان اثبات نمود که با ادامه‌ی روند فعلی تغییرات جمعیت در یک دوره‌ی 30 ساله، رشد جمعیت به صفر خواهد رسید و پس از آن رشد جمعیت کشور منفی خواهد شد. این همان اتفاقی است که سال‌هاست کشورهای اروپایی و کشورهای پیشرفته بدان مبتلا شده‌اند و با اتخاذ انواع سیاست‌های حمایتی درصدد جبران آن هستند.

نمودار 2- روند کاهش نرخ باروری ایران در سال‌های آینده - پیش‌بینی سازمان ملل

علی اکبر محزون مدیر کل آمار و اطلاعات جمعیتی و مهاجرت سازمان ثبت احوال کشور روز سه شنبه در جمع خبرنگاران با مروری بر تحولات جمعیتی در 5 دهه اخیر، دورنمای کاهش جمعیت و کهنسالی جمعیت در 30 سال آینده را امری قطعی دانست و گفت: بعد از انقلاب مدتی سیاست‌های جمعیتی کشور مسکوت ماند و رشد جمعیت افزایش یافت در همین حال سن ازدواج نیز به حالت گذشته برگشت. از دهه 50 و 60 رشد شتابان جمعیتی را در کشور داشته‌ایم که در سال 1368 دومین قانون سیاست جمعیتی تدوین شد.
محزون بیان داشت: در ماده یک قانون تنظیم خانواده یکسری خدمات اجتماعی برای فرزند چهارم و به بعد حذف شد که با ادامه این روند با ورود کشور به کاهش باروری و کاهش رشد جمعیت شتابنده‌تر نزدیک شدیم.

وی با بیان اینکه در دهه 60 انفجار جمعیت را در کشور داشتیم، گفت: در حال حاضر متولدان دهه 60 که یک انفجار جمعیتی بود در سنین ازدواج و تشکیل خانواده هستند ولی موالید آنها نسبت به دهه خود کاهش یافته است و به یک میلیون و 380 هزار نفر از بیش از دو میلیون نفر در دهه 60 رسیده است.
وی با بیان اینکه قاره آسیا 60 درصد جمعیت جهان را در خود جای داده است، گفت: از نظر نرخ رشد جمعیت در بین 26 کشور منطقه رتبه 23 را داریم و در باروری رتبه 25 را بر اساس گزارش‌های سال 2010 داشته‌ایم.

وی درباره عوامل کاهش رشد باروری در کشور گفت: از این عوامل می‌توان به کاهش علاقه به داشتن فرزند، تغییرات در زمان و هزینه نگهداری، باورهای نادرست و ازدواج‌های دیرهنگام که به دلایل مختلف انجام می‌شود اشاره کرد و گفت: در سالهای اخیر سن ازدواج برای آقایان به 27 سال و خانم‌ها به 23 سال به صورت متوسط رسیده است.

وی درباره اینکه برای آینده جمعیت کشور چه پیش‌بینی‌هایی باید صورت گیرد، گفت: کاهش رشد جمعیت در کشور رخ می دهد و پیش‌بینی می‌کنیم در 30 سال آینده شاهد کاهش رشد جمعیت در کشور باشیم.

محزون بیان داشت: رقم 2.1 فرزند در مباحث جامعه شناسی سطح جانشینی گفته می‌شود که اگر به زیر سطح برسیم مقدمات کاهش جمعیت در آینده فراهم خواهد شد که در حال حاضر در زمینه تعداد فرزند به 1.6 که زیر سطح جانشینی است رسیده‌ایم.
وی درباره ساختار سنی جمعیتی کشور افزود: بر اساس آخرین سرشماری سهم گروه‌های سنی زیر 15 سال حدود 23.5 درصد، جوانان 31.5 درصد، میانسالان 39.5 درصد و سالمندان بیش از 5.5 درصد است.

وی افزود: پیش‌بینی‌های افق چشم‌انداز در سال 1405 نشان از رشد جمعیت میانسالان به 7.5 درصد دارد و در سال 1420 به 18 درصد می‌رسد.
مدیر کل آمار و اطلاعات جمعیتی و مهاجرت سازمان ثبت احوال کشور یادآور شد: تبعات افزایش جمعیت سالمندی می‌تواند به کاهش نیروی کار برسد و کشورهای غربی در این وضع به مهاجرپذیری روی آورده‌اند.

وی با تأکید بر اینکه سلامت سالمندان از نیازهایی است که باید تأمین شود، گفت: با افزایش جمعیت سالمندی در کشور؛ نیروی کاری باید به صورت مهاجرپذیری وارد کشور شود که چالش‌هایی از جمله سیاسی، امنیتی و فرهنگی دارد.

وی با بیان اینکه ضرورت‌های بازنگری در سیاست‌های جمعیتی باید روشن شود، گفت: مهمترین مقوله این است که سطح جانشینی را در کشور حفظ کنیم تا بتوانیم تعادل لازم را داشته باشیم که در این زمینه نخستین گام رفع محدودیت‌های تعداد فرزندان است.
محزون ادامه داد: این موضوع در اصلاح قانون تنظیم خانواده در مجلس شورای اسلامی در دستور کار قرار دارد.

وی گفت: در حال حاضر میانه جمعیت کشور بین 15 تا 64 ساله است که به عنوان یک فرصت طلایی محسوب می‌شود و به بیش از 70 درصد رسیده است که به عبارتی جمعیت فعال تلقی می‌شود و می‌تواند در رشد و پیشرفت کشور تأثیرگذار باشد.

نمودار 3- کاهش نرخ رشد جمعیت و منفی شدن آن در کمتر از چهار دهه آتی - پیش‌بینی سازمان ملل