کنکاشی در اشتراکات فرهنگ و مفاخر حوزه تمدنی فارسی

«شاه همدانی»، آرمیده در تاجیکستان +تصاویر

فضلا و دانشمندان او را «سلطان العارفین» و مردم کشمیر وی را بانی اسلام «علی ثانی» و ارادتمندان و مریدانش او را «شاه همدان» لقب داده‌اند.

کد خبر: ۲۶۱۴۲۰

تاریخ: ۰۸ مرداد ۱۳۹۱ - ۱۲:۵۸

میرسیدعلی همدانی، عارف و عالم برجسته قرن هشتم که از هند تا ماورالنهر را به شور آورد در همدان زاده شد در هند بالید و در سرزمین‌های گوناگون زیست و در نهایت در کولاب آرام گرفت.

به گزارش فارس از آسیای مرکزی، میرسیدعلی همدانی عارف و عالم ایرانی قرن هشتم و از مبلغان عمده اسلام در «کشمیر» هند و از بزرگان سلسله تصوف «کبرویه» در شهر «کولاب» تاجیکستان (در 200 کیلومتری دوشنبه) آرمیده است.

این عالم متبحر در 12 رجب 714 قمری در شهر همدان دیده به جهان گشود، پدرش امیر شهاب‌الدین از بزرگان آن دیار بود و به امور دیوانی و حکومتی مشغول بود.

در سنین کودکی و نوجوانی اوقات خود را غالبا صرف نوشتن، مطالعه و تحصیل می‌کرد و تحت نظارت دایی خود به فراگیری تحصیلات مقدماتی و علوم متداول روی آورد.

از او با نام امیر کبیر نیز یاد می‌شود و میر سید علی همدانی در تاجیکستان به عنوان «حضرت امیرجان» نیز معروف است.

«مجید اسدی» دانشجوی دکترای فلسفه فرهنگ آکادمی علوم تاجیکستان در مقاله‌ای که در فصلنامه ادبی ـ فرهنگی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان با نام «گل بی‌خار» به چاپ رساند، چنین آورده است: «آنگونه که در برخی از ویژه‌نامه‌های سالگرد رحلت حضرت امام (ره) در سال 1384 آمده است و همچنین اشاره‌ای که حضرت آیت الله پسندیده برادر بزرگتر حضرت امام در نقل خاطراتشان که در روزنامه اطلاعات مورخ 16 دیماه سال 1356 داشته‌اند، یکی از سفیران و مریدان میرسیدعلی همدانی در کشمیر که داماد و خواهرزاده ایشان هم بوده، سید حیدر موسوی صفوی اردبیلی می‌باشد که بنا بر روایتی جد اعلای حضرت امام خمینی (ره) است.»

حاتم عصازاده مسئول مجتمع آثارخانه‌های شهر کولاب تاجیکستان (آثارخانه 2700 سالگی کولاب، تاریخ کشورشناسی، آثارخانه میراث ادبی و خطی آثار میرسیدعلی همدانی و موزه شاعر مردمی تاجیکستان سید علی ولی‌زاده) در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در معرفی این مرد فاضل گفت:

میرسیدعلی همدانی ابن شهاب‌الدین ابن محمد، یکی از عارفان زبردست و یکی از شخصیت‌های مهم ادبیات، فرهنگ و فلسفه تاجیک و فارس بود و در رواج و نمو یک‌سری علوم زمان خود سهم بارز دارد.

وی در سال (714 هجری) در شهر همدان ایران چشم به جهان گشود و نزد 2 دانشمند بزرگ زمان خود، «تقی‌الدین علی دوستی» و «شرف‌ا‌‌لدین محمود مزدکانی» علوم زمان خود از جمله علم عرفان را آموخت.

علی همدانی برای مردم ختلان زمین و به خصوص مردم کولاب مایه افتخار و خرسندی است که این مرد فاضل، بیش ازهفت سال از عمر خود را در کولاب گذراند.

درباره دلیل به شهر کولاب آمدن علی همدانی بین محققان اختلاف نظری نیست و اکثر آنان معتقدند که وی به قصد زیارت «میرسید حسن‌شاه خاموش» که در ناحیه «مومن‌آباد» در 20 کیلومتری کولاب، آمده است.

«محمدحسین امیراردوش» رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و مدیر مسئول فصلنامه ادبی ـ فرهنگی «رودکی» در پیش‌گفتار شماره 32 این نشریه، میرسیدعلی همدانی را عارف و عالمی شوریده که از هند تا ماورالنهر را به شور درآورد در همدان زاده شد در هند بالید و در سرزمین‌های گوناگون زیست تا در نهایت در کولاب آرام گرفت، معرفی می‌کند.

در ابیاتی که منتسب به میرسیدعلی همدانی است، خود را این‌گونه معرفی می‌کند؛

پرسید عزیزی که علی اهل کجایی

گفتم به ولایات علی کز همدانم

نه زان همدانم که ندانند علی را

من زان همدانم که علی را همه دانم

تأثیر میرسیدعلی همدانی در گسترش اسلام و زبان و ادبیات فارسی در کشمیر

سید علی همدانی یکی از نوابغ و شخصیت‌های طراز اول ایرانی است که با سفر به شبه قاره هند و پاکستان، ماورالنهر، شام و بلاد عربی به فعالیت‌های گوناگون دینی و فرهنگی پرداخت به طوری که رواج و گسترش دین مبین اسلام و زبان ادبیات فارسی در میان مردم «کشمیر»، مرهون سعی و تلاش وی است.

استاد شهید «مرتضی مطهری» در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» درباره میرسیدعلی همدانی می‌نویسد: «یکی از کسانی که در کشمیر به اسلام خدمت کرده است، میر سید علی همدانی بوده، این مرد بزرگ که از مفاخر اسلامی است، هزاران شاگرد در کشمیر تربیت کرد که هر کدام برای خود استاد شدند، مقام سید علی هنوز در کشمیر محترم است و  مردم آنجا را زیارت می‌کنند.»

اسدی دانشجوی ایرانی آکادمی علوم تاجیکستان به نقل از «هانری کربن» رواج و گسترش بسیاری از علوم و هنرها در کشمیر هند را به میرسیدعلی همدانی، نسبت داده و از قول وی می‌نویسد: «همدانی آغازگر راه نوینی است که در صورت نشر آثارش، فلاسفه می‌توانند چشمداشت بسیاری به آثار همدانی داشته باشند؛ همچنین جدای از آثار علمی، بسیاری از محققان و مورخین بر این باورند که رواج و گسترش بسیاری از هنرها در کشمیر، از جمله ثمرات حضور سید علی همدانی و هنرمندان همراهش بوده است.»

حاتم عصازاده که دکترای رشته همدانی‌شناسی و دارای بیش از 10 تألیف درباره زندگی و کارنامه میرسیدعلی همدانی است، درباره سفرهای بیش از 25 ساله وی با اشاره به این که «شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی» که بسیاری از عمر خود را در سفر و زیارت اماکن مقدس گذرانده است می‌گوید:

بسیار سفر باید تا پخته شود خامی

صوفی نشود صوفی تا در نکشد جامی

وی خاطرنشان کرد: دلیل این سفرها اگر از سویی اجرای دستور پیر و مرادش بود از سوی دیگر به‌جا آوردن رکنی از ارکان تصوف بود.

وی همچنین می‌نویسد: علامه در بیان تعلیمات تصوفی خویش از آثار و تألیفات و اندیشه‌های نمایندگان مشهور جریان‌های مختفل ادب و تصوف از قبیل ابوحامد غزالی، شیخ فریدالدین عطار، ابن عربی، سنایی، نجم‌الدین کبری، محمود شبستری، جلال‌الدین رومی، فردوسی، رودکی، شیخ‌الدوله سمنانی، عمرخیام، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی و مانند این‌ها فراوان استفاده نموده است.

«ماهرخوجه سلطان اف» استاد علوم فلسفه در تاجیکستان، در مقاله‌ای که در فصلنامه رودکی رایزنی فرهنگی ایران منتشر شد، درباره توجه میرسیدعلی همدانی به مسائل مهم زندگی اجتماعی می‌نویسد: «علی همدانی با وجود علاقه‌ای که به تصوف و منسوب بودنش به یکی از جریان‌های آن نه تنها مسائل مهم زندگی اجتماعی را مانند صوفیان دنیاگریز و گوشه‌نشین رو گردانیده از خود، دور نینداخته است، برعکس به تغییرات و جزئیات حوادث زندگی اجتماعی، توجه زیاد نموده، در حل عاقلانه آنها سعی و کوشش به‌ خصوصی نموده است.»

سفرهای مکرر میرسیدعلی همدانی

میر سید علی همدانی در طول حیات خود 3 بار به کشمیر سفر کرد که یک مرتبه آن در رأس 700 تن از یاران، شاگردان و پیروانش که غالبا از سادات، مشاهیر و عرفا و هنرمندان (شالبافی، بافندگی، سفالگری و خوش نویسی) چیره ‌دست بودند به کشمیر آمد و در آنجا نفوذ زیادی بدست آورد.

سید علی همدانی در کشمیر با عالمان و کاهنان مذاهب مختلفی چون هندوها و بودایی‌ها مناظره‌های پیچیده‌ای انجام می‌داد و بر آنان غالب آمد.

سید در این منطقه به گونه‌ای مردم را شیفته اسلام نمود که آنان معبدهای خود را تبدیل به مسجد کردند.

تمامی فعالیت‌های پر دامنه تبلیغی، فرهنگی و اجتماعی سید علی همدانی که در کشمیر سازنده، رشد دهنده و پر فایده بود، محتوا و روحی اسلامی داشت و ظرف و کالبد آن زبان فارسی بود.

ارتباط این روح و بدن در این نقطه به اندازه‌ای چشمگیر گردید که وی «حواری کشمیر» نامیده شد و کشمیر به ایران صغیر ملقّب گشت و با آنکه مردمان این ناحیه دیرتر از غالب مناطق شبه قاره هند با زبان فارسی آشنا شدند، تعداد نویسندگان و شاعران پارسی گویی که از این ناحیه برخاسته‌اند افزون‌تر است.

سیّد علی همدانی یک سازمان تبلیغی هدف دار و برنامه ریزی شده در کشمیر پدید آورد و تحت نظارت دقیق او، واعظان و مبلّغان برای ارشاد مردم، مهیّا می گردیدند، سپس به نواحی گوناگون اعزام می شدند تا معارف قرآن و عترت را به مردم معرفی کنند.

او خدمات ارزنده و ماندگاری در منطقه جامو و کشمیر انجام داد، مدرسه القرآن، مدرسه‌ای وسیع و مهم بود که به درخواست سید در کشمیر ساخته شد و از تمامی نواحی کشمیر، طالبان علم و معرفت گرد آمدند و بزرگترین معاریف و شاگردان سید در همین مدرسه پرورش یافتند.

درباره دلایل سفرهای مکرر این شخصیت بزرگ جهان اسلام، در مقاله‌ای با عنوان «سیاست و آئین دولتداری از نگاه میرسیدعلی همدانی» که در فصلنامه رودکی رایزنی فرهنگی ایران در تاجیکستان به ثبت رسیده چنین آمده است: «علی همدانی هم به مثل متفکران دیگر که بیشتر عمرشان در مسافرت سپری می‌شد، مرد غریب بود، ضمن سفرهایش به ممالک مکه و مدینه، هند و پاکستان، مصر و آسیای صغیر، آسیای میانه و کشورهای عالم، او با افراد گوناگون از جهت علم و فرهنگ، دین و مذهب، رسم و آئین گوناگون دیدار داشته از صحبت عالمان بزرگ معاصر خود فیض بسیار برده بود.»

ترویج دین مبین اسلام و تبلیغ و انجام وظایف الهی و انسانی هدفی مقدس بود که سید علی در سفرهایش با اصرار و استواری آن را تعقیب می نمود و محورهایی را برای عملی ساختن آن در پیش گرفت: تدریس معارف اسلامی و اصول اعتقادی، تربیت شاگردانی که هر کدام مبلغی دانشور بودند، تشکیل مجالس وعظ و خطابه، برپا کردن حوزه هایی برای تهذیب نفوس و رویش فضایل اخلاقی، آموزش دادن به مبلغان و واعظان و ایجاد سازمانی وسیع و منظم برای رساندن پیام توحید به طالبان حقیقت، اهتمام به احیای عنصر حیاتی امر به معروف و نهی از منکر و مقاومت در برابر مفاسد.

او حکام و والیان را راهنمایی می کرد و آنان را به عدل و انصاف و رعایت قوانین دینی فرا می‌خواند، احداث مسجد و مدرسه و تأسیس کتابخانه، کوشش‌هایی بود که این عارف مبلّغ انجام داد.

غلبه بر رهبران فرقه‌های غیر مسلمان در مقام مباحثه و از طریق بیان حجت‌های قوی و منطقی و الهام گرفته از قرآن، سنت نبوی و سیره ائمه هدی علیه السلام ، ارائه نمونه عینی و کاملی از اخلاق اسلامی و بروز خصالی چون شجاعت، استقامت، قاطعیت، اراده ای قوی، همتی فوق العاده، صراحت لهجه، زهد و قناعت، نان خوردن از دسترنج خویش، فداکاری و مقدم داشتن دیگران برخود، وقف دارایی‌های خویش برای کمک به نیازمندان جامعه و نیز احیای اماکن مذهبی و تبلیغی، تألیف و تصنیف ده‌ها کتاب و رساله در موضوعات گوناگون علوم اسلامی و ... از ویژگی‌ها و اقدامات آن بزرگوار است.

استاد ماهر «خواجه سلطان اف» درباره ویژگی تعلیمات اجتماعی میرسیدعلی همدانی در مقاله‌اش چنین آورده است: «در تعلیمات اجتماعی او ( میرسیدعلی همدانی) ظلم و تعدی، نابرابری، بی‌عدالتی و یک قطار (یک‌سری) عامل‌های نامطلوب حیات اجتماعی مورد نکوهش قرار گرفته است.»

وی همچنان در کشمیر و تاجیکستان، هواداران فراوانی دارد. لقب شاه همدان در کشمیر به وی داده شده و هنوز هواداران او در «خانقاه مولا» یا «زیارتگاه شاه همدان» در کنار رود جهلم کشمیر حضور می‌یابند.

به علاوه تبلیغ و ترویج دین مقدس اسلام در مناطق شمالی پاکستان یعنی منطقه بلتستان توسط میر سید علی همدانی انجام پذیرفت.

آثار میرسیدعلی همدانی

از میرسیدعلی همدانی کتاب و رساله‌های بسیاری در موضوعات گوناگون تفسیری، روایی، اخلاق، فلسفه و حکمت، عرفان و ادبیات به جا مانده است.

حاتم عصازاده درباره آثار به جا مانده از این شخصیت بزرگ جهان اسلام به خبرنگار فارس گفت: با وجود سفرهای طولانی، میرسیدعلی همدانی امکان یافت که در طی 73 سال عمر پربرکت خود، یک سلسله آثاری برجای گذارد.

از جمله آثار ارزشمند وی می‌توان به «ذخیره‌الملوک»، «منهاج‌العارفین»، «آداب‌‌المشایخ»، «دوایرالقلوب»، «رساله قدسیه» و «رساله درویشیه» اشاره کرد.

در مورد فهرست کامل آثار میرسیدعلی همدانی، «شمس‌الدین احمد» چنین عقیده دارد که تعداد آنها بیش از 140 اثر است.

هم اکنون در شعبه آثار خطی پژوهشگاه خاورشناسی فرهنگستان علوم تاجیکستان بیش از 56 عنوان رساله علی همدانی محفوظ است و همچنین چند کتاب او در کتابخانه فردوسی موجود است و آن گونه که ما آگاهی داریم در شهر همدان ایران نیز، 96 رساله این مرد فاضل محفوظ مانده است.

این همدانی‌شناس تاجیک همچنین در مقاله‌ای که در فصلنامه رودکی به طبع رسانده، خاطرنشان می‌کند که با وجود آن که بعضی از اثرهای میرسیدعلی همدانی در میان اهل سواد جمهوری تاجیکستان موجود است، ولی بسیاری از دست‌خط‌ها در سال‌های سلطه حکومت شوروی به سبب روش یک طرفه خاص آن زمان نابود یا پنهان و نایاب گردیده‌اند.

وی همچنین نوشته است که در میان گنجینه آثارخانه (موزه) میراث خطی و ادبی کولاب که به نام میرسیدعلی همدانی است، جای اساسی را آثار این مرد فاضل به خود اختصاص داده که بخشی دست‌خط و بخش دیگر چاپ سنگی است.

موضوعات اساسی در آثار میرسیدعلی همدانی

درباره موضوعات کلی که در آثار متعدد میرسیدعلی همدانی وجود دارد، عصازاده می‌نویسد: او بیشتر به موضوع‌های حقوق والدین و مناسبات بین زن و شوهر، مقام و مرتبه زن، برادری و دوستی، عدل و شاه عادل، موقع شکر نعمت و مرتبه صبر و انواع صبر و غیره سخن گفته است.

در شماره 32 فصلنامه رودکی رایزنی فرهنگی ایران در تاجیکستان به نقل از عالم روان‌شناس و استاد تربیت عبدالرحیم‌اف، درباره دیدگاه میرسیدعلی همدانی در تربیت خانوادگی چنین آمده است: علی همدانی همچون فرزند پیش‌قدم زمان خود مسئله نقش خانواده را در تعلیم و تربیت نسل نورس ازهمین جهت تحلیل و تحقیق نمود. از همین رو، عقیده تربیتی و پند اخلاقی که علی همدانی در اثرهایش درباره مسئله تربیت خانوادگی به میان گذاشته بود در اصل آرزو و امید و مراد و مطلب مردم بود از این رو، اندیشه‌های علی همدانی درباره مسائل تربیت خانوادگی، تاکنون ارزش آموزش و تربیتی خود را نگاه داشته‌اند.

میرسیدعلی همدانی معاصر با سلسله تیموریان

عصازاده زمان زندگی و تألیفات میرسیدعلی همدانی را دوران حکمرانی سلسله تیموریان دانسته و در این باره می‌نویسد: هر چند که ارتباط امیر تیمور و بعضی نمایندگان خاندان او با علامه میر سیدعلی همدانی خوب نبوده و پیوسته از آنها آزار و شکنجه می‌دید، اما با وجود این، وی زبان از نصیحت باز نمی‌داشت و بی‌ترس و واهمه به شاهان و حاکمان زمانش سخن حق را ابراز می‌داشت، لذا این همه فاش‌گویی‌ها و حقیقت‌خواهی‌ها عاقبت باعث فرار و گرفتاری و مصیبت و اذیت او می‌گردید.

عارف بزرگ بر این عقیده بود که اگر پادشاهان و حاکمان اهل خرد و ادب باشند به سلطنت رعیت حق دارند وگرنه، نه.

اکنون در کنار آرمگاه میرسیدعلی همدانی در زیر سایبانی سنگی منقش به نوشته‌هایی وجود دارد که گفته می‌شود به دستور امیر تیمور در آنجا گذاشته شده است.

استادان و شاگردن میرسیدعلی همدانی

سید علی همدانی از دوازده سالگی به تعلیم مقدمات معارف اسلامی روی آورد وی تحصیلات مقدّماتی را تحت راهنمایی دایی خویش پی گرفت.

استادان دیگروی عبارتند از: «شیخ محمود مزدقانی»، «شیخ تقی الدین علی دوستی سمنانی»، «شیخ نجم الدین محمد اسفرائینی»، «شیخ علاء الدّوله سمنانی»، «قطب الدین یحیی نیشابوری»، «شیخ الاسلام شرف الدین درگزینی»، «نظام الدین یحیی غُوری خراسانی» و «شیخ رکن الدین سعید حبشی»، سید علی همدانی نزد این بزرگان علم و معرفت حدیث، حکمت و عرفان را آموخت و در تزکیه، تعالی معنوی و سلوک ملکوتی از آنان تأثیر پذیرفت و بر اثر استعداد ذاتی و اساتید صاحب نفس به درجات عالیه‌ای از علم و کمالات نفسانی دست یافت.

معروفترین و فاضل‌ترین شاگردان وی، نورالدین جعفر بدخشی (متوفی 797 ه . ق) است که وقتی سید در ختلان (آسیای میانه) بسر می‌برد به خدمتش رسید و از محضر علمی و معنویش بهره برد.

او مشاهدات خویش را از اخلاق و رفتار استاد در کتابی تحت عنوان «خلاصة المناقب» گرد آورد. خواجه اسحاق ختلانی (متوفی 827 ه . ق) علاوه بر آنکه حوزه درسی همدانی را مغتنم شمرد به افتخار دامادی وی نایل گردید و در بسیاری از سفرهای تبلیغی و زیارتی ملازم استادش بود.

خواجه اسحاق در نیم قرن فعالیت ارشادی و آموزشی، جمع کثیری از افراد مشتاق معارف اسلامی را تربیت کرده است، میر سید حسین سمنانی که منابع رجالی از او به عنوان فاضل، عارف و صاحب کرامات یاد کرده اند در برابر سیّد علی همدانی زانوی ادب بر زمین زد و از سوی استادش برای فعالیت‌های تبلیغی چندین بار روانه کشمیر گردید.

دیگر شاگردان سید علی همدانی عبارتند از: «میر سید محمد طالقانی»، «میر سید حسین سمنانی»، «شیخ زین العابدین نیشابوری»، «سید جمال الدین عطایی»، «سید محمد کاظم معروف» به سید قاضی، شیخ رکن الدین شیرازی و برهان الدّین بغدادی.

بازماندگان میرسیدعلی همدانی

میرسید علی همدانی در اسفراین شیخ محمد بن ارکانی (استاد خود) را ملاقات نمود و وی سید را به ازدواج توصیه نمود و چون متأهل گردید، خداوند فرزندی به نام سید محمد به وی داد، سید محمد پس از اتمام  تحصیلات وارد کشمیر گردید و تلاش‌های پدرش را پی گرفت.

او «سوها بَهَت» نخست وزیر سلطان اسکندر را در این قلمرو به اسلام در آورد و نامش را سیف الدین نهاد. این زمامدار پس از اسلام آوردن، معابد بودایی و هندو را خراب کرد.

میر محمد در سال 800 ه. ق از هندوستان به مکه رفت و حج گذارد و سرانجام در سال 809 ه. ق درگذشت و در کنار پدرش دفن گردید.

حاتم عصا زاده، یک پژوهشگر تاجیک، می گوید: سال 1374 میلادی، یک سال پس از ورود میرسید علی همدانی به شهر کولاب، پسرش سید محمد به دنیا آمد. وی دخترش «ماه خراسان» را در همین منطقه به یک جوان محلی که خواجه ابو اسحاق بود به زنی داد.

در جوار آرامگاه میرسیدعلی همدانی، مزار همسر و فرزندان وی نیز جای گرفته است.

وفات میرسیدعلی همدانی

حاتم عصازاده درباره وفات میرسیدعلی همدانی در گفت‌وگو با فارس گفت: پس از 7 سال زندگی در کولاب عازم سفر حجاز می‌شود که در مضافات «کنر» افغانستان با نظر «سلطان محمود» حاکم «پاخلی» چند وقتی آنجا می‌ماند (1388م) و به دلیل بیماری که داشته و از آن رنج می‌برده است، 6 روز در این ناحیه بیماری‌اش سخت می‌شود و در ذیحجه 786 هجری قمری با الفاظ یا رحمان، یا کریم و یا صمد این جهان فانی را بدرود می‌گوید.

سید علی همدانی در شهر کنر افغانستان کنونی درگذشت و بنا به وصیت او پیکرش به منطقه «ختلان» تاجیکستان آورده شد و در مدرسه‌ای که خود در شهر کولاب تاجیکستان بنا نهاده بود به خاک سپرده شد.

آرامگاه میرسیدعلی همدانی در خیابان اصلی کولاب و در باغ مصفایی قراردارد و در آرامگاهش 10 نفر از افراد خاندانش نیز آرمیده‌اند.

در زمان شوروی سابق به بزرگداشت شخصیت‌های دینی و اسلامی توجهی نمی‌شد و حتی برای آن محدودیت ایجاد می‌کردند، ولی پس از فروپاشی شوروی بود که نام میرسید علی همدانی بیش از پیش بر سر زبان‌ها افتاد و درباره‌اش مطالب فراوانی منتشر شد.

بنا به گفته یکی از ساکنان شهر کولاب، مردم روزهای چهارشنبه به زیارت میرسیدعلی همدانی که در تاجیکستان به «حضرت امیرجان» معروف است می‌روند و تاکنون هیأت‌های سیاسی و فرهنگی بسیاری از کشورهای اسلامی برای زیارت این آرامگاه به کولاب سفر کرده‌اند.

در کنار آرامگاه وی آثارخانه میراث ادبی و آثار خطی میرسیدعلی همدانی تأسیس شد که امروز تحت سرپرستی وزارت فرهنگ جمهوری تاجیکستان قرار دارد.

در بنای این آثارخانه، کتابخانه «امیر کبیر» است که در خود بیش از 2000 نسخه کتاب به خط نیاکان را جای داده است.

میرسیدعلی همدانی در ایران، تاجیکستان، پاکستان و هندوستان بسیار خوب شناخته شده و مورد احترام است و این مرد فاضل، سمبل دوستی این کشورها گردیده است.

آرامگاه میرسیدعلی همدانی که در کولاب قرار دارد، امروز زیارتگاه خاص و عام شده است و مخلصان بسیاری از سراسر دنیا، هم به زیارت وی می‌آیند و هم از آثارخانه آن دیدن می‌کنند.

اکنون در شهر کولاب در دانشگاه دولتی ابوعبدالله رودکی و دانشگاه تکنیکی وفنی این شهر، درس همدانی‌شناسی برای شناخت دانشجویان به آنان ارائه می‌شود.

بیت های زیر روی اسکناس ده سامانی تاجیکستان ( به خط سریلیک) به میرسیدعلی همدانی منتسب است:

هر که ما را یاد کرد ایزد مر او را یار باد

هر که ما را خوار کرد از عمر برخوردار باد

هر که اندر راه ما خاری فکند از دشمنی

هر گلی از باغ وصلش بشکفد بی خار باد

در دو عالم نیست ما را با کسی گرد و غبار

هر که ما را رنجه دارد، راحتش بسیار باد

سیدعلی همدانی در زمان حیات، عزت و احترامی بسزا داشت و در غالب شهرهای ایران، ترکستان و هندوستان و عموم طبقات مردم مقام و منزلتی خاص به دست آورده است. مردم همدان نیز برای وی احترام فوق العاده ای قائل بودند.

علامه اقبال لاهوری، شاعر پارسی گوی شبه قاره، در جاویدنامه خود قطعه‌ای دارد زیر عنوان «زیارت امیر کبیر حضرت سید علی همدانی و ملا طاهر غنی کشمیری» که در آن نام سید علی همدانی را به عنوان کسی که از کشمیر هند «ایرانی صغیر» ساخت، جاودانه کرده است:

سید السادات، سالار عجم

دست او معمار تقدیر امم

تا غزالی درس ﷲ هو گرفت

ذکر و فکر از دودمان او گرفت

مرشد آن کشور مینو نظیر

میر و درویش و سلاطین را مشیر

خطه را آن شاہ دریا آستین

داد علم و صنعت و تهذیب و دین

آفرید آن مرد، ایران صغیر

با ھنر های غریب و دلپذیر

یک نگاہ او گشاید صد گرہ

خیز و تیرش را به دل راهی بدہ