نسل جديد با موسيقی رمضان آشنا نيست

گفت‌وگو با یک پژوهشگر موسيقی

کد خبر: ۲۶۱۳۸۲

تاریخ: ۰۸ مرداد ۱۳۹۱ - ۱۱:۳۶

رمضان از جمله ماه‌هاي سال است كه در آن موسيقي و آيين‌هاي سنتي نقش پررنگي دارد، چراكه هركدام از مناسبت ‌هاي اين ماه با نواي خوش موسيقي و آيين‌هاي خاص همراه است به طوري كه از روزهاي اول تا آخر رمضان، از زمان سحر تا افطار شاهد حضور اين هنر در زندگي روزمره آدمي هستيم.

نكته قابل توجه در اين ماه، ارائه سنت‌هاي متفاوت همراه با موسيقي‌هاي محلي مربوط به هر منطقه‌ است كه طي گفت‌وگويي با جهانگير نصري اشرفي پژوهشگر موسيقي به بررسي آيين‌ها و موسيقي‌هاي اين ماه پرداخته‌ايم.

پيشينه موسيقي و لحن‌هاي مربوط به ماه مبارك رمضان به چه زماني بر‌مي‌گردد؟ به طور كلي شما به عنوان پژوهشگر موسيقي چه تعريفي از موسيقي رمضان داريد؟

از آنجا كه بخش مهمي از بازتاب‌ها و انعكاس فرهنگ و هنر ايراني اعم از مذهبي و غيرمذهبي در طول تاريخ مبتني بر روش‌ها و شيوه‌هاي شفاهي بوده است و به دليل نبود‌ امكانات و لوازم ثبت و ضبط در گذشته و عمومي نبودن خط و كتابت، به طور طبيعي ما نمي‌توانيم درباره ساختارها و نحوه اجراي بسياري از ژانرهاي فرهنگي و هنري از جمله هنر مذهبي در گذشته نظري قطعي ارائه دهيم. با اين حال شايد بتوان براساس شواهد و مدارك و نمونه‌هايي كه هنوز از سوي برخي راويان سالخورده و براساس سنت‌هاي شفاهي اجرا مي‌شوند تا حدودي به سوابق برخي هنرها و از جمله موسيقي رمضان و لحن‌هاي مورد استفاده و مناسبت‌هاي اجراي آنها پي برد. طبيعي است آگاهي قانع‌كننده از انواع مراسم و آداب قديمي ماه رمضان و پي بردن به لحن‌هايي كه احتمالا در چنين مراسمي مورد استفاده قرار مي‌گرفتند، نيازمند تحقيقات جدي و دامنه‌دار محققان و آگاهان اين شاخه از هنر ديني مذهبي ايرانيان است.

موسيقي بيشتر در كدام يك از آيين‌ها و آداب رمضان مورد استفاده است؟

تقريبا اكثر آیین‌ها، مناسبت‌ها و آداب رمضان توام با انواع دعاها، ندبه‌ها و استغاثه‌هايي است كه بيشتر آنها از لحن‌ها و آوازهايي دلنشين برخوردارند.غير از الحان مورد استفاده در اذان‌گويي كه در ماه رمضان نيز مانند ساير ماه‌ها و روزها در نوبت‌هاي مشخصي از شبانه روز از سوي خوش‌صداترين اذان گويان خوانده مي‌شود، انواع دعاهاي افطاري، سحري، دعاهاي گشودن روزه، تلاوت قرآن در قالب مراسم ختم قرآن و مناجات‌ها و سحرخواني‌هاي خاص ماه رمضان از مهم‌ترين و تاثيرگذارترين لحن‌ها و آوازهاي مذهبي ماه رمضان به شمار مي‌آيد. ضمن اين‌كه حادثه ضربت خوردن و شهادت امام اول شيعيان در نوزدهم و بيست و يكم ماه مبارك رمضان موجب برپايي مراسم مختلف عزاداري اعم از نوحه‌خواني، روضه‌خواني، مقتل‌خواني و... مي‌شود كه هريك از آنها با زيباترين لحن‌ها و آوازها توأم است. علاوه بر اين تا چند دهه پيش در برخي مناطق ايران بويژه مناطق مركزي به مناسبت شهادت حضرت علي(ع) مجالس پرشور تعزيه‌داري و تعزيه‌خواني برپا مي‌شد كه هنوز هم در پاره‌اي از شهرها و روستاها مرسوم است.

در برگزاري اين‌گونه مجالس، تعزيه نيز مانند شبيه‌خواني‌هاي ماه محرم انواع موسيقي رديفي و برخي لحن‌هاي موسيقي قومي عشايري مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. ضمن اين‌كه در مجلس تعزيه شهادت حضرت علي(ع) تعدادي از سازهاي كوبي و بادي همچون طبل و دهل، شيپور، كرنا و در پاره‌اي از مناطق ني چوپاني نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرد كه موارد مذكور از شاخص‌ترين موارد استفاده از موسيقي‌سازي در ماه مبارك رمضان است.

گفتني است تا اوايل قرن جاري، ماه رمضان از معدود ايام در طول سال بود كه بسياري از ژانرها و موضوعات مهم فرهنگ ايراني همچون سخنوري و شاهنامه‌خواني در اين ايام در ابعاد وسيعي برگزار شده است و بسياري از قهوه‌خانه‌ها در شهرهاي بزرگ و كوچك از شامگاه تا پاسي از شب محل برگزاري اين‌گونه مراسم‌ها بوده و مردم نيز با شور و حال خاصي در آن حضور مي‌يافتند. اين‌گونه مراسم‌ها اگرچه از نظر مضمون و ساختار با ماه رمضان و محتواي ديني مذهبي آن، ارتباطي نداشتند، اما برگزاركنندگان و مجريان آنها در آغاز و پايان هر يك از آيين‌هاي ياد شده اشعار و آوازهايي را در مدح ائمه يا توصيف و تعزيز ماه رمضان مي‌خواندند. ضمن اين‌كه ساختار بسياري از مراسم‌ها مانند شاهنامه‌خواني هم به نوعي از آوازها و لحن‌هاي موسيقايي متاثر بوده است.

بخشي از اين مناسبت‌ها با لحن و بيان غيرايراني هم همراه است.

با وجود موضوع فوق هنوز مراسم و آداب مختلف ماه رمضان از جمله مناسبت‌هايي به شمار مي‌آيد كه فرم‌هايي از اصيل‌ترين موسيقي رديفي و موسيقي قومي در آن مورد بهره‌برداري راويان و مجريان قرار مي‌گيرد.

راويان و مجريان موسيقي رمضان را معمولا با عنوان‌هاي خاصي مي‌شناسند مثلا سحرخوان‌ها و... اين موضوع ريشه در چه موضوعي دارد؟

راويان و خوانندگان آوازها و لحن‌هاي مربوط به مراسم و مناسبت‌هاي ماه رمضان كه در فرهنگ سنتي به مناقب‌خوان‌ها، نعت‌خوان‌ها، سحرخوان‌ها، مناجات‌خوان‌ها، حافظان و قاريان قرآن و اذان‌گويان مشهور هستند، هنوز هم كم و بيش در مناطق و نواحي مختلف ايران به اجراي اين‌گونه آوازهاي ديني مذهبي و مناسبتي مشغولند. با اين حال بسياري از خوانندگان نسل جديدتر اين‌گونه از لحن‌ها، به دلايل مختلف پايبندي چنداني به سنت‌هاي موسيقايي رمضان نشان نمي‌دهند. بخشي از اين بي‌قيدي محصول تغييراتي است كه اشاره شد، البته فقدان دانش و آگاهي اين گروه از خوانندگان به موسيقي رديفي و موسيقي قومي عشايري نيز در همين چارچوب قابل ارزيابي است و درحقيقت بخشي از فرايند تغييرات ياد شده را شامل مي‌شود.

در آوازها و لحن‌هاي مورد استفاده در مناسبت‌هاي مختلف ماه رمضان بيشتر چه اشعاري مورد استفاده قرار مي‌گيرد؟

همه متون مورد استفاده در لحن‌هاي ماه رمضان الزاما در قالب شعر بيان و خوانده نمي‌شوند. برخي دعاها و استغاثه‌هاي مورد استفاده در شامگاهان و سحرگاهان ماه رمضان كه از انواع موسيقي و آوازهاي بي‌بديل و منحصر به فردي نيز برخوردار بودند، برگرفته از متون و نوشته‌هاي مشايخ، فقها و بزرگاني چون بايزيد بسطامي و شيخ ابوالحسن خرقاني است كه دعاها و ندبه‌هاي عارفانه و استغاثه‌هاي صوفيانه از درگاه خداوند باريتعالي بوده و بيشتر در قالب متن‌هاي مسجع هستند. البته شعر شاعران بزرگ و كلاسيك ايران همچون سعدي، جامي، عطار، مولوي و... در بسياري از ندبه‌ها و سحرخواني‌ها مورد استفاده قرار مي‌گرفت. برخي از اشعار نيز سروده شاعران گمنامي است كه به خاطر استفاده مكرر و مستمر و القا و يادآوري فضاهاي خاص ماه رمضان، شورانگيز و تاثيرگذارند. در مجموع ادبيات مورد استفاده در ماه رمضان شامل طيف وسيعي از متون و اشعار است كه از آثار شاعران شناخته و ناشناخته به وام گرفته مي‌شوند.

آيا موسيقي رمضان از رپراتور‌سازي نيز برخوردار است؟

پاسخ به اين سوال را بايد با توجه به منع ديني و مناهي مذهبي در استفاده از ادوات موسيقايي در مراسم و مناسبت‌هاي مذهبي جستجو كرد. از همين‌رو اكثر مناسبت‌هاي ديني مذهبي كه به نوعي موسيقي در ساختار آنها دخيل است، اغلب فرم‌ها و اشكال آوازي بدون ساز اجرا مي‌شوند. به طور طبيعي موسيقي رمضان نيز از اين مسأله مستثنا نيست. با اين حال استفاده گسترده از ساز در مجالس تعزيه و تعزيه‌خواني و برخي مناسبت‌هاي ويژه را بايد در چارچوب تحولات و رويكردهاي خاص مورد بررسي قرار داد. در نتيجه اكثريت قريب به اتفاق الحان و آوازهاي ماه رمضان فاقد همراهي با هرگونه ساز است كه در اين ميان، مجالس تعزيه (تعزيه ضربت خوردن و شهادت امام علي(ع)‌) و برخي آيين‌هاي بيدارباش مانند دم دم سحري كه از ادواتي مانند طبل و دهل جهت بيدار كردن مردم در سحر مورد استفاده قرار مي‌گيرد، مواردي خاص و استثنايي محسوب مي‌شوند. مساله نقاره‌زني و طبل‌زني از سوي نقاره‌خانه‌ها و طبل خانه‌ها كه در قديم و براي خبررساني زمان افطار و سحر مورد استفاده قرار مي‌گرفت نيز از همين مقوله قلمداد مي‌شوند.

منبع: جام جم