برنامه‌اي در دست‌انداز تغيير

محمود بابايي

کد خبر: ۲۶۱۳۷

تاریخ: ۳۰ آبان ۱۳۸۷ - ۱۲:۱۷

سپر دفاع موشکي آمريکا

1ـ نقطه اشتراک نظريه ‌سازه‌انگاري و رئاليست ساختاري، پذيرش متأثر بودن ساختار و کارگزار از يکديگر است. البته هر کدام از اين دو نظريه، به گونه‌اي خاص، اين مطلب را آشكار مي‌کند. مي‌‌توان با كمي ‌تسامح، گفت که نظريه رئاليست ساختاري، آنارشيک بودن نظام بين‌الملل را اصل مي‌گيرد و بر اين باور است اين ساختار، کارگزار را در راهي خاص هدايت مي‌کند، اما نظريه ‌سازه‌انگاري، تأثير متقابل ساختار بر کارگزار و کارگزار بر ساختار را مورد اشاره قرار مي‌دهد.

2ـ در هر درگيري در جهان سياست، دو طرف شرکت دارند و يا به عبارت ديگر، در عالم سياست نيز هر کنشي واکنشي دارد. مطرح شدن بحث استقرار سيستم دفاع ضدموشکي آمريکا در لهستان و چک، عملي از سوي آمريکا بود که هرچند واكنش‌هايي را در پي داشت، اما خود مولود اعمال ديگري بود که در اين سوي دنيا رخ داده بود.

پس از فروپاشي شوروي و سقوط يکي از دو قطب حاکم بر نظام بين‌الملل، آمريکا فرصت را براي گسترش هژموني خود و تک قطب شدن در نظام بين‌الملل مناسب ديد. بر اين اساس، از آن به بعد اين آمريکا بود که با طراحي استراتژي‌هاي گوناگون و اقدامات لازم به دنبال حاکم شدن بر اين فضا بود، اما دو حادثه در آسيا در حال رخ دادن بود که آمريکا را به شدت آزار مي‌داد.
الف) ايران پس از جنگ تحميلي روز به روز در حال قدرتمندتر شدن در منطقه بود.
ب) روسيه با آمدن پوتين در حال بازسازي قدرت از دست رفته خود بود.

3ـ هرچند تاريخچه مبارزه در راه توافقات درباره محدود كردن دفاع ضد موشكي به سال 1969 برمي‌گردد، مباحثي كه امروزه مطرح مي‌شوند، با مسائل آن زمان تفاوت بسياري دارد. طرح اوليه آمريكا محافظت از خاك ايالات متحده در برابر تهديدهاي خارجي بود. موشك‌هاي رهگير اين سيستم، در ايالت‌هاي كاليفرنيا و آلاسكا براي محافظت در برابر موشك‌هاي بالستيك دوربرد قاره‌پيما كه از آسياي‌ شرقي پرتاب مي‌شوند مستقر شده‌اند.
اما در طرح جديد كه بحث حفاظت از اروپا مطرح شده است، استقرار سيستم راداري در جمهوري چك و سامانه دفاع ضدموشكي شامل ده موشك رهگير در لهستان دنبال مي‌شود. اين طرح قرار بود در پايان سال جاري ميلادي آغاز شود و در سال 2011 به پايان برسد. هزينه ساخت اين سامانه، دست كم سه ميليارد و پانصد ميليون دلار برآورد شده است.

ايالات متحده ادعا داشت، «طرح جديد قرن آمريكايي» كه به شدت از ديدگاه‌هاي مؤسسه‌هاي پژوهشي وابسته به نومحافظه‌كاران به نام «پناك» (PANAK) متأثر است، هرگونه تداوم برتري هژمون بر ترتيبات امنيتي منطقه‌اي و جهاني را مستلزم گسترش فني و كيفي توانمندي سخت‌افزاري و توجه به مؤلفه‌هاي بازدارندگي و مهار توصيف مي‌كنند. با توجه به اين نكته، مؤسسه «پناك» بر ضرورت تأسيس سيستم‌هاي مؤثر دفاع موشكي اعتقاد دارد و چنين سيستم‌هايي را پايه مركزي اعمال قدرت آمريكا و بازتاب نيروي نظامي ‌آن در خارج مي‌داند. به باور پژوهشگران مؤسسه مطالعاتي «پناك»، بدون برخورداري از اين سيستم، ‌دولت‌هاي ضعيفي كه از انواع تسليحات كوچك و محدود سيستم‌هاي موشكي مجهز به كلا‌هك‌هاي اتمي ‌و يا ديگر سلا‌ح‌هاي كشتار جمعي برخوردارند، براي آمريكا كنترل‌ ناشدني مي‌شوند.

از همان آغاز، طرح استقرار سيستم‌هاي دفاع موشكي آمريكا در لهستان و جمهوري چك با مخالفت‌هاي شديد روسيه همراه شد. از ديدگاه كارشناسان روسي، آمريكا در تلا‌ش است با اجراي اين طرح، توانايي ‌زدن ضربه نخست خود را در پنج سال آينده تكميل كند. روسيه ادعا مي‌كند كه اين طرح بار ديگر موجب بازگشت ادبيات دوره جنگ سرد بر فضاي روابط روسيه و آمريكا مي‌شود و خواستار استقرار اين سامانه در جمهوري آذربايجان است.

4ـ هرچند در ليست، دو يا سه بازيگر اصلي اين بازي همچنان نام آمريکا، روسيه و ايران ديده مي‌شود، اما بازي‌سازان اين کشورها، يک سالي است که در حال تحول اساسي هستند.
در آغاز بازي «استقرار سيستم دفاع ضدموشکي در لهستان»، بازي‌سازان اين کشورها که همان رؤساي‌جمهور و يا نخست‌وزيران بودند، عبارت بودند از «جورج دبليو بوش در آمريکا»، «ولاديمير پوتين در روسيه» و «دکتر احمدي نژاد در ايران».
اما يک سال پس از آغاز اين ماجرا، شاهد تغيير در ميان اين بازيگردانان هستيم. «ديميتري مدودوف» به جاي پوتين آمده و قرار است از بهمن ماه امسال، «باراک حسين اوباماي» دمکرات جانشين بوش شود و ايران نيز سال آينده با انتخابات رياست‌جمهوري روبه‌روست؛ اين تغييرات قابل توجه و اندشيدن است.

در رابطه با روسيه، مي‌توان گفت هرچند در ظاهر شاهد جانشيني و تغيير اشخاص هستيم و مدودوف، رئيس‌جمهور روسيه شده است، اما کارشناسان بر اين باورند که هنوز سياست‌هاي کرملين توسط پوتين تهيه و تدوين مي‌شود. برگزيدن پوتين به عنوان نخست‌وزير، شاهد اصلي اين ماجراست.
درباره ايران و انتخابات رياست‌جمهوري سال آينده نيز بايد اذعان داشت در سياست خارجي ايران يکسري خطوط قرمز طراي شده است که بر پايه آن، نتيجه انتخابات ايران هرچه باشد، تغيير اساسي در مواضع ايران و در سطح استراتژي‌ها شاهد نخواهيم بود؛ هرچند بنا به پيروزي جريان‌هاي گوناگون به احتمال بسيار، شاهد تغيير تاکتيک‌ها هستيم.

اما پيروزي اوباما در آمريکا که با شعار «تغيير» روي کار آمده است، اين تحليل را با چالش روبه‌رو مي‌کند، تا جايي كه مي‌توان ادعا کرد جمهوري‌خواهان و نومحافظه‌کاران در آمريکا تا اندازه‌اي در برخوردهاي خود سخت‌افزاري رفتار مي‌کنند و بر اين باورند که مي‌توانند با درگيري فيزيکي در کارها مسائل را حل کنند، اما از سوي ديگر، دمکرات‌ها مي‌خواهند که از توان نرم‌افزاري خود بيشتر بهره ببرند و براي همين منظور است که براي آرا و افکار عمومي‌ مردم دنيا اهميت بسياري قايلند و يا به عبارت ديگر، به باور سياستمدارن همان اهداف جمهوري‌خواهان را با ظاهري زيباتر دنبال مي‌کنند.

از اين نگاه، در دست گرفتن قدرت در آمريکا توسط دمکرات‌ها، مي‌تواند در اين مسأله نيز تأثير گذارد؛ بنابراين به نظر مي‌آيد بازي «استقرار سيستم دفاع ضدموشکي در اروپا» به گفت‌وگوهاي ديپلماتيک سه‌جانبه بين روسيه، اروپا و ايالات متحده کشيده خواهد شد، اما نکته اينجاست که اين همه ماجرا نيست!

5ـ دنيا هم‌اكنون با بحران مالي گسترده و کم‌سابقه‌اي روبه‌رو شده و مسأله اينجاست که اين بحران از آمريکا آغاز شده است و در ايالات متحده، عمق بيشتري نسبت به ديگر جاهاي دنيا دارد. به عبارت ديگر، اوباما وارث کشور و دولتي است که کوله‌باري از مشکلات اقتصادي را به دوش دارد. اين مسأله همه ‌تحليل‌هاي نامبرده را با علامت سؤال بزرگي روبه‌رو مي‌کند. اين بحران همچنين به شدت سياست خارجي اوباما را تحت تأثير قرار خواهد داد.
با وجود اين، هرچند احتمالا مذاکرات سه‌جانبه جاي اقدامات يکجانبه را خواهد گرفت، به نظر مي‌آيد بازي «استقرار سيستم دفاع ضدموشکي آمريکا در اروپا» در سياست خارجي آمريکا، از اولويت پاييني برخوردار خواهد بود.

از سوي ديگر، براي تحليل ديدگاه‌هاي اوباما، تنها مبارزات انتخاباتي‌اش در دسترس است که البته آنها هم فاقد مباحث واقعي درباره سياست خارجي بوده و دو رقيب به جاي آنکه به گونه‌اي ملموس به اين مباحث بپردازند، بيشتر پيرامون آنها به لفاظي پرداختند و تا اندازه بسياري از واقعيات به دور بودند، براي همين، تحليل دقيقتر اين ماجرا به گذشت زمان، اعلام برنامه‌هاي اوباما و در عين حال چيدن کابينه توسط او نياز دارد.

• کارشناس ارشد روابط بين‌الملل