فرونشست 50 سانتيمتری جنوب غرب تهران

فاطمه احمدزاده

کد خبر: ۲۶۱۱۷۹

تاریخ: ۰۷ مرداد ۱۳۹۱ - ۱۴:۳۹

اخيراً در محله عظيم‌آباد منطقه 20 نشست زمين به دليل برداشت بي‌رويه آب از چاه‌هاي موجود در آن منطقه توسط شهرداري منطقه رخ داده كه منجر به تخريب آپارتمان‌هاي ساكنين محله شده است. در حالي كه اين اقدام با اعتراض شهروندان روبه‌رو شد، در نهايت به خاكريزي در چند چاه اصلي در اين منطقه انجاميد كه باعث پشته كردن آب و فرونشست زمين خواهد شد. فرونشست زمين از پديده‌هاي مخرب زمين‌شناسي است كه بيش از 200 دشت كشور را تهديد مي‌كند. عمده عامل رخداد اين پديده در دشت‌هاي كشور، برداشت بي‌رويه آب‌هاي زيرزميني و اصلي‌ترين راه مهار و كاهش نرخ رخداد اين پديده مديريت و كاهش برداشت آب زيرزميني است.

به گفته كارشناسان حوزه زمين‌شناسي، برداشت و استخراج مواد معدني، ريزش سازه‌هاي زيرزميني مانند تونل‌ها، ايجاد حفره‌ها در اثر برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني، نفت و گاز از علت‌هاي فرونشست زمين به شمار مي‌آيد.

از چند سال گذشته شهر تهران با مشكل فرونشست در برخي مناطق خود دست و پنجه نرم مي‌كند كه براساس اعلام سازمان زمين‌شناسي نخستين منطقه نشست در امتداد کمربندي تهران (آزادگان) قرار دارد. اين جاده از اتوبان تهران – کرج آغاز و به خيابان شهيد رجايي منتهي مي‌شود. اين کمربندي به طول تقريبي 28 کيلومتر به ترتيب با جاده مخصوص، جاده قديم کرج، اتوبان تهران – ساوه و جاده قديم ساوه متقاطع است. دومين منطقه نشست، در حدفاصل سه راه آذري تا تقاطع بزرگراه آزادگان با آيت‌الله سعيدي (جاده قديم ساوه) مشاهده شده است.

با توجه به موارد ياد شده به نظر مي‌رسد که ترکيب عواملي چون برداشت بيش از حد مجاز از منابع آب زيرزميني، ضخامت لايه رسوبي و ويژگي‌هاي مهندسي رسوبات عامل اصلي ايجاد اين فرونشست است. در اثر نيروهاي مؤثر در ايجاد تراکم، رسوبات دانه ريز مانند سيلت و رس در مقايسه با رسوبات دانه درشت مانند شن و ماسه تأثير بسيار بيشتري مي‌پذيرند. از سوي ديگر هر اندازه ضخامت رسوبات بيشتر باشد، آن منطقه نسبت به افت سطح آب زيرزميني حساس‌تر عمل نموده و دچار فرونشست بيشتري خواهد شد.

چند سالي است كه تهران به صورت متوالي با اين معضل روبه‌رو است و شاهد فرونشست زمين در مناطق مختلف است، طي آخرين گزارشي كه از فرونشست زمين به شده است مطلع شديم در محله عظيم‌آباد واقع در منطقه 20 تهران اخيراً فرونشست زمين در چند واحد آپارتماني رخ داده است. زهرا خان عليزاده يكي از شهروندان اين منطقه كه منزلش دچار اين مشكل شده و نشست كرده است به گفت:‌ براساس اعلام شهرداري منطقه در محله عظيم‌آباد در كنار بوستان جانبازان چندين چاه آب و سفره زيرزميني وجود دارد كه بسيار غني است، قريب به 2 سال گذشته شهرداري منطقه 20 با هدف برداشت آب از اين چاه‌ها براي آبياري بوستان جانبازان كه با آپارتمان‌هاي مسكوني حدود 500 متر فاصله دارد و طرح كمربند سبز تهران از اين چاه‌ها آب استخراج كرد.

وي افزود: استخراج آب در دو ماه با مقدار زياد انجام شد. به گونه‌اي كه به گفته كارشناسان امر اين مقدار استخراج بايد حداقل طي يك سال از سفره زيرزميني صورت گيرد اما طي 2 ماه آب از چاه‌هاي اصلي و فرعي منطقه استخراج شد.

اين شهروند در ادامه گفت: ‌بعد از گذشت مدتي از استخراج آب ساكنان منطقه بويژه ساكنان طبقات پائين مجتمع مسكوني كه بيش از 10 آپارتمان است، شاهد ترك برداشتن ديوارها شدند كه وقتي پيگيري از شهرداري بي‌نتيجه ماند از طريق مسئولان استانداري و محيط زيست پيگير شديم كه در نهايت اعلام شد منطقه دچار فرونشست زمين به دليل برداشت بي‌رويه از آب‌هاي زيرزميني شده است.

خان عليزاده ادامه داد: با اين وجود ساكنان ساختمان‌هاي مسكوني خود را بدون توجه به زيرساخت تعمير كردند كه در اين‌باره شهرداري هيچ حمايتي نكرد، در حال حاضر با گذشت يك سال و نيم از اين موضوع بار ديگر شهرداري منطقه درصدد برداشت مجدد از اين چاه‌ها برآمده است و با توجه به اعتراض مردم منطقه هيچ توجهي نشده است. در حالي كه اين برداشت بي‌رويه بدون مجوز قانوني از وزارت نيرو و سازمان آب منطقه‌اي انجام شده و در جواب اعتراض ما مدعي هستند كه شما سمت قانوني نداريد و فقط به عنوان شهروند مي‌توانيد اعتراض كنيد. وي گفت:‌‌ بعد از شكايات مختلفي كه به فرمانداري و مديريت بحران شد مشخص شد فرونشست زمين فقط به دليل برداشت بي‌رويه آب از چاه‌هاي زيرزميني بوده است.

بر اين اساس برداشت آب از اين چاه‌ها را متوقف كردند اما هفته گذشته مأموران شهرداري منطقه 20، بدون نگاه كارشناسي شده 3 چاه اصلي را خاك‌ريزي كرده كه به گفته كارشناسان زيست محيطي و زمين‌شناسي خاك‌ريزي در چاه منجر به معضل بدتري خواهد شد و در اصطلاح آب پشته خواهد كرد. وي افزود: ‌با پشته كردن آب، سطح آب بالا مي‌آيد و مشابه فرونشستي كه در شهريار رخ داد و دليل عمده آن پشته كردن آب اعلام شد به طور قطع ما هم به آن گرفتار خواهيم شد. فضاي بين دانه‌هاي خاك و بحث خاك آبرفتي است. زماني كه آب پمپاژ مي‌شود در واقع آب از خلل و فرج خارج مي‌شود. فرونشست زمين در وسعت وسيعي از جنوب و جنوب غرب تهران داريم. به طور عمده در آن منطقه بالا آمدن سطح آب را داريم به خاطر زه آب‌هايي كه از طرف تهران مي‌آيد و فاضلاب در آن منطقه به طور كامل راه‌اندازي نشده است. بخش عمده آب دشت تهران به سمت شمال شرقي دشت ورامين و ري هدايت مي‌شود. جنس خاك هم رسي است و تجمع آب در آن منطقه صورت مي‌گيرد.

امير شمشكي، مدير گروه آب و زمين‌شناسي سازمان زمين‌شناسي كشور در اين‌باره گفت:‌ هر نوع ريزش و تركي كه در ساختمان به وجود مي‌آيد نمي‌توان به فرونشست زمين ارتباط داد زيرا احتمالات بسيار است، با اين وجود ممكن است يكي از دلايلي كه باعث فرونشست زمين مي‌شود برداشت بي‌رويه آب از چاه‌هاي زيرزميني و سست شدن ديواره‌هاي چاه و در نتيجه ريزش آن است كه منجر به ترك خوردن خانه‌هاي مسكوني مي‌شود. وي افزود:‌ در اين ميان حالت معكوس هم وجود دارد به اين گونه كه اگر در منطقه‌اي باشيم كه آب از حالت طبيعي خارج شود و خاك مستعدي مانند خاك رس آبگيري زياد از حدي داشته باشد حالت سازگار برعكس اتفاق مي‌افتد و مي‌تواند خاك به جاي اينكه تراكم بيشتري داشته باشد حالت سازگار برعكس و بالا آمدگي آب را به دنبال داشته باشد كه اين اتفاق را در زير پالايشگاه تهران هم داريم. برخلاف جاهاي ديگر تهران كه آب يا نفت به سمت پائين مي‌روند زير پالايشگاه تهران عملاً به خاطر نشتي كه به خاطر منابع نفتي وجود دارد زمين چند سانتيمتري بالا آمده است كه به هر ترتيب بالا آمدن نيز باعث تخريب خواهد شد.

شمشكي ادامه داد: در ارتباط با خاك‌ريزي بر چاه‌ها و بالا آمدن آب از چاه نيز اين اتفاق زماني رخ مي‌دهد كه چاه‌ها آنقدر نزديك باشند كه اين خاك‌ريزي ايجاد سدي كرده باشند و نگذارد آب حركت كنند به طوري كه با تزريق بتون چاه را ببندند باعث تجمع آب و در نتيجه تخريب ساختمان خواهد شد.

مدير گروه آب زمين شناسي معتقد است كه منطقه به صورت دقيق بايد مورد بررسي قرار بگيرد تا مشخص شود خاك‌ريز ايجاد شده به چه شكل بوده است و آيا در نهايت منجر به تخريب ساختمان‌هاي مسكوني خواهد شد يا خير اما به هر صورت شكي در آن نيست كه منطقه جنوب و جنوب غرب شهر تهران با معضل فرونشست زمين به دليل برداشت بي‌رويه آب روبه‌رو است و منطقه 20 نيز در زمينه بالا آمدن آب بسيار مستعد است. بر اين اساس هر كدام از اين عوامل مي‌تواند دليلي براي ايجاد تخريب در ساختمان‌هاي مسكوني منطقه شود. محمدرضا محمودي، معاون عمراني استانداري تهران در اين‌باره معتقد است:‌ ما يك حادثه غير طبيعي را در شهرهاي بزرگ مثل تهران داريم كه آن مشكل فرونشست است و دليل آن برداشت بي‌رويه از سفره‌هاي آب زير زميني است. وي به گفت:‌ خلل و فرج خاك زماني كه آب‌ها تبخير مي‌شوند و بخار آبي كه داخل زمين وجود دارد فرج خال را به حالت تحرك و انعطاف پير در مي‌آورد بر اين اساس با توجه به استخراج بيش از حد مجاز آب از سفره‌هاي آب زيرزميني و با توجه به اينكه از چند سال اخير تهران با خشكسالي‌هاي متوالي مواجه بود. تبخير در زمين و انعطاف‌پذيري وجود ندارد كه در نهايت باعث خشكي خاك و شكنندگي آن مي‌شود و در نهايت منجر به نشست زمين خواهد شد.

محمودي با بيان اين مطلب كه از دو سال گذشته در جنوب غربي تهران تا حدود 50 سانتيمتر نشست داشته‌ايم تصريح كرد:‌ به دليل اينكه اين اتفاق دفعتاً رخ داده است كسي متوجه آن نشده است و نشانه آن لوله‌هاي چاه است كه بعد از 2 سال حدود 50 تا 60 سانتيمتر از خاك بيرون آمده است و دليل آن نشست زمين است.

وي افزود: آب بايد به صورت متعادل برداشت شود و خداوند همه نعمت‌هايش را براي ما گذاشته است ولي نبايد با اين نعمت‌ها قهرانه برخورد كرد لذا اگر قهري برخورد كنيم در آينده دچار مصيبت آن خواهيم شد. در زمينه فرو نشست زمين هم همين اتفاق افتاده است.

معاون عمراني استاندار تهران با اعلام بي‌خبري از اقدام شهرداري منطقه 20 تهران براي برداشت بي‌رويه آب كه منجر به نشست زمين شده است گفت: به طور قطع شهرداري نبايد از آب‌هاي زيرزميني به صورت بي‌رويه برداشت داشته باشد چرا كه نه تنها اين امر به مرور زمان باعث فرونشست زمين مي‌شود بلكه نفوذپذيري خاك از بين رفته و در نتيجه منجر به روان آب و سيلاب و سيل خواهد شد و اينها همه به دليل دست كاري طبيعت است. محمودي اظهار داشت: شهرداري مي‌تواند با مديريت صحيح بسياري از فضاهاي سبز تهران را با روش‌هاي علمي آبياري كند كه هم آب كمتري مصرف شود و هم ضرري به شهروندان وارد نشود هرچند هزينه‌دار است اما هزينه تخريب يك ساختمان بيش از اين خواهد بود. از اين رو نبود يك مديريت قوي در اجراي پروژه‌ها باعث به وجود آمدن اين معضلات شهري خواهد شد.

منبع: ایران