سال اقتصاد سبز

مژگان جمشيدی

کد خبر: ۲۵۰۲۱۸

تاریخ: ۲۱ خرداد ۱۳۹۱ - ۱۰:۵۲

كشور برزيل امسال به دليل ميزباني اجلاس زمين با عنوان «ريو +20» بزرگ‌ترين جشن روز جهاني محيط زيست را تدارک دید تا ركورد برگزاري بهترين جشن اين روز را در 40 سال اخير از آن خود كند. شمارش معكوس براي روز جهاني محيط زيست (5 ژوئن) در برزيل از يك هفته پيش از این روز آغاز شده بود. از مجلس سناي ملي اين كشور گرفته تا تك‌تك مردم در خيابان‌هاي شهر ريودوژانيرو چند روزي به استقبال روز جهاني محيط زيست رفتند. به همين دليل برنامه‌هاي ويژه‌اي از ابتداي ماه ژوئن در برزيل برگزار شده است. افتتاح جشنواره ملي سبز در نخستين روز از اين ماه در محل موزه تاريخ طبيعي در ريودوژانيرو يكي از اين برنامه‌ها بود. اين جشنواره يك جشنواره آموزشي زيست‌محيطي است كه براي ترويج زندگي پايدار و شيوه زندگي خوب سازگار با طبيعت طراحي شده و رسانه‌ها و نيز سينما از مهم‌ترين اركان اين جشنواره محسوب مي‌شوند. در روز دوم ژوئن نيز ازبرنامه «گذرنامه سبز» پرده‌برداري شد. هدف از اين برنامه كاهش انتشار كربن در طول برگزاري اجلاس ريو‌+20 است. گذرنامه سبز شهروندان را متعهد مي‌كند تا در قبال هر‌گونه رفتار خود با زمين مسووليت‌پذير باشند. در واقع اين برنامه همگان را به كاهش مصرف منابع و انرژي، احترام به فرهنگ‌هاي بومي و مسووليت‌پذيري در قبال توليد آلاينده‌هاي زيست‌محيطي تشويق مي‌كند به همين منظور يونپ با همكاري دولت برزيل يك نرم‌افزار جديد تلفن همراه هوشمند را طراحي و توليد كرده كه اطلاعات مربوط به 400‌سايت دوستدار محيط زيست و خدمات گردشگري مفيد را در اطراف ريودوژانيرو به ميهمانان اجلاس ارايه مي‌كند. يونپ همچنين يك دستورالعمل پايداري براي هتل‌هاي شهر در طول برگزاري اين اجلاس تدوين كرده است. روز گذشته نيز 50 هزار درخت با همكاري يونپ و دوستداران محيط زيست در ريو كاشته شد تا اينچنين به استقبال روز جهاني محيط زيست بروند. اما در این روز در ريودوژانيرو برندگان جايزه قهرمانان زمين از سراسر جهان معرفي شدند و به طور همزمان كاخ رياست‌جمهوري برزيل به استقبال روز جهاني محيط زيست رفت. روسف ديلما رييس‌جمهور برزيل بسته جديدي از برنامه‌ها و اقدامات اين كشور را براي حفظ محيط زيست بازگشايي و معرفي كرد تا فصل نويني از برنامه‌هاي حفظ محيط زيست در اين كشور آغاز شود. مجلس سناي اين كشور نيز امروز برنامه ويژه‌اي براي روز جهاني محيط زيست داشت.

اما همزمان با اين برنامه‌ها در بسياري از كشورها از جمله ايران برنامه‌هايي به مناسبت اين روز نمادين قرار است برگزار شود. در بلژيك به مدت پنج روز در محل پارلمان اروپا در بروكسل براي معرفي تنوع زيستي، نمايشگاهي از زنبورهاي عسل به نمايش گذاشته خواهد شد. در سوييس جشن 40سالگي برنامه محيط زيست سازمان ملل برگزار مي‌شود. در كنيا بزرگ‌ترين برنامه اين كشور براي مديريت مواد زايد به منظور دستيابي به اقتصاد سبز كليد مي‌خورد. در خاورميانه و در عراق كه سال‌ها كانون جنگ و خونريزي و اخيرا نيز محلي براي درگيري‌هاي قومي و تروريستي بوده به مناسبت اين روز جشن‌هايي برگزار مي‌شود و حتي بانكوك شهر سيل‌زده شرق آسيا نيز ميزبان سمينار اقتصاد سبز با محوريت حفظ جنگل‌ها است. بسياري از كشورها نيز در تلاشند تا با دست پر در اجلاس ريو +20 حاضر شوند.

شعار روز جهاني محيط‌زيست

شعار امسال روز جهاني محيط زيست اقتصاد سبز است. به همين دليل محور اصلي مورد بحث در سومين اجلاس زمين نيز روي موضوع اقتصاد سبز با تكيه بر توسعه پايدار و ريشه‌كني فقر متمركز شده است. سازمان ملل با انتخاب اين شعار براي روز جهاني محيط زيست 2012، درصدد است تا همه كشورهاي جهان را براي‌ گذار به دوره اقتصاد كم كربن، منابع كارآمد و اقتصاد سبز فراگير تشويق كند. از اين رو از الجزاير تا اوكلند در چهار گوشه زمين نزديك به هشت هزار فعاليت در اين رابطه تاكنون در سايت يونپ به ثبت رسيده است كه قرار است به مناسبت اين روز برگزار شود. در همين حال برنامه محيط زيست سازمان ملل از همه فعالان محيط زيست در سراسر جهان دعوت كرده تا فعاليت‌هاي سبز خود را در اين روز در سايت يونپ ثبت كنند.

اما بزرگ‌ترين برنامه سازمان ملل به مناسبت اين روز بازگشايي پنجمين گزارش «چشم‌انداز جهاني محيط زيست» است كه روز ششم ژوئن منتشر شد. براي تهيه اين گزارش 300 كارشناس به مدت سه سال تلاش كردند تا جامع‌ترين ارزيابي محيط زيستي سازمان ملل را در هزاره سوم ميلادي به اطلاع جهانيان برسانند. GEO5 وضعيت محيط زيست جهان را براي سال‌هاي آتي و راه‌هاي دستيابي به پايداري بين‌المللي را تجزيه و تحليل خواهد كرد. پيش از اين گزارش، ديگري با همين عنوان در سال 2007 منتشر شده بود كه وضعيت محيط‌زيست جهان را به تصوير مي‌كشيد اما گزارش آتي نشان مي‌دهد كه منابع زمين در طول پنج سال گذشته تا چه اندازه تغيير كرده است. در چهارمين گزارش منتشره در سال 2007، بخش آب، تغيير اقليم و تنوع زيستي از پررنگ‌ترين بخش‌هاي اين گزارش بود كه هشدارهاي جدي را به جهان مي‌داد. اما بخش ويژه‌اي هم براي چالش‌هاي زيست‌محيطي غرب آسيا به رشته تحرير درآمده بود كه مروري بر آن خالي از فايده نيست. سازمان ملل رشد سريع جمعيت، درگيري‌هاي نظامي و رشد لجام‌گسيخته توسعه را باعث بروز چالش‌هاي زيست‌محيطي در اين منطقه عنوان كرده بود و در عين حال نسبت به بحران آب در غرب آسيا هشدار داده است.

بر اساس اين گزارش بين سال‌هاي 1985 تا 2005 ميلادي سرانه دسترسي به آب شيرين از 1700 متر مكعب در سال به 907 متر مكعب كاهش يافته و پيش‌بيني شده كه اين رقم تا سال 2050 به 420 متر مكعب در سال تنزل خواهد يافت. بحران در شبه‌جزيره عربستان بيشتر است چرا كه حدود 60 درصد منابع آب اين كشور از سفره‌هاي آب زيرزميني تامين مي‌شود كه به طور چشمگيري كاهش يافته است. در همين حال در همين مدت در غرب آسيا حدود 80 درصد آب مصرفي به كشاورزي اختصاص يافته كه رشد زيادي است.

از سوي ديگر حدود 64 درصد از چهارميليون كيلومتر مربع زمين‌هاي غرب آسيا را اراضي خشك و مستعد به تخريب تشكيل مي‌دهند كه رشد جمعيت در 20 سال گذشته براي تامين غذا فشار زيادي را بر اين اراضي وارد كرده و بر وسعت مناطق بياباني افزوده است. اين در حالي است كه سهم اين منطقه از آسيا از جنگل تنها به اندازه 34/1 درصد از كل وسعت اين منطقه است. يعني جنگل‌هاي غرب آسيا كمتر از 1/0 درصد از كل جنگل‌هاي جهان را دربر مي‌گيرد با اين حال همين معدود عرصه‌هاي جنگلي هم رو به نابودي هستند. مناطق ساحلي نيز به دليل توسعه شهرها، فعاليت‌هاي نفتي و گسترش شيلات و صنايع ساحلي به شدت در حال تخريب هستند كه بعد از بحران آب و بيابان‌زايي، بزرگ‌ترين چالش جدي در غرب آسياست.

از سوي ديگر حدود 23 درصد از نفت و 7/8 درصد از منابع گاز جهان در غرب آسياست كه استخراج اين منابع براي صادرات و مصرف بي‌رويه آن در كشورهاي منطقه باعث شده تا نرخ توليد گاز دي‌اكسيد‌كربن به ازاي هر نفر از شش تن در سال 1990 به 2/7تن در سال 2003 افزايش يابد كه اين امر به تشديد روند گرمايش زمين كمك مي‌كند. بر اساس گزارش چشم‌انداز محيط زيست جهان در سال 2007، از سال 1950 تاكنون دماي زمين حدود 7/0 درجه سانتي‌گراد افزايش يافته كه بيشترين ميزان افزايش دما در بين پنج قاره به قاره آسيا با افزايش بيش از يك درجه سانتيگراد مربوط مي‌شود. اين موضوع زماني نگران‌كننده‌تر مي‌شود كه به خاطر بياوريم در غرب آسيا نه تنها اراضي، به شدت مستعد بياباني شدن هستند بلكه با بحران منابع آب هم روبه‌رو هستند و اين افزايش دما مي‌تواند شرايط را براي ساكنان خاورميانه به مراتب بدتر از سال‌هاي قبل كند و چشم‌انداز تاريكي را رقم بزند.

به همين دليل است كه بايد خشك شدن تدريجي جنگل‌هاي بلوط ايران در غرب كشور، نابودي بزرگ‌ترين درياچه‌هاي داخلي ايران همچون درياچه اروميه و پريشان و بختگان و... و افت شديد سفره‌هاي آب زيرزميني را در بيش از 600 دشت كشور به مثابه يك فاجعه زيست‌محيطي براي كشور در نظر گرفت كه اگر به اين همه رشد فزاينده بيابان‌زايي و كاهش منابع آبي در كشورهاي همسايه را هم اضافه كنيم، مي‌توان گفت قرن بيست و يكم قرن پرچالشي را براي خاورميانه رقم خواهد زد كه مقابله با آن نيازمند تشريك مساعي بين كشورهاي منطقه و نيز ارتباط موثرتر دولت‌ها با مردم است. اما عجيب است كه حتي در سطح ملي نيز گاه هيچ تمهيداتي براي مقابله با اين بحران‌ها انديشيده نشده يا اگر هم شده تنها به روي كاغذ ختم شده است و بس!

تنها مروري كوتاه بر كارنامه محيط زيست ايران در يك دهه اخير نشان مي‌دهد كه محيط زيست هنوز هم نتوانسته جاي خود را در بين اولويت‌هاي برنامه‌ريزان و دولتمردان كشور پيدا كند اينقدر كه از نظر شاخص‌هاي زيست‌محيطي هرساله افت قابل توجهي را نسبت به سال‌هاي قبل‌تر در سطح بين‌الملل شاهد هستيم. خشك شدن تدريجي رودخانه‌ها و تالاب‌ها و درياچه‌هاي كشور، تداوم مديريت منابع آب بر پايه سدسازي‌هاي گسترده و انتقال آب بدون برنامه از يك حوضه به حوضه ديگر در چهارگوشه كشور، بي‌حرمتي به حريم امن پارك‌هاي ملي و مناطق حفاظت‌شده با صدور انواع كاربري‌ها در اين مناطق، تخريب گسترده اراضي جنگلي و مرتعي براي ساخت مسكن و توسعه اراضي كشاورزي تنها نمود كوچكي از اين سناريوي تلخ است كه نشان مي‌دهد محيط زيست با وجود تمامي شعارهايي كه داده مي‌شود هنوز هم هيچ جايگاهي در برنامه‌ريزي‌هاي كشور ندارد.

نكته اساسي‌تر اينكه، در شرايطي كه در بسياري از كشورها رويكرد مديريت مشاركتي براي حفظ طبيعت و دعوت از مردم و گروه‌هاي زيست‌محيطي براي تسهيل در امر تصميم‌سازي در حوزه محيط زيست در جريان است در ايران شاهد فروپاشي گسترده گروه‌هاي غيردولتي زيست‌محيطي و قطع رابطه بين این گروه‌ها و دولت در حوزه محيط زيست بوديم. شكاف بين اين دو حلقه به حدي زياد است كه دو طرف به جاي تعامل با يكديگر مدام در حال متهم كردن يكديگرند! فيلترينگ برخي از معروف‌ترين وبلاگ‌هاي زيست‌محيطي كشور در چند سال گذشته، تهديد به شكايت عليه فعالان محيط زيست و گاه معرفي اين افراد به دادگاه، انفعال شديد در واحد مشاركت‌هاي مردمي و ارتباطات سازمان‌هاي متولي حفظ طبيعت، كنار گذاشتن منتقدان، كارشناسان و حتي برخي خبرنگاران تخصصي محيط زيست از حلقه‌هاي تصميم‌گيري و كارشناسي و نيز نشست‌هاي خبري تنها بخشي از رويكرد مخربي است كه در اين حوزه اتخاذ شده است و تاكنون در طول سه دهه گذشته سابقه نداشته است. از اين رو روز جهاني محيط زيست براي فعالان غيردولتي محيط زيست تنها نماد زخم‌هاي عميق به پيكره طبيعت ايران است و عملا سوژه‌اي براي جشن گرفتن وجود ندارد. آن هم در شرايطي كه اروميه و پريشان و هامون و بختگان از بي‌آبي مي‌سوزند و ريزگردها بيش از نيمي از كشور را فرا گرفته و مجالي براي نفس كشيدن باقي نگذاشته است.

منبع: شرق