نقش بزه‌ديده در وقوع جرم

شاپور اسماعيليان*

کد خبر: ۲۳۵۹۴۲

تاریخ: ۱۶ فروردين ۱۳۹۱ - ۱۱:۴۳

1- در جرم‌شناسي نوين، بزه‌ديده شناسي يكي از شاخه‌هاي ممتاز اين علم در بررسي و تعيين عليت بزهكاري است. به سخن رساتر، برخلاف عقيده جرم‌شناساني كه نقش «شخصيت مجرم» را در فعاليت جرم (از قوه به فعل)، موثر و بلكه قطعي مي‌دانند، برخي ديگر براي نقش «وضعيت» به‌ويژه در مورد بزه‌ديده، اهميت تعيين‌‌كننده‌اي قايل هستند. از نظر ژرژ هوير فرانسوي، عوامل مربوط به اوضاع و احوال و فعليت‌دهنده، داراي نقش تعيين‌كننده در فعليت‌يافتن عمل مجرمانه است زيرا «بزه‌ديده در واقع يك ركن اساسي وضعيت ماقبل جنايي است و مراد روشن‌‌كردن اين امر است كه انتخاب بزه‌ديده هميشه مديون بازي تصادف نيست...»

2- در كشور ما در برخي پديده‌هاي مجرمانه سريالي و مشهور، سواي نقش «شخصيت» مجرم، اوضاع و احوال بزه‌ديدگان و ويژگي‌هاي آن از مصداق‌هاي تاييدكننده عقيده علماي «بزه‌ديده‌شناس» است. به عنوان نمونه وضعيت قربانيان خردسال جنايت پاكدشت يا شرايط اغلب زنان مقتول كرجي – در قتل‌هاي سريالي سه سال قبل – خود مويد عللي است كه در فرايند بزهكاري، موجب بروز پديده مجرمانه مي‌شود. بيجه بالغ بر 20 قرباني خود را از كودكان فقير و محروم و به دور از مراقبت‌هاي والدين درگير تامين نان روزانه، انتخاب كرد و پس از تعرض جنسي در محل‌هاي خلوت به قتل رساند. ادامه اين قتل‌هاي هولناك هرازچندگاه و به‌مدت چند سال باتوجه به «شخصيت ضداجتماعي» محمد بيجه و اعتقاد وي به اينكه از جامعه انتقام مي‌گيرد با لحاظ اوضاع و احوال قربانيان و خانواده‌هاي آنان از منظر بزه‌ديده‌شناسي درخور بررسي است اگرچه بيجه نيز از نظر سوابق قبلي، خود قرباني تجاوز و گرفتار فقر شديد است به نحوي كه بنا به گفته قاضي پرونده، آرزوي خوردن سوسيس، برايش دست‌نيافتني بود!

«اميد» قاتل زنان كرجي نيز قربانيان خود را از زناني انتخاب مي‌كرد كه به سهولت سوار پيكان مسافركش قديمي او مي‌شدند و سپس با گشودن باب گفت‌وگو آنان را به قتل‌گاه (خانه خود) مي‌‌كشاند و بعد از برقراري ارتباط جنسي به قتل مي‌رساند. نگارنده كه در جريان رسيدگي به پرونده، از باب بررسي علت‌شناسي قتل حدود 10 زن مورد شكار قاتل كرجي، پيگير قضايا بود، اين نكته برايش قابل تامل بود كه چرا و چگونه اين قاتل سريالي كرايه‌كش به راحتي قربانيان خود را انتخاب مي‌كرد و به سهولت آنان را به خلوت‌گاه (منزل خود) مي‌برد بدون اينكه حسب ادعاي وي اين كار يا برقراري ارتباط با مقاومت آنان همراه باشد. بدون ترديد، همانند ديگر پديده‌هاي مجرمانه جنجالي، به لحاظ تعجيل در انتخاب گزينه مجازات، امكان بررسي‌هاي جرم‌شناختي براي دست‌اندركاران اين نوع پژوهش‌ها و ديگر علوم پژوهشي ميسر نشد با اين حال نمي‌توان تاثيرگذاري اوضاع و احوال قربانيان را حداقل از لحاظ تمايل به رفتن به خلوت‌گاه يك جوان مسافركش منكر شد هرچند گزارشي در مورد اينكه قربانيان از زنان «ويژه» بوده‌اند، وجود نداشته است.

همان‌طور كه در بررسي و معاينه اجساد مقتولان، آثاري دال بر مقاومت آنان در زمان درگيري و قتل اعلام نشده بود. بديهي است بررسي وضعيت اين نوع قتل‌ها، نه تنها از ديدگاه بزه‌ديده‌شناسي اهميت خطاي اغلب مقتولان را در سوارشدن به خودروي شخصي مسافركش جوان و تمكين از او براي رفتن به خلوت‌گاه (منزل) به عنوان علت اوليه و بسترساز به قتل رسيدن آنان، نشان مي‌دهد بلكه بر نقش خود قرباني در بروز پديده مجرمانه صحه مي‌گذارد به نحوي كه اين پرسش مطرح مي‌شود كه آيا در قرباني‌شدن خود قرباني نيز خطاكار است؟ بي‌گمان فارغ از اعتراض برخي مخاطبان اخبار اين جنايت‌ها و اينكه ادعاي قاتل راجع به تمكين قربانيان از وي قابل‌قبول نبوده است، به‌نظر نگارنده در بررسي پژوهشي اين موضوع، آن هم بررسي بي‌طرفانه، بايد به جامعه‌شناسي انحرافات اجتماعي محوريت داده شود.

*وكيل دادگستري

منبع: شرق