سلفي‏‌گري در مصر؛ احياي دين يا فرصت‌طلبي سياسي؟

حميد صالحي

کد خبر: ۲۱۳۵۶۵

تاریخ: ۰۴ دی ۱۳۹۰ - ۱۲:۴۳

پس از انتخابات اخير مصر و پيروزي 17 تا 20 درصدي اين جريان سياسي در آن كشور، پرسش‏‌هايي در همين باره مطرح مي‌شود كه رويكرد اين جريان به تحولات سياسي و اجتماعي كشور مصر و رهيافت آنها به مسائل سياست خارجي قاهره چگونه خواهد بود؟

ناگفته نماند که حزب نور ـ جريان سياسي رسمي سلفي‏‌گرايان مصر ـ توانسته نزديك به 20 درصد ازكرسي‌هاي مجلس مردمي مصر را به‌ دست آورد.

هرچند به دست آوردن درصد ياد شده در جامعه مصر، دور از انتظار نبوده و تحليلگران جامعه این کشور به دليل محدوديت‌هاي رژيم مبارك عليه اسلام‌گرايان، و ارتباط شبكه‏‌اي اين جريان با سلفي‌هاي عربستان و كشورهاي حوزه خليج فارس و همچنين حمايت مالي اين كشورها از اين گروه‌ها، به دست آوردن اين درصد از آرا را تقريبا پيش‌بيني مي‌كردند.

با وجود اين تحليل و واكاوي انديشه‌‏اي و راهبردي، اين جريان دارای اهميت است.

سلفي‌گري؛ پديده‌اي انحصارطلبانه و مدعي مسلماني كه همه را جز خود كافر مي‌داند. آنها با به تن كردن جامه سلف صالح كه همان پيشينيان و صحابي رسول خدا هستند، با حذف ديگران از جامعه و كنار گذاشتن آنها به‌ سوي يگانه شدن پيش رفته و از سویی ديگر، با ادعاي وحدت، شمشير تكفير و تفرقه را كشيده و جامعه را به سوي چند دستگي مي‌كشاند.

همچنين حقيقت اين است كه میان سلفيه و وهابيت فرقي نيست، بلکه آنها دو روي يك سكه‌اند و همان عقايد و افكار سلفيه گذشته را دارند. اينها در جزير‌العرب، وهابي حنبلي هستند و هنگامي كه افكار خود را به بیرون صادر مي‌كنند، خود را به نام سلفي معرفي مي‌كنند. اين جريان با تكيه بر نفوذ سياسي عربستان سعودي و دريافت كمك‌هاي مالي از دربار سعودي به‌ عنوان جرياني اجتماعي ـ سياسي تبديل شده است.

بدين ‌ترتيب دور از ذهن نبود كه اين انديشه پس از تحولات اخير در كشورهاي عربي و بيداري اسلامي، بتواند به ‌طرز فرصت‌طلبانه‌اي از آن براي كسب منويات سياسي خود استفاده كنند. شگفت‌تر از آن اين‌كه جريان سلفي به‌ خوبي توانسته در جامعه‏ شافعي مذهب مصر راه یافته و جاي پايي براي خود دست و پا كند؛ هرچند پس از ترور انور سادات، حمله گسترده‌اي عليه كتاب‌هاي وهابيون، ابن تيميه و شاگردانش در مصر صورت گرفت، چراكه دولت بر این باور بود، همين كتاب‌ها، جمعيت جهاد را بر آن داشت تا انور سادات را به قتل برسانند.

برخي خواستار آتش زدن اين كتاب‌ها شدند، اما بنا به علل نامعلومي، اين حمله متوقف شد.  نقش دولت سعودي و خط فكر وهابيت در مصر، تنها به نفوذ در حكومت و جمعيت‌هاي اسلامي آن محدود نمي‌شود، بلكه دولت سعودي فعاليت‌هاي نشر كتاب در مصر را نيز تحت نفوذ خود درآورده است.

دولت وهابي سعودي براي تعميم كتاب‌هاي وهابي، به عناصر جمعيت‌هاي سلفيه كمك كرد تا مراكز نشر خود را در مصر راه‌اندازی كنند. هم‌اکنون، كتاب‌هاي وهابيون و ابن تيميه و شاگردانش از جمله كتاب‌هايي‌اند كه در مصر بيشترين شمارگان را دارند. بخشي از اين كتاب‌ها، رايگان و برخي با قيمت‌هاي ارزان در اختيار مردم قرار مي‌گيرند و مابقي به كشورهاي آفريقايي، جمهوري‌هاي سابق شوروي، اروپا و امريكا فرستاده مي‌شوند.

خط فكر سعودي تنها به كتاب محدود نمي‌شود، بلكه بر دیگر فعاليت‌هاي هنري ـ از قبيل فيلم و سينما ـ نيز سايه افكنده است. حضور گسترده سعودي‌ها در بيشتر امور فرهنگي مصر باعث شده است كه گروه‌هاي اسلامي و سلفي و همچنين انديشمندان و روشنفكران به مخالفت با عربستان سعودي برخيزند.

هرچند عملكرد اپوزيسيوني اين گروه‌ها تاكنون به نتايجي نيز دست يافته، هدايت اصلي و فكري جريان‌هاي داخلي مصر همچنان از ناحيه سعودي‌ها و افراد وابسته به آنان انجام مي‌گيرد. فقر جامعه مصري و نفوذ مالي سعودي‏ها به اين امر (نفوذ سلفي‌ها) دامن زده است. اين نفوذ براي سعودي‏ها كه در واقع، رقيب جدي خود را گفتمان معتدل اخواني مي‌دانند از درجه راهبردي شاياني برخوردار است.

سلفي‏‌گري و سياست خارجي مصر

با توجه به فرصت‌طلبي سلفي‌ها، اين گروه در مصر تا اندازه بسیاری بر تمركز گسترش جايگاه سياسي خود حتي براي نزديكي به ارتش مصر براي به دست آوردن امتيازات سياسي تأكيد خواهند كرد. در همين رابطه، عماد عبدالغفور، رئيس حزب نور مصر در اظهارنظري عجيب، اعلام كرد كه جريان سلفي در مصر؛ دولت ديني را انكار مي‌كند و به پيمان‌هاي سياسي مصر در صحنه‌هاي بين‌المللي احترام مي‌گذارد.

اين رويكرد جديد سلفي‌ها اين گزاره را تقويت مي‌كنند كه نشان‌دهنده سمت‌گيري سلفي‌هاي مصر براي جلب‌ توجه ارتش و شوراي نظامي مصر از يك سو و كشورهاي غربي از سوی دیگر است. با اين رويكرد، جريان سلفي در پي اشاعه اين سياست معطوف به قدرت است كه قدرت براي آنها اصالت دارد و مي‌تواند جريان رقيبي براي اخوان المسلمين در مصر باشند.

به‌ علاوه اين جريان، با زيركي اين پيام را به كشورهاي غربي و ديگر كشورهايي كه نگران قدرت‌گيري اسلام‌گرايان در كشورهاي بهار عربي هستند، رسانده كه ما يعني سلفي‌ها به ‌دنبال آرمان‌هاي اسلام‌خواهانه در سياست خارجي و اجراي الگوي خلافت در جوامع اسلامي نيستيم.

به این ترتیب، اين نگرش نشان‌دهنده ورود سلفي‌ها به فاز جديد سياسي فرصت‌طلبانه براي كسب قدرت است؛ بنابراين، دين مي‌تواند پوششي مناسب براي كسب نفوذ سياسي در ميان مردم عادي توسط سلفي‌ها در كشورهاي عربي به كار گرفته شود و سرانجام اين الگوي جديد مي‌تواند چالشي براي عقلگرايان ديني اخوان المسلمين به شمار رود.

* عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي

منبع: روزنامه ملت ما