اپيدمی «سرطان زمين» در کشور

جواد حاتمی

کد خبر: ۲۱۲۶۷۳

تاریخ: ۰۱ دی ۱۳۹۰ - ۰۹:۲۰

فرونشست زمين طي ۵ سال اخير در دشت تهران ۲ برابر شده است

«افزايش ۲ برابري ميزان فرونشست زمين» خبري که در رسانه ها ديده ايم ولي کمتر به اهميت و عواقب آن فکر کرده ايم. خيلي ساده از کنار اين خبر هم گذشتيم و آن را هم مانند ساير خبرهاي روزمره فقط شنيديم يا ديديم و...

اما وقتي دکتر «محمدجعفر شجاع طاهري» از استادان زمين شناسي و کارشناسان خبره اين حوزه اين خبر را مي شنود در اولين کلام مي گويد:«مدرک و مستندات شما چيست؟ اين حرف خيلي بزرگ و داراي تبعات سنگيني است.» اين جاست که متوجه مي شوم چه خبر است خطر بغرنج تر از آن چيزي است که تصور مي کنيم.

البته خودم هم به صحت و سقم اين خبر که هفتم آذرماه روي خروجي خبرگزاري مهر رفته است شک مي کنم. منبع خبر «محمدرضا اسدي» يک کارشناس منابع آب ذکر شده و امکان پيدا کردن و گفت وگوي مستقيم با او براي اطلاع از مستنداتش درباره اين خبر فراهم نمي شود.»

او گفته است:«در حالي که ميزان فرونشست سالانه ۴ ميلي متر در کشورهاي پيشرفته، بحراني قلمداد مي شود در سال ۸۵ ميزان فرونشست در کشور ما ۱۷ سانتي متر در سال بوده و در سال جاري اين ميزان به ۳۶ سانتي متر افزايش يافته است.»

موضوع را با مهندس «محمدجواد بلورچي» مدير امور زمين شناسي، مهندسي، مخاطرات و زيست محيطي سازمان زمين شناسي اکتشافات معدني کشور در ميان مي گذاريم او هم با اظهار تعجب مي گويد:«اين آمار و ارقام مربوط به فرونشست زمين در دشت تهران است، ضمن اين که آمار را نيز خودم چندي قبل در همايش توانمندي هاي زمين شناسي و معدني غرب کشور در سنندج اعلام کرده بودم.»

پس مشخص مي شود که آمار ارائه شده توسط «مهر» مربوط به استان تهران است نه کل کشور. اما قصه چيست؟ پديده خطرناک فرونشست زمين در ايران که از آن به «زلزله خاموش و سرطان پوسته زمين» تعبير مي شود چگونه است و براي مهار آن چه بايد کرد؟

چرا فرونشست زمين؟

نشست يا فرونشستن زمين پديده اي است که در اثر خالي شدن آب بافت هاي متراکم و لايه هاي زيرين سطح زمين رخ مي دهد و در اثر آن سطح زمين به صورت تدريجي و در برخي موارد به صورت ناگهاني فرو مي نشيند.

به اعتقاد کارشناسان اين نشست باعث ايجاد ترک و شکاف هايي در زمين شده و باعث تاثير روي الگوي جريان هاي زيرزميني و سطحي، تغيير کيفيت آب هاي زيرزميني، تغيير شکل سطح زمين، سيل  خيزي مناطق و... مي شود.

آنان بر اين باورند که پديده فرونشست که هم اکنون در ۲۰۰ دشت کشور مشهود است خطرش بيش از زلزله است زيرا وقتي در شهري زمين لرزه رخ دهد بعد از چند سال بالاخره بازسازي مي شود اما شهري که در اثر فرونشست از بين برود و آبخوانش تخليه شود ديگر با هيچ انرژي و سرمايه گذاري بازسازي نمي شود.

مهندس «محمد مجتبايي» کارشناس و پژوهشگر در حوضه آب نيز به خراسان مي گويد: حفر بي رويه غيراصولي و غيرکارشناسي چاه هاي آب و پمپاژهاي گسترده منابع آب زيرزميني در دهه هاي اخير در کشور ما که در منطقه نيمه خشک و خشک قرار دارد صدمات و خسارات فراواني را بر مخازن و منابع آب هاي زيرزميني به عنوان منبع اصلي آب کشور وارد کرده است.

به گفته وي افت آب هاي زيرزميني علاوه بر خشک شدن قنات ها، کاريزها و چشمه ها، حرکت لايه هاي آب شور به سمت منابع شيرين و تغيير کيفيت آب به شوري و تلخي را سبب شده ولي در عين حال افت آب در سفره هاي زيرزميني داراي خطر نشست زمين به علت خالي شدن لايه ها و خلل هاست که اين نشست ها علاوه بر تخريب برگشت ناپذير منابع زيرزميني، امکان بروز حوادث و فجايع در صورت واقع شدن در زيرسازه هاي حياتي انرژي مثل پالايشگاه ها، نيروگاه ها، خطوط انتقال انرژي مثل گاز و برق، تأسيسات حمل و نقل مانند خطوط راه آهن، فرودگاه ها، پل ها و جاده ها و صنايع و کارخانجات را به دنبال خواهد داشت.

پديده «انسان ساز»

«نصرا... کماليان» عضو کميسيون عمران مجلس و متخصص زمين و زلزله در اين باره مي گويد: يکي از موارد مهم در دلايل فرو نشست که از مشکلات ساخته دست انسان است برداشت بي رويه آب از سفره هاي زيرزميني و خالي شدن لايه هاي تحتاني است. وقتي حجم آب کاهش مي يابد منافذي در بين لايه هاي خاک ايجاد مي شود که به دليل سنگيني لايه هاي بالايي آرام آرام اين منافذ پر مي شود و به مرور که اين يک دهم سانتي متر جابه جايي در لايه ها به سطح زمين مي رسد در مجموع از عمق ۲۰۰ متري تا سطح زمين مي تواند جابه جايي يا نشست ۵۰ سانتي متري اتفاق بيفتد.

نماينده مردم «قوچان و فاروج» مي افزايد: افزايش پديده فرو نشست در کشورمان نگران کننده است و با توجه به خطرها و تبعات آن بايد با جديت به مهار و کنترل آن بپردازيم.

او با اشاره به تبعات پديده فرونشست زمين مي گويد: اگر پديده فرونشست به صورت نامتقارن باشد و حتي در فاصله ۲۰ متري از يک سازه هم باشد باعث کج شدن ساختمان ها مي شود و ممکن است با ادامه يافتن باعث تخريب سازه ها بشود.

وي مي افزايد: علاوه بر آن پديده فرونشست ذخيره سازي آب در سفره هاي زيرزميني را هم دچار اخلال مي کند، به دنبال کم شدن حجم مخزن و شکست لايه هاي خاک و پر شدن منافذ رسوب آب به لايه هاي پاييني با مشکل مواجه مي شود و ديگر آب براي ذخيره به مخزن هاي زيرزميني نمي رسد که خطر اين پديده به مراتب بالاتر از خطر تخريب سازه هاست چرا که براي يک عمر سفره هاي زيرزميني را از دست مي دهيم.

«کماليان» با تأکيد بر به حداقل رساندن عوامل وقوع فرونشست زمين مي گويد: گاهي اوقات اين فرونشست ها راه نفوذ آب هاي زيرزميني را مي بندد و قنات ها را خشک مي کند و در نتيجه کشاورزي تعطيل و روستاها خالي از جمعيت مي شود.

به بحران نزديک مي شويم

مهندس «جمال روشن روان» رئيس سازمان زمين شناسي استان خراسان رضوي هم با تأييد بالا رفتن سرعت فرونشست در دشت هاي کشور به ما مي گويد: فرونشست زمين به دليل برداشت بي رويه آب از سفره هاي زيرزميني در تمام دشت هاي کشور وجود دارد ولي در برخي دشت ها سرعت آن بسيار بالا و نگران کننده است.

وي با اعلام اين که «در برابر اين موضوع همه بايد احساس خطر کنند» مي افزايد: شرايط استان خراسان رضوي هم وخيم است و در ۴ دشت بدترين شرايط را شاهديم، نرخ فرونشست در دشت کاشمر ۳۰ سانتي متر در سال است، در دشت مشهد هم اکنون بالاي ۲۵ سانتي متر فرونشست داريم و به بحران نزديک مي شويم.

به گفته وي در محدوده اي از مشهد (خين عرب و امتداد غرب آن تا چناران) فرونشست و چاله ها و شکاف هاي زيادي را شاهد هستيم و اين پديده به برخي واحدهاي مسکوني هم خسارت وارد کرده و در برخي نقاط هم ادامه کشاورزي را مختل کرده است.

وي شکافته شدن آسفالت معابر وجاده ها، نشست پل ها از جمله پل هاي جاده کلات و قائم مشهد را زنگ خطر براي کلان شهر مشهد بيان مي کند و مي افزايد: دشت هاي نيشابور و مه ولات هم بحراني بوده و نشست زمين در آن ها رو به گسترش است. در شمال غرب نيشابور و شهرستان فيروزه و در اطراف کال ماروس شکاف هايي به عمق ۴ تا۵ متر ايجاد شده است.

اين کارشناس زمين شناسي به تبعات ديگر اين پديده اشاره مي کند و مي گويد: علاوه بر ايجاد شکاف و تخريب پل ها، راه ها و خانه ها فرو نشست زمين زنجيروار حوادث ديگري را هم به دنبال خود دارد.

به گفته «روشن روان» سابقه نشست زمين در دشت مشهد به سال ۴۴ و ۴۵ باز مي گردد که با حفر چاه ها و برداشت هاي بي رويه طي سال هاي بعد نرخ فرونشست از ۲ و۳ ميلي متر در سال الان به حدود ۲۵ سانتي متر رسيده است.

۹۰ برابر بحراني تر از دنيا

شدت فرونشست در برخي دشت هاي ايران از جمله تهران دست کم ۹۰ برابر بيشتر از بحراني ترين شرايط در کشورهاي توسعه يافته جهان است. «محمد جواد بلورچي» مدير امور زمين شناسي، مهندسي، مخاطرات و زيست محيطي سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور به خراسان مي گويد:  نرخ فرونشست در دنيا ۴ ميلي متر در سال است و در کشورهاي پيشرفته اين نرخ بحراني قلمداد مي شود با اين حال در سال ۸۵ نرخ فرونشست در دشت تهران ۱۷ سانتي متر بوده که در سال جاري به ۳۶ سانتي متر در سال افزايش پيدا کرده است.

به گفته وي تحقيقات و بررسي هاي سازمان زمين شناسي کشور نشان مي دهد که به علت خشکسالي هاي پياپي و تغييرات اقليمي طي سال هاي اخير نرخ فرونشست زمين در کشور افزايش يافته است ولي رقم دقيق و مستندي براي کشور نمي توان ارائه کرد چرا که هر دشت در نرخ فرونشست، عدد خاص خودش را دارد.

وي رقم ۹۰ برابر نرخ فرونشست بحراني ترين نقاط دنيا در ايران را به استناد تقسيم نرخ فرونشست سالانه ۳۶ سانتي متر در تهران صحيح مي داند و مي افزايد: شواهد حکايت از افزايش متوسط ميزان فرونشست در کشور دارد و تصريح مي کند: روند فرونشست رو به بهبودي ندارد!

اين مسئول با اشاره به اين که بيش از ۶ ميليارد متر مکعب اضافه برداشت از ذخاير زيرزميني داريم، مي افزايد: از حدود ۳۰۰ دشت کشور بيش از ۲۳۰ دشت حالت بحراني دارد و گسترش پديده فرونشست در اين دشت ها ضرورت بازنگري و تغيير در استراتژي مديريت منابع آب در راستاي توسعه پايدار کشور را صدچندان مي کند.

«محمد درويش» مدرس دانشگاه و فعال زيست محيطي کشور نيز به خراسان مي گويد: ظرفيت آب در کشور ما سالانه بين ۱۳۰ تا ۱۴۰ ميليارد متر مکعب است و بايد چيدمان توسعه بر اساس اين رقم صورت گيرد. 87.9 درصد از سرزمين ما در اقليم خشک واقع است و در برنامه ريزي ها بايد تغيير ميانگين بارش ها در سال تا ۶۰ درصد محاسبه و بر همين اساس براي مصرف آب برنامه ريزي شود. وقتي توسعه را بر اساس کشاورزي طراحي مي کنيم و نياز به آب بيشترداريم و خشکسالي ها هم سبب فشار مضاعف بر سفره هاي زيرزميني مي شود در نتيجه شاهد فرونشست زمين هستيم.

مهم ترين فرونشست ها در کشور

گزارش هاي سازمان زمين شناسي کشور حکايت از آن دارد که فرونشست هاي بزرگ «اختيارآباد» در نزديکي کرمان، دشت «کبودرآهنگ» و «فامنين» در همدان، دشت «معين آباد» ورامين، دشت «نظرآباد» تهران، دشت هاي رفسنجان، مشهد به وضوح مشهود است و در جنوب غرب تهران، اراک، نهاوند، خمين، گلپايگان، نطنز، يزد و ابرکوه نيز در حال شکل گيري مي باشد.

به گفته مسئولان اين سازمان دشت هاي کاشمر و رفسنجان با نرخ حدود ۳۰ سانتي متر در سال رکورد دارند و دشت هايي مانند «مهيار» اصفهان، اصفهان، کاشان، تهران، هشتگرد، ورامين، مشهد و قزوين با ۲۵ سانتي متر در سال فرونشست در رتبه بعدي هستند.

يک فعال زيست محيطي نيز به خراسان مي گويد: فرونشست زمين در روستاي آبي بيگلوي اردبيل و دشت هاي قهاوند و کبودرآهنگ استان همدان که فاصله معني داري با نقاط بياباني کشور دارند ناشي از برداشت بي رويه سفره هاي زيرزميني است.

«درويش» مي افزايد:  استان فارس بالاترين ميزان افت آب هاي زيرزميني را با 2.5 ميليارد متر مکعب تراز منفي دارد و از 6.5 ميليارد متر مکعب اضافه برداشت در کشور يک سوم آن مربوط به اين استان است. فارس به همين خاطر همواره اولين توليدکننده در محصولات کشاورزي بوده ولي هيچ کس به بحراني که امروز باغ هاي جهرم، انجيرستان هاي استهبانات و تالاب ها و درياچه هاي اين استان از نيريز و بختگان و مهارلو تا پريشان و ارژن را به اين روز انداخته است توجهي ندارد.

اصلي ترين راه حل

همان طور که صاحب نظران و کارشناسان «برداشت بي رويه از سفره هاي آبي و متعادل نبودن ميزان آب ورودي و خروجي مخازن» را علت اصلي پديده مخرب فرونشست بيان مي کنند تنها راه مهار اين پديده هم کنترل برداشت ها و نجات سفره هاي زيرزميني است.

تراز منفي آبخوان هاي کشور که ميزان آن از منفي ۶ميليارد متر مکعب در سال هم گذر کرده به معناي آن است که سالانه دست کم ۶ميليارد متر مکعب آب بيش از چيزي که در خاک فرو مي رود برداشت مي شود و اين يعني عين فاجعه.

«نصرا... کماليان» نماينده مجلس و عضو کميته زلزله مي گويد: فرونشست زمين خود يک زلزله خاموش و مخرب است که تنها راه حل جلوگيري از گسترش آن مهار برداشت آب از سفره هاي زيرزميني است.

وي با اشاره به نقش موثر انسان ها در افزايش اين بحران مي افزايد: شواهد امر نشان مي دهد که راهکارها براي مهار اين بحران ناکافي است.

مهندس «جمال روشن روان» رئيس سازمان زمين شناسي در خراسان رضوي هم تعادل بخشي به منابع آب زيرزميني و کنترل برداشت آب را اصلي ترين راه حل به حداقل رساندن فرونشست زمين بيان مي کند و به ما مي گويد: خشکسالي هاي متوالي و برداشت بي رويه آب و حفر چاه هاي متعدد براي تامين آب شرب در برخي دشت ها نظير مشهد سالانه يک متر افت سطح آب هاي زيرزميني را در پي داشته است واگر برداشت  آب کنترل نشود روز به روز شرايط بحراني تر خواهد شد.

به اعتقاد وي کمتر شدن برداشت آب و به تعادل رساندن حجم آب ورودي و تغذيه مخازن با ميزان آب استحصالي تنها راه نجات کشور از عواقب فرونشست زمين است.

«محمد درويش» مدرس دانشگاه نيز معتقد است: بي رويه توسعه دادن کشاورزي و تلاش نکردن براي افزايش راندمان آبياري که همچنان ۳۰تا۳۵ درصد است دليل اصلي اين بحران است.

به گفته وي در سال۲۰۰۱ اعلام شد که افت سطح آب کشور در ۳۰سال (از ۱۹۷۱ تا ۲۰۰۱) ۱۵متر معادل نيم متر در هر سال بوده است ولي مديرعامل شرکت منابع آب ايران به تازگي اعلام کرده است از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۱ اين وضع به مراتب بدتر شده و در ۸۰دشت کشور ميزان افت سالانه سطح آب ۲متر و در نيمي از دشت هاي کشور هم به يک متر در سال رسيده است که اين شرايط بسيار نگران کننده است.

چه کسي مسئول است؟

چه کسي مسئول مهار اين بحران است؟ مدير امور زمين شناسي و مخاطرات زيست محيطي سازمان زمين شناسي کشور در پاسخ به ما مي گويد: سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني ايران فقط متولي شناسايي پديده و معرفي آن است و تا به حال برنامه هاي زيادي در حوزه مطالعه و شناسايي پديده فرو نشست در دشت هاي مختلف کشور انجام شده و گزارش آن براي تصميم گيري و اقدامات کنترلي در اختيار وزارت خانه هاي جهاد کشاورزي، نيرو، کشور و... قرار گرفته است.

کارشناس ارشد موسسه تحقيقات جنگل ها و منابع طبيعي کشور نيز با ابراز نگراني از بحران سرطان خاموش در دشت هاي کشور مي گويد: ما چون افت آب و از بين رفتن درياچه هايي در حد اروميه را در زير زمين نمي بينيم لذا احساس خطر نمي کنيم و تا مسئولان و مردم همه اين فاجعه را درک نکنند اقدام ها براي مهار بحران کافي نخواهد بود.

«محمد درويش» از توسعه صنايع تبديلي، توليد محصولات ارگانيک، افزايش بهره وري آبياري، استفاده از لوله هاي سفالي و روش هاي نوين به عنوان راهکارهاي کاهش مصرف بي رويه آب ياد مي کند و مي افزايد: از بهترين کارها و سياست هاي تشويقي براي معرفي کشاورزان نمونه ملاک انتخاب کمتر مصرف کردن آب، کود و سم و توليد بالا باشد نه فقط توليد محصول زياد!

مسئولان در حوزه هاي مختلف مرتبط با بحث آب و زمين بارها از اجراي طرح ها و برنامه هاي مرتبط با مهار بحران کم آبي و در نهايت پديده فرونشست خبر داده اند و مسدود کردن چاه هاي غيرمجاز آب، اجراي طرح هاي آبخوان داري و آبخيزداري، جلوگيري از برداشت بي رويه آب، نصب کنتور هوشمند روي چاه ها و... را در اين راستا معرفي کرده اند.

يک مقام مسئول در سازمان زمين شناسي کشور در اين باره نيز به خراسان مي گويد: انتظار اين است که دستگاه هاي اجرايي به صورت جدي وارد عمل شوند، متاسفانه از ترس تبعات اجتماعي اقدامات کنترلي و پيش گيرانه برخي دستگاه هاي متولي اجراي ماموريت هاي محوله را به تاخير مي اندازند و اقدام ها براي کاهش مصرف آب و تخليه سفره هاي زيرزميني در شرايط تغييرات اقليمي به کاهش مصرف منجر نشده است.

«محمد جواد بلورچي» مي افزايد: هنوز به صورت واقعي تبعات و آثار اقدامات کنترلي متوليان را نمي بينيم و در اغلب دشت هاي کشورشاهد تشديد بحران هستيم و در مجموع مي توان اعتراف کرد که نرخ فرونشست در حال بدتر شدن است.

به اعتقاد وي در جلسات متعدد کارگروه ملي کاهش مخاطرات فرونشست وزارت نيرو طرح هاي زيادي را تعريف کرده اما بحراني که در حال رخ دادن است با بخشنامه، دستور و قانون رفع نمي شود.

به هر حال در کشوري که سند ملي آب دارد، سند ملي الگوي کشت دارد و از طرفي بحران آب در آن جدي است و هر ساله صدها حلقه چاه، قنات، چشمه و کاريز خشک مي شود متاسفانه مديريت بهينه آب و افزايش بهره وري هنوز آن طور که بايد و شايد عملي نشده است.

کشاورز هر چه را که بخواهد و هر طور تشخيص دهد مي کارد، آبياري مي کند و نتيجه آن بحراني است که دشت هاي کشور و آينده ايرانيان را تهديد مي کند.

منبع: خراسان