بزرگ‌ترين بيابان‌زايی قرن 21 درشمال‌غرب ايران

مجيد فکری

کد خبر: ۲۱۲۰۱۷

تاریخ: ۲۹ آذر ۱۳۹۰ - ۰۸:۵۳

وضعيت درياچه اروميه در حالي بحراني تر مي شود که در مورد ابعاد اين بحران زيست محيطي توسط نخبگان و دانشگاهيان هشدارهاي زيادي داده شده است ولي باوجود همه اين تاکيدات و نگراني ها بسياري از سازمان هايي که مسئوليت رسيدگي به وضعيت اين درياچه را دارند دچار روزمرگي شده اند و با تشکيل جلسات و همايش هاي بي نتيجه وقت را هدر مي دهند. مرداد ماه گذشته طرح 2 فوريتي انتقال آب به درياچه اروميه براي محافظت از آن بالاخره پس از هفته‌ها انتظار در دستور کار جلسه علني‌ مجلس قرار گرفت اما نمايندگان به 2 فوريت اين طرح راي ندادند. ظاهرا نگاه مخالفان يک نگاه ملي نيست. آن ها کاملا منطقه اي به اين فاجعه نگاه مي کنند و معتقدند در شهرها و استان هاي آن ها هم مشکلات زيادي وجود دارد و اين هم يکي مثل آن ها. به هرحال آن چه مسلم است اين که بزرگ ترين رخداد بيابان زايي جهان در قرن بيست و يکم در شمال غرب ايران در حال رقم خوردن است.

استانداران از سهم خود در تامين حق آبه درياچه اروميه تمکين نمي کنند

وقتي پسروي فزاينده و هر روزه آب سرخ درياچه اروميه را مي بيني اين جمله برخي مسئولان و جملاتي شبيه به اين برايت جنبه شوخي پيدا مي کند:" دولت مصمم به رفع بحران درياچه اروميه است".

کارشناسان وضعيت درياچه اروميه را در سال 90 بحراني ارزيابي کرده اند و احتمال خطر بروز سونامي نمک را پيش بيني مي کنند و اين درحالي است که درياچه اروميه همچنان گرفتار جلسات غير تخصصي است و در خوش بينانه ترين حالت 65 درصد آن به کوير نمک تبديل شده است.

وضعيت درياچه اروميه در حالي بحراني تر مي شود که در مورد ابعاد اين بحران زيست محيطي توسط نخبگان، دانشگاهيان و علما هشدارهاي زيادي داده شده است. ولي باوجود همه اين تاکيدها و نگراني ها بسياري از سازمان هايي که مسئوليت رسيدگي به وضعيت اين درياچه را دارند دچار روزمرگي شده اند و با تشکيل جلسات و همايش هاي بي نتيجه وقت را هدر مي دهند.

سازمان هاي متعددي طي سال هاي گذشته قول اقدامات سريع از جمله آب رساني ،اصلاح الگوي کشت، بارور سازي ابرها و ....را داده اند اما بررسي شرايط نشان مي دهد که برخي از اين اقدامات حتي شروع هم نشده است!

خشک شدن اين درياچه بر روي زندگي روز مره ساکنان مناطق غربي کشور تاثير مستقيم دارد و در صورت ادامه يافتن شرايط فعلي بدون شک شاهد سونامي نمک، خشک شدن مناطق کشاورزي، شيوع بيماري هاي مختلف در اين منطقه خواهيم بود.

وضعيت درياچه در حال حاضر

به گفته کارشناسان خشکي درياچه اروميه تا پايان شهريور ماه امسال به 65 درصد رسيد. اين درياچه در قسمت هاي جنوبي تا 10 کيلومتر پسروي کرده است ولي در شمال درياچه پسروي کمتري نسبت به جنوب آن وجود دارد.

با ادامه روند کنوني پسروي درياچه اروميه سطح خشکي اين درياچه در پاييز امسال به 60 درصد رسيد که 3 هزار و 420 کيلومتر مربع از مساحت درياچه اروميه را شامل مي شود .

با ادامه روند تبخير آب تا پايان پاييز تراز درياچه اروميه به هزار و 271 سانتي متر خواهد رسيد که پايين ترين حد خود در صد سال گذشته است .

خشک شدن درياچه اروميه پيامدهاي ناگواري خواهد داشت ، از بين رفتن پلاژ ها و مجتمع هاي گردشگري و کاهش گردشگري در حوضه درياچه ،کاهش سطح آب هاي زير زميني به سبب نبود بارندگي هاي مناسب و تغذيه نشدن سفره هاي زير زميني در سال هاي اخير و به خطر افتادن فعاليت هاي کشاورزي در اطراف اين حوضه آبي از جمله آن هاست.

انتقال ذرات حاصل از خشک شدن درياچه اروميه ضمن تاثير گذاري بر حاصلخيزي زمين هاي کشاورزي بر دستگاه تنفسي مردم نيز آثار منفي خواهد گذاشت.

کارشناسان پيش بيني مي کنند با خشک شدن درياچه اروميه تا چندسال آينده ميلياردها تن نمک برجاي بماند.

مخالفت با 2 فوريت طرح

مرداد ماه گذشته طرح 2 فوريتي انتقال آب به درياچه اروميه براي محافظت از آن بالاخره پس از هفته‌ها انتظار در دستور کار جلسه علني‌ مجلس قرار گرفت و اگر چه طراحان هشدار مي‌دادند که در صورت بي توجهي به وضعيت وخيم درياچه اروميه، اين درياچه تا 2 سال ديگر خشک مي‌شود و بيم باران هاي نمکي مي‌رود اما نمايندگان به 2 فوريت اين طرح راي ندادند.

براي دانستن دليل مخالفت برخي نمايندگان با 2 فوريت اين طرح سعي مي کنم با چند تن از مخالفان صحبت کنم ولي اغلب آن ها حاضر به مصاحبه نيستند. فقط يکي از نمايندگان اردبيل که نمي خواهد نامش ذکر شود مي گويد: نمايندگان مجلس به طرح 2 فوريت انتقال آب مخالفت کردند نه با کار کار‌شناسي.

از وي مي خواهم بيشتر توضيح دهد: مسلم است که اين معضل بايد رفع و راهکارهاي اجرايي و کار‌شناسانه توسط سازمان آب منطقه‌اي و وزارت نيرو ارائه شود و به صورت عادلانه اجرا شود مثلا نمي‌شود آب را حوضه به حوضه انتقال داد، چون هم غير اقتصادي است و هم غير کار‌شناسانه. مثلا پمپاژ آب براي شرب از حوضه‌اي به حوضه ديگر هم به صرفه نخواهد بود. به طور مثال انتقال آب از خزر يا ارس غير کار‌شناسي است.

اگر بخواهند آب ارس را انتقال دهند، تکليف زمين‌هاي کشاورزي منطقه دشت مغان چه مي‌شود؟ بنابراين براي نجات درياچه اروميه بايد به دنبال طرح ‌هاي کار‌شناسي صحيح بود.

وي در نهايت يک پيشنهاد جالب نيز ارائه مي دهد: درياچه اروميه بايد کوچک شود و اراضي باقي مانده به زمين کشاورزي و جنگل تبديل شود.ولي در باره اين پيشنهادش ترجيح مي دهم هيچ سئوالي نپرسم.

به سراغ پيشنهاد دهنده طرح 2 فوريتي نجات درياچه اروميه مي روم شايد او بتواند در باره مخالفت برخي نمايندگان با 2 فوريت طرح اش توضيح دهد.

"نادر قاضي پور" نماينده مردم اروميه در مجلس شوراي اسلامي در اين مورد مي گويد: در شانزدهم فروردين ماه سال جاري در نطق ميان دستورم در اين باره هشدار دادم. پنجم مرداد ماه نيز اين کار را تکرار کردم و گفتم که فاجعه اي در راه است ولي گوش کسي بدهکار نبود تا آن که يک طرح دو فوريتي با 62 امضا تهيه و آن را تقديم کردم که در 25 مرداد ماه سال جاري در صحن علني قرائت شد ولي راي نياورد.

وي در بيان دليل راي نياوردن 2 فوريت اين طرح مي گويد: نگاه مخالفان يک نگاه ملي نيست. آن ها کاملا منطقه اي به اين فاجعه نگاه مي کنند و معتقدند در شهرها و استان هاي آن ها هم مشکلات زيادي وجود دارد و اين هم يکي مثل آن ها. متاسفانه نمي توان اين نگاه بخشي را به نگاه ملي تبديل کرد. پس از آن اعتراض ها در آذربايجان غربي شروع شد که ما از مردم خواستيم اجازه دهند کار از مجاري قانوني پي گيري شود.

نماينده اروميه اضافه مي کند: به ناچار طرح يک فوريتي ديگري آماده کرده ام با 162 امضا که اميدوارم راي بياورد ولي نگرانم تا مطرح شدن آن در صحن علني دير شده باشد.

حال آيا مجلس يا دولت طرح يا لايحه ديگري براي نجات درياچه ندارند؟ "قاضي پور مي گويد: رئيس مجلس ترتيب جلسه اي را داد با حضور معاون اول رئيس سازمان محيط زيست وزير نيرو و چند تن از مسئولان ديگر ولي در آن جلسه راه کارهايي مطرح شد که عملي نيست. از جمله آوردن آب از پيرانشهر که حداقل 850 ميليارد تومان اعتبار مي خواهد و 6 سال زمان. تازه آورده آب آن هم فقط 650 ميليون متر مکعب است.

از او مي پرسم پس چه طرحي را پيشنهاد مي دهيد؟ "قاضي پور" مي گويد: انتقال آب از درياچه سد ارس به درياچه اروميه عملي است. اين مسير 117 کيلومتر است و همه تونل انتقال آب از روي زمين مي گذرد. در طول مسير به 5 بار پمپ شدن نياز دارد و ظرف مدت يک سال و نيم قابل اجراست. با اجراي اين طرح يک ميليارد و 70 ميليون متر مکعب آب به درياچه اروميه مي رسد. مشروط بر اين که دولت واقعا بخواهد.

پس بارندگي ها چه؟

در مواردي از اين قبيل وقتي اميد مردم از مديريت مديران به نا اميدي تبديل مي شود نگاه ها به آسمان معطوف مي شود. ولي آيا بارندگي هاي اخير باعث بهبود وضعيت اين درياچه نشد؟

هرچند در هفته هاي اخير و پس از بارندگي هاي پياپي در اقصي نقاط کشور رئيس سازمان محيط زيست از توقف روند خشک شدن درياچه اروميه خبر داد اما برخي مسئولان و کارشناسان بر اين باورند بحران اين درياچه هنوز رفع نشده و بارندگي ها نبايد باعث غفلت مسئولان شود. آن ها هشدار داده اند که بارندگي ها نبايد موجب شود مسئولان گمان کنند درياچه اروميه نجات پيدا کرده است چون مشکل اصلي درياچه اروميه، بارندگي نيست، بلکه تبخير آب و نرسيدن آب از حوضه آبريز است.

وقتي از "محمد درويش" کارشناس ارشد موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور نيز در اين باره مي پرسم در پاسخ مي گويد: بر خلاف اعلام مسئولاناوضاع اصلا بهتر نشده بلکه حتي در اين مقطع سال نسبت به مدت مشابه سال گذشته شوره زارها 1000 کيلومتر مربع افزايش يافته است.

مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي نيزدر اين باره مي گويد: آمار ارائه شده مبني بر افزايش 20 سانتي متري سطح آب درياچه اروميه بر اثر بارش هاي اخير غير واقعي است، بر اساس بررسي هاي انجام شده، ارتفاع آب درياچه تنها 4 سانتي متر افزايش داشته است.

"عباس نژاد" اضافه مي کند: افزايش آب در شروع فصل آب گيري درياچه اروميه که از مهرماه تا خردادماه ادامه دارد موضوعي طبيعي است که هر سال شاهد آن هستيم.

تصميم ها و اقدامات دولت

در چنين شرايطي مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي مي گويد: دولت و مسئولان استان مصمم به رفع بحران درياچه اروميه هستند و براي اين منظور اعتباراتي تصويب شده و طرح هايي نيز در دست اقدام است.

"حسن عباس نژاد" با اشاره به راهکارها و طرح هاي موجود براي رفع بحران کم آبي درياچه اروميه مي گويد: 3 استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و کردستان متعهد به تامين آب به ميزان 1/3 ميليارد مترمکعب از سال 1390 شده اند. وي توضيح مي دهد: آبگيري سدها به صورت برنامه ريزي شده به اندازه مصرف سالانه، تخصيص حق آبه از طرف سازمان آب و هدايت آب هاي مذکور به درياچه اروميه، اجراي طرح هاي تبديل آبياري سنتي به سيستم آبياري جديد، طرح انتقال آب از رودخانه هاي استان هاي همجوار و بارور کردن ابرها از برنامه ها و طرح هاي در دست مطالعه و اجراست.

"عباس نژاد" مي گويد: اصلاح سيستم آبياري در بخش کشاورزي و جلوگيري از مصرف بيشتر آب سفره هاي زيرزميني اطراف درياچه توسط بخش کشاورزي از برنامه هاي جهاد کشاورزي در اين راستاست.

وي تاکيد مي کند: همکاري همه بخش ها و نهادهاي مسئول و مسئولان استان هاي حوضه آبريز درياچه اروميه براي رفع مشکل کم آبي ضروري است. ولي با وجود اراده جمعي براي رفع بحران کم آبي در درياچه اروميه، مشکلات در محيط آبي درياچه اروميه همچنان باقي است.

تاکيد آخر مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي در مورد همکاري همه بخش ها را به خاطر داشته باشيد تا کمي جلوترببينيم اين همکاري در چه حد است.

مديرعامل شرکت مديريت منابع آب ايران نيزاز طرح راهکارها و سناريوهاي مختلف در دولت براي رفع مشکل درياچه اروميه خبر مي دهد و به جام جم آنلاين مي گويد: تاکنون روش‌هاي تغيير الگوي مصرف و شيوه آبياري، باروري ابرها، تامين آب از ساير حوضه‌ها و مديريت مصرف بخش کشاورزي مطرح و بررسي شده است.

"محمد حاج‌رسولي‌ها" از تشکيل کارگروه ويژه رفع مشکل درياچه اروميه در دولت خبر مي دهد و اضافه مي کند: مجري پيش‌بيني‌ها و برنامه‌ريزي‌ها در زمينه رفع مشکل خشکي درياچه اروميه وزارت نيرو است و کار گروه آن راهکارهاي متفاوتي براي رفع مشکل درياچه اروميه انديشيده است.

وي يکي از اين راهکارها را تامين آب از ساير حوضه‌ها اعلام مي کند و مي گويد: يکي ديگر از روش‌هاي بررسي شده در کارگروه دولت باروري ابرهاست که تلاش مي‌شود از طريق اين روش بتوان به نتايجي دست يافت.

معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا نيز به تازگي از توقف حدود 30 طرح مطالعاتي در حوضه درياچه اروميه به منظور کمک به رفع مشکل خشکي اين درياچه خبر داد و گفت: طرح انتقال آب از ساير حوضه ها در دست مطالعه است.

"محمدرضا عطارزاده" در گفت وگو با مهر از توقف طرح هاي مطالعاتي حوضه درياچه اروميه براي رفع مشکل خشکي اين درياچه خبر مي دهد و مي گويد : يکي از مواردي که در حاشيه درياچه اروميه در مورد آن بحث مي شود اثر 5 تا 6 درصدي سدهاي حوضه درياچه اروميه است.

معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا، اظهار مي دارد: براي اين که ذهن ها متوجه مسائل اساسي تري شود با هماهنگي صورت گرفته پيش بيني شد طرح هاي مطالعاتي در زمينه آب و سدسازي در حوضه درياچه متوقف شود.

اين مقام مسئول در وزارت نيرو، تاکيد مي کند: در اين مورد فعلا طرح هاي مطالعاتي در حوضه درياچه اروميه متوقف شده است که البته اين توقف مربوط به طرح هاي در دست ساخت نمي شود.

وي اظهار نظر قابل تاملي نيز مي کند: ما معتقد نيستيم که سد سازي در حوضه درياچه اروميه توانسته باشد اثر زيادي روي وقوع خشکي در اين درياچه گذاشته باشد چرا که 70 درصد تاثيرات خشکسالي مربوط به خشکسالي است و حدود 23 درصد هم مربوط به برداشت آب از منابع زيرزميني که بايد در اين زمينه ها اقدامات موثري صورت گيرد.

وي تصريح مي کند: هم اکنون برخي طرح هاي مطالعاتي ديگر نيز براي خروج درياچه اروميه از بحران پيش بيني شده است که مي توان به بررسي امکان انتقال آب از ساير حوضه ها به درياچه اروميه اشاره کرد.

به گفته "عطارزاده" علاوه بر موارد ياد شده چندين طرح مطالعاتي ديگر نيز در حال انجام است که در صورت دست يابي به نتايج قابل اجرا اعلام مي شود.

پيش تر "مجيد نامجو" وزير نيرو گفته بود که کارگروهي در دولت براي پي گيري و رفع مشکل درياچه اروميه تشکيل شده و در اين زمينه ها اقداماتي در دست انجام است.

کدام هماهنگي؟ کدام همکاري؟

آن جا که مسئولان از همدلي و هماهنگي بين دستگاه ها گفتند خواستم اين جملات را به خاطر داشته باشيد تا با يک فعال محيط زيست که در بيشتر جلسات به عنوان صاحب نظر حضور دارد و در جريان ريز مسائل است در اين مورد به گفت وگو بنشينم.

ابتدا اين اظهار نظر معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا در مورد تاثير 5 تا 6 درصدي سدها بر خشک شدن درياچه اروميه را با وي در ميان مي گذارم. "محمد درويش" کارشناس ارشد موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور در اين باره مي گويد: همين که مسئولان وزارت نيرو طرح هاي تحقيقاتي خود را متوقف کرده اند به اين معني است که سهم سدها و سدسازي در خشک شدن درياچه اروميه بسيار بيش از اين هاست.

وي اضافه مي کند: در حالي که مسئولان آذربايجان غربي در سال 1387 اعلام کردند که کل حجم آب پشت سدهاي اين حوضه 650 ميليون متر مکعب است در منابع علمي و حتي سايت خود وزارت نيرو اين رقم 3 ميليارد مترمکعب ذکر شده است. تازه اين آمار 3 سال پيش مي باشد که از آن زمان تا کنون چند سد ديگر نيز اضافه شده است.

وي ادامه مي دهد: دليل ديگري که به نظر من اين آمار و ارقام بي اعتبار است آن که طي اين مدت حتي آمارهايي که وزير نيرو و معاونانش اعلام مي کنند تناقض و تفاوت دارد. طبق اعلام آن ها سهم خشکسالي از 95 تا 65 درصد است که اين اختلاف نظر 30 درصدي خيلي جاي تامل دارد. جالب آن که مسئولان دستگاه هاي ذيربط ديگر از جمله محيط زيست و جهاد کشاورزي نيز هر کدام آمارهاي خود را ارائه مي دهند و طبيعي است که اين آمار به گونه اي است که توپ از ميدان آن ها بيرون انداخته شود و در اين پاس کاري ها درياچه در حال نابودي است.

و آن قضيه جلسه مشترک و تفاهم و حق آبه هر استان چه؟ "محمد درويش" در اين باره نيز مي گويد: در سال 1387 يک قطعنامه کاري براي نجات درياچه اروميه به امضا رسيد بين استانداران استان هاي هم جوار وتاثير گذار و وزير و مسئولان وزارت نيرو و ديگر مسئولان مربوطه مبني بر اين که حق آبه درياچه اروميه به طور دقيق مشخص و سهم هر يک از استان ها در تامين اين حق آبه تعيين شود.

وي اضافه مي کند: کارشناسان خبره داخلي و خارجي پس از تحقيقات خوبي سهم هر استان را به اين شرح اعلام کردند. کل حق آبه اين درياچه 1/3 ميليارد متر مکعب تعيين شد که از اين ميزان آذربايجان غربي بايد 8/1 ميليارد متر مکعب آذربايجان شرقي 300 ميليون متر مکعب و کردستان 900 ميليون متر مکعب را تامين کنند. اما چه شد؟

"درويش" خود به اين سئوال پاسخ مي دهد: در طول اين 3 سال استانداران اين 3 استان به اعتراض برخاستند و هر يک با عنوان کردن اين که سهم آن ها زياد و غير کارشناسي است از هر گونه اقدامي در اين مورد طفره رفتند و وزير نيرو و مسئولان ارشد دولتي هم در قبال اين نافرماني و کارشکني هيچ واکنشي نشان ندادند.

از وي مي پرسم اکنون اوضاع در چه حال است؟"درويش" مي گويد: پايداري اکولوژيکي شمال غرب و حتي کل کشور در حال از بين رفتن است. بزرگ ترين رخداد بيابان زايي جهان در قرن بيست و يکم در شمال غرب ايران رقم مي خورد و آقايان به جاي منافع ملي به دنبال منافع بخشي هستند. طي 10 سال گذشته 400 هزار هکتار بيابان و شوره زار در اين منطقه توليد شده و مسئولان هنوز به جاي مديريت صحيح تنها چشم اميد به آسمان دوخته اند.

وي يادآوري مي کند که در قرن بيستم يک چنين بيابان زايي در صحراي آفريقا روي داد که فجايع بزرگي در پي داشت از جمله قحطي و مهاجرت عظيم مردم.

از وي مي پرسم راهکار کوتاه مدت و بلند مدت جلوگيري از اين فاجعه چيست؟ مي گويد: تنها راه نجات درياچه اروميه عمل به نتايج تحقيقات کارگروه سال 1387 است و هر يک از استان ها بايد سهم خود را تامين کنند و اين کار با توجه به حجم عظيم آب پشت سدها( که مسئولان سعي در مخفي کردن آن داشتند ولي کارشناسان به خوبي متوجه آن شدند) شدني است اگر منافع ملي را بر منافع بخشي ارجح بدانيم.

وقتي از کنار کوير نمک به جاي مانده از درياچه اروميه مي گذرم از دور نماي ميان گذر درياچه خودنمايي مي کند. اي کاش مسئولان به جاي هزينه کردي اين چنيني براي احداث چنين ميان گذري چند وقتي دندان روي جگر مي گذاشتند و اکنون به جاي پل از وسط اين درياچه يک جاده مي کشيدند. اگر هم که به گفته آن نماينده اردبيل به جاي درياچه جنگل کاري شود که چه شود. يک جاده زيبا از ميان جنگل!

منبع: خراسان