موسيقی ايرانی وامدار وزن شعر فارسي

اميرسعيد بورنگ

کد خبر: ۲۰۵۲۷۰

تاریخ: ۰۱ آذر ۱۳۹۰ - ۰۹:۰۷

از زمانی كه شروع به یادگیری موسیقی می‌كنیم تا زمانی كه آن را با ملودی‌ها و ریتم‌های مختلف ارائه می‌كنیم، دو مسير كاملا متفاوت را مي‌پيماييم.

موسیقی نظري و آنچه نوازنده با سازش می‌نوازد، برخی مباحث نظري موسیقی، بويژه آنچه در دانشكده‌هاي هنري آموزش داده مي‌شوند، هیچ گاه در نوازندگي و اجرا به كار نمي‌آيند و با گذشت زمان، بسياري از آموزه‌ها به دست فراموشی سپرده مي‌شوند. اين فراموشي در بسياري از موارد، حتی معانی و اصطلاحات موسیقی را نيز در برمي‌گيرد.

اعتنا نكردن به نظريه‌هاي موسيقايي در اجرا، به امري عادي در عرصه اين هنر تبديل و در نهايت به ضعف زيربنايي موسيقي كشور منجر شده است.

از اين‌رو، كارهاي اندك ارائه شده در قالب آلبوم كه مبتني بر مباحث نظري است، بايد ارج گذاشته شوند تا به يك رويه و سنت پايدار تبديل گردند.

از آخرين نمونه‌هاي اين دست مي‌توان به آلبوم تنيده كه از سوي موسسه فرهنگی هنری نغمه حصار منتشر شده، اشاره كرد.

در اين مجموعه بهنام معصومی، نوازنده جوان سازهای كوبه‌ای با تحقیق و پژوهش به بررسي موضوعات نظري ریتم، متر و وزن و تفاوت آنها در موسیقی گذشته و امروز پرداخته است.

سنت 800 ساله

او درباره این اثر می‌گوید: ایده اولیه تنیده از زمانی در ذهنم شكل گرفت كه متوجه تفاوت ریتم و متر و پی‌بردن به معنای اصلی آنها شدم و تصمیم گرفتم كه در قالب یك اثر موسیقی، معنای واقعی این دو مقوله را عنوان كنم.

طی تحقیقات گسترده آقای ساسان فاطمی- که در این راه كمك شایانی به من كردند- به این نتیجه رسیدم پلی‌ریتمیك به معنی اجرای چند جمله به صورت همزمان است و آلبومم را نیز بر اساس اين فرمول طراحی و تنظیم كردم.

وی ادامه می‌دهد: در طول تحقیق به اسمی‌ برخورد كردم با عنوان «ابراهیم بن مهدی» كه 800 سال پیش طرحی پیشنهاد داده بود كه چند وزن مختلف با سازهای متفاوت و خواننده اجرا شود.

وقتی طرح او را با نظام پلی‌ریتمیك مقایسه كردم، به یكسان بودن آنها پی بردم. بر این اساس می‌توان گفت كه مقوله پلی‌ریتمیك در 800 سال گذشته نیز در موسیقی ایران بوده، اما متاسفانه امروزه به دست فراموشی سپرده شده است.

معصومی‌ با اشاره به این‌كه بسیاری از هنرمندان، پلی‌ریتمیك را با پلی‌متر اشتباه می‌گیرند، می‌افزاید: در شرایط كنونی بسیاری اجرای قطعه ای با چند ریتم مختلف را پلی‌ریتمیك می‌دانند؛ در صورتی كه چنین نیست و این معنی پلی‌متر را می‌دهد.

اما وقتي از بهنام معصومی‌ درباره واكنش اهالي موسيقي به اين آلبوم مي‌پرسيم، او پاسخ مي‌دهد: من قبل از ارائه چنین آلبومی ‌سعی كردم ابتدا صحت موضوع برای خودم ثابت شود. هر چند ممكن است تمامی‌ موارد را بیان نكرده باشم، اما تلاشی بوده كه به سرانجام رسید.

از زمان انتشار، استادان مختلفی آن را گوش كرده‌اند كه برخی موافق آن بودند و برخی نیز عنوان كردند كه نیازی به بیان چنین مفاهیمی‌ نبوده است.

طرح موضوع با سازهاي كوبه‌اي

معصومی‌ در اثر تنیده، فقط از سازهای كوبه‌ای استفاده كرده، در حالی كه معتقد است مقوله پلی‌ریتمیك در همه ابعاد موسیقی و سازهای آن جریان دارد.

این نوازنده سازهای كوبه‌ای می‌گوید: تخصص من روی ساز كوبه‌ای است. بر این اساس، اولین آلبومم را با این سازها ارائه دادم، اما در كارهای دیگر كه در دست تولید دارم، این موضوع را با سازهای ملودیك و نیز خواننده انجام می‌دهم.

وي با اشاره به اين كه برای ادامه این كار در آلبوم‌هاي بعدي، نیاز به خواننده های توانمند دارد، مي‌افزايد: البته من در آلبوم‌های بعدی نیز علاوه بر پلی‌ریتمیك، فرمول‌های دیگری از جمله پلی‌متریك را نیز ارائه خواهم كرد.

بي‌توجهي به پژوهش‌های مكتوب

سال‌هاست كه هنرمندان و محققان، پژوهش‌های زیادی را انجام و به صورت مكتوب در اختیار هنرجویان و علاقه‌مندان قرار داده‌اند، اما همیشه این سوال مطرح بوده كه این همه پژوهش‌ها چه میزان مورد توجه واقع شده و چه تاثیرگذاری را به همراه داشته است.

بهنام معصومی‌كه پژوهش خود را به صورت صوتی منتشر كرده، می‌گوید: تاكنون بسیاری از پژوهش‌ها به صورت مكتوب ارائه شده است، اما كمتر كسی توانسته از آنها استفاده كند. با نگاه به كتاب‌های تئوری موسیقی می‌توان به مبحث ریتم و وزن پی برد، اما متاسفانه تمامی ‌اینها فقط به صورت مقاله و كتاب ارائه شده و كسی بر اساس آنها، كار عملي صورت نداده است. بر این اساس تصمیم گرفتم تمامی‌ این موارد را در قالب صوتی و با سازهای خودمان اجرا كنم تا بیشتر دیده شوند.

وی ادامه می‌دهد: من مطمئن هستم مخاطبی كه آلبوم تنیده را می‌شنود، ابتدا به موسیقی آن گوش می‌دهد و در نهایت بروشور آن را می‌خواند و متوجه پژوهشی بودن آن می‌شود.

ريشه‌هاي حسي نوازنده

هر نوازنده حین ساز زدن، كوله‌باری از آموخته‌هایش را به صحنه می‌آورد و با یك پشتوانه فرهنگی كه برآمده از شیوه زندگی، رفتار، اخلاق و... است، مضراب می‌زند، اما وقتی قرار باشد طبق قوانین نظري نوازندگی كند، آیا باز هم می‌تواند موسیقی‌اش را با لحن متفاوتی ارائه كند؟

معصومي: تا كنون پژوهش هاي بسياري در عرصه موسيقي به صورت مقاله و كتاب ارائه شده ‌، اما پياده كردن اين نظريه​ها در قالب آلبوم و به​صورت عملي كمتر مورد توجه قرار گرفته است كه من به دنبال آن هستم تا اين كمبود را جبران كنم

معصومی‌ معتقد است كه شیوه و حس و حال هر نوازنده ریشه در فرهنگ و قومی‌كه در آن رشد كرده، دارد و این مساله تفاوت نوازندگی‌ها را تعیین می‌كند، اما كاری كه من در این اثر انجام دادم از انتقال حس به دور است و بحث بر سر زیبایی موسیقی نبوده، چرا كه هدف من اجرای یك‌سری قطعات بر اساس نظريه‌های موسیقی بوده است.

وی بیان می‌کند: زمانی كه حسی ساز می‌زنم، به ریتم و مفاهیم مكتوب فكر نمی‌كنم و بیشتر اجرایم به حس و حالی كه كنار نوازنده‌ها هستم، بر می‌گردد؛ در صورتی كه ساز زدن در چنین آلبومی‌ كه پژوهش در موسیقی و به نوعی تخصصی است، به هیچ عنوان به زیبایی و خوشایندی موسیقی فكر نكردم.

این نوازنده سازهای كوبه‌ای كه تاكنون در گروه‌هایی چون طلوع، فرهنگ و خنیا ساز زده، معتقد است كه در موسیقی ما احساس و انتقال حس مهم است و نمی‌توان بحث پلی‌ریتمیك را در آن جای داد و من نیز نمی‌توانم پافشاری روی این مقوله انجام دهم، اما كار روی چنین مباحثی را همچنان ادامه می‌دهم.

رابطه موسيقي و ادبيات

ادبیات ایرانی با ریتم در موسیقی ارتباط مستقیم دارد، به گونه‌ای كه در قدیم موسیقی بر اساس وزن و ریتم شعرها ساخته می‌شد، اما امروزه این مساله دیگر رعایت نمی‌شود.

بهنام معصومی ‌در این باره می‌گوید: 800 سال پیش ابراهیم ابن مهدی در خصوص ادوار و ریتم ایقاعی مواردی را عنوان كرده و آورده است كه در آن زمان، ابتدا شعر انتخاب و بر حسب وزن آن شعر، ریتم ساخته می‌شد و هیچ وقت این ریتم انتها نداشته و تنها به وزن شعری بستگی داشته است. این عامل نشان‌دهنده این است كه آن زمان ریتم‌های ایقاعی وجود داشته است.

وی ادامه می‌دهد: متاسفانه امروز این شرایط تغییر كرده و آهنگسازان، تصانیفشان را بر اساس ریتم‌های رایج می‌سازند كه در این حالت از آنجا كه ریتم شعر در نظر گرفته نمی‌شود، بیان آن شعر با مشكل مواجه خواهد شد و این در حالی است كه ابتدا باید شعر تعیین و سپس موسیقی آن ساخته شود.

این نوازنده سازهای كوبه‌ای كه چندی پیش با سالار عقیلی و حسین بهروزی نیا در گروه راز و نیاز كنسرت‌هایی را در استرالیا برگزار كرده، درباره علم ایقاع در موسیقی می‌افزاید: علم موسیقی از روزگاران باستان یكی از اصول حكمت ریاضی و مباحث مختلفی از قبیل كیفیت ادراك صوت، تالیف و تركیب نغمه‌ها و تاثیر آن بر انسان و قوانین مربوط به لحن بوده است. ایقاع ارتباط كلام با موسیقی، ابعاد و فواصل بین نغمه‌ها و مطالبی از این قبیل را شامل می‌شده است.

وي ادامه مي‌دهد: با توجه به مستندات تاریخی ضرباهنگ موسیقی ایران در گذشته با متریك كنونی متفاوت بوده و بر اساس سیستم ایقاعی تنظیم می‌شده است.

به عبارتی، ایقاع الگوی زمانبندی موسیقی در دوران قدیم است كه امروزه برای انتقال اندیشه‌ها بین هنرمندان این رشته اصطلاحات بین‌المللی تعاریف موسیقی به وفور به كار گرفته می‌شود.

اين پژوهشگر تاكيد مي‌كند: در حال حاضر در جامعه موسیقی، اصطلاح ریتم برای تعیین وزن قطعه موسیقی استفاده می‌شود و بدون در نظر گرفتن این مطلب كه اصطلاح ریتم مفهوم جمله را در یك قطعه موسیقی دارد و اصطلاحی كه مفهوم وزن را می‌سازد، واژه متر است.

بهنام معصومی‌كه هم‌اكنون در عرصه پژوهش به بررسی مسائل فراموش شده در موسیقی ایران می‌پردازد، در آینده نیز آلبوم‌هایی را با توجه به دیگر مباحث تئوریك موسیقی ایرانی در بازار موسیقی منتشر خواهد كرد.

منبع: جام جم