فرضیه تأخیر در سن ازدواج اثبات شده ولی ...

حجت الاسلام حسن ناصری پور

کد خبر: ۲۰۰۴۷۹

تاریخ: ۰۷ آبان ۱۳۹۰ - ۱۳:۰۹

سرویس اجتماعی ـ  خانواده ابتداييترين و مهمترين نهاد جامعه بشري محسوب ميشود و نقش بسياري در فرايندهاي اجتماعي و بهداشت رواني فرد و جامعه ايفا ميکند. نقش خانواده در فرهنگ ايراني بسيار برجسته بوده تا جايي که به درستي ميتوان خانواده را مهمترين رکن جامعه ايراني دانست. نهادی که برخی با توجه به آمارهای اخیر درباره کاهش میزان ازدواج و افزایش طلاق، معتقدند که در معرض خطر است.  به سراغ رییس انجمن مطالعات خانواده رفتیم تا کمی در این باره صحبت کنیم. مشروح گفتگوی «تابناک» با حجت الاسلام حسن ناصری پور را در ادامه می خوانید؛

وضعیت ازدواج را به طور کلی در کشور ما چگونه ارزیابی می کنید ؟

خانواده، نهاد اصيل و مقدسي است كه شالوده فرهنگ و شخصيت انساني در آن تكوين مي يابد و ازدواج، سنت حسنه اي است كه از ديرباز مورد توجه وتأكيد همه اديان الهي و بشريت در طول تاريخ بوده، هرچند كه هيچ‌يك به اندازه آيين اسلام، اهمّيت قايل نشده‌اند. امروزه نيز در جوامع گوناگون علی الخصوص کشور عزیزمان ایران ، ازدواج مهم‌ترين رويداد زندگي انساني قلمداد مي‌شود. تغییر و تحولات وضعیت ازدواج در ایران را می توان هم به عوامل مرتبط با رشد جامعه (مانند افزایش سطح تحصیلات و آموزش، اشتغال زنان، وضعیت اقتصادی، بیکاری جوانان و تعاملات فرهنگی) و هم به جمعیت شناسی و نتایج ناخواسته آن (مانند تغییرات ترکیب و ساختمان سنی و موضوعات زنان و مضیقه ازدواج) نسبت داد. این دو عامل جدا از هم نیستند و از یکدیگر تأثیر می پذیرند. تأثیر عوامل مرتبط با توسعه در وضعیت ازدواج بیشتر به تأخیر ازدواج و افزایش سن ازدواج منجر می شود ، از سوی دیگر تغییر ترکیب سنی بیشتر به مضیقه یا تنگنای ازدواج منجر می گردد. بر اساس آمار سال های قبل از سال 1385، به بررسی دو موضوع تأخیر در ازدواج و مضیقه ازدواج در جمعیتِ ایران پرداخته شده است. شاخص های افزایش میانگین سن ازدواج و کاهش نسبت جمعیتِ حداقل یکبار ازدواج کرده، نشان دهنده تغییرات وسیعی در وضعیت ازدواج و زنــاشویی در سال های گذشته بوده و فرضیه تأخیر در سن ازدواج را تأیید می کند. ولی با توجه به نگاه اثرگذار و تأکیدات مسئولین در پنج سال گذشته این روند رو به بهبود است ؛ لکن جا دارد علی رغم شیب کند صعودی با ترویج فرهنگ ازدواج از منظر اسلام و الگو برداری از شیوه ها و روش های غنی اسلام در امر مهم ازدواج روز به روز شاهد شکوفاییاین امر حسنه در جامعه باشیم .

آیا برای موضوع ازدواج چقدر می بایست به واژه «فرهنگ ازدواج» به معنی واقعی آن رسید ؟ یعنی چقدر فرهنگ ازدواج تأثیر بسزائی در تسهیل ازدواج می تواند ایفا کند ؟

فرهنگ به عنوان یک معرفت بشری ، عام است و در تمامی جوامع انسانی و گروه های بشری عناصر مشترک و اختصاصی آن یافت می شود که البته نسبی است . زیرا با وجود تشابه در کلیات و خطوط اصلی در جوامع گوناگون ، تفاوتهایی در اعمال ، ابزار ، رسوم و قوانین ، باورها و نهایتاً جلوه های فرهنگی وجود دارد . با توجه به آنکه ما در جامعة دینی و اسلامی زندگی می کنیم باید فرهنگ ما نیز بر پایة عقاید و باور ها و الگوهای شریعت الهی و اهل بیت(ع) باشد . براساس آموزه های دینی اگر به صورت شرعی و معقول ازدواج در زمان مناسب خود بوجود آید ،باعث آرامش خاطر ، رشد شخصیت و نیز استمرار حیات بشری خواهد شد و گر نه انحرافات جنسی و جسمی و   بی بندوباری های اخلاقی را بوجود خواهد آورد . اگر نتوانیم فرهنگ ازدواج را در جوامع امروزی ترویج نماییم به طور قطع بسیاری از ناهنجاریهای اجتماعی را دامن زده ایم . در جوامع امروزی هستند جوانانی که هیچ گونه انگیزه ای برای ازدواج ندارند و تنها نگاه آنها به این امر مهم ، نگاه جنسی است در حالی که با رجوع به فرهنگ غنی اسلام ، ازدواج کردن تنها ارضاء نیاز جنسی نیست بلکه آثار بسیار مؤثر و سازنده ای را در افراد و جامعة اسلامی خواهد داشت . تنها راه منطقی و قطعی حل موانع در مسیر ازدواج موفق فرهنگ سازی برای ازدواج ساده و منطبق بر معیارهای اسلامی - ایرانی است . برای توسعة این فرهنگ نیز می توان به برگزاری کارگاه های آموزشی ازدواج - آگاه سازی جوانان از عواقب به تأخیر انداختن ازدواج ، تسریع اعطای امکانات مادی و تقسیم تسهیلات بین همة اقشار و گروه ها در شهرها و نقاط مختلف و کمک به دولت در طرح اشتغال زائی و اولویت دادن اشتغال به افراد متأهل و توجه به اشتغال جوانان به دور از تبعیض است که در سالهای اخیر با تلاش مسئولین شاهد بهبود این وضع در جامعه هستیم . و نقطة امیدواری و همچنین قابل اتکاء توجه مسئولین نظام به این موضوعات بویژه در پنج سال اخیر که همین امر باعث رشد خواهد شد .

شما از سنت های اسلامی و ایرانی به عنوان بهترین راه کار نام بردید ؛ آیا اساساً در حال حاضر این روش عملیاتی و قابل اجراست ؟

همانطور که می دانید سنت های اسلامی و ایرانی یکی از بهترین شیوه و راهکاری مناسب در جهت ترویج فرهنگ ازدواج است . با نگاهی گذرا به زندگی حضرت امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا(س) (که روز اول ذی الحجه مصادف با ازدواج این دو گوهر الهی است) این مطلب کاملاً قابل فهم خواهد بود . وقتی روند شکل گیری این خانوادة بزرگ را نظاره می کنیم در می یابیم که تمامی این مراحل بر پایه و اساس معیار های اسلامی و الهی بنا نهاده شده است . خواستگاری ، مراسم عقد ،تشکیل زندگی مشترک ، تربیت فرزندان ، کارهای اجتماعی و .... همه و همه با الگو برداری از روش اسلام شکل گرفته است . اسلامی که برای تمامی مراحل زندگی انسان الگو و شیوة برتری را معرفی کرده است چگونه برای ازدواج که خود مشوق اصلی آن است روشی را ترسیم نکرده است ؟ ما باید تنها با بهره گیری از احادیت و آیات و روایات این شیوه را استخراج و به عنوان الگو به جوانان معرفی نماییم . یقیناً جوانان کشور عزیزمان پس از معرفی الگویی درست و پاک و اسلامی (که البته باید کاربردی نیز باشد) هیچگاه به پیروی از الگوهای غربی رجوع نخواهند کرد . البته ذکر این نکته خالی از لطف نیست که امروز ما شاهد جنگی نرم در خصوص فروپاشی این نهاد از سوی دشمنان اسلام و ایران عزیز هستیم که همین امر وظیفة مسئولین ، مردم و رسانه ها را بیشتر کرده و به موازات آن راهکار استفاده از الهامات دینی را مضاعف می کند .

نقش دولت و دستگاه های دیگر چقدر اثر گذار است ؟

خانواده پايه‌اي‌ترين واحد اجتماعي و پيش‌نمونه همبستگي‌هاي اجتماعي ديـگر است؛ زيرا ايـن همـبستـگي‌ها از خـانـواده و گـروه‌هاي خويشاوندي برمي‌خيزند. نهاد خانواده هسته اصلي حيات اجتماعي است. انسان‌‌ها در درون خانواده‌‌ها متولد مي‌شوند و در اين نهاد جامعه‌پذير شده و رويه و طرز عمل زندگي اجتماعي را مي‌آمـوزند. انقـلاب اسـلامي ‌ايـران با توجه به محوریت اصیل نظام به مکتب غنی اسلام و سنت اهل بیت(ع) تغـييرات مهمي ‌در ساختارهاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و جمعيتي ايجاد کرده، تا حدی که در موارد مورد نیاز نهاد خانواده تغيييرات قانوني به وجود آورده است. جايگزين کردن «قانون حمايت خانواده» مصوب 1347 با قوانين جديد برگرفته از الگوي اسلامي‌ نشان دهنده خواست نظام جمهوری اسلامی ايران براي اسلامي‌کردن نهاد خانواده به عنوان پايه جامعه است، زيرا به جهت عملکرد ناکافي نهادهاي اجتماعي، وظايفي که در بسياري از جوامع بر عهده دولت است، در ايران بر عهده خانواده مي‌باشد و به همين دليل اين نهاد در حل تعارضات و مشکلات اجتماعي حائز اهميت تلقي شده و مسئولان امر با تدوين سياست‌هاي خانواده گرا و تاكيد بر ازدواج و تشكيل خانواده آن را پيگري مي‌نمايند.

نتايج تحليل محتواي سخنان امام راحل و مقام معظم رهبری نيز نشان مي‌دهد كه خانواده در نظام تربيتي ايشان، اولين و مهم‌ترين جايگاه تربيتي بشر و محل بروز و ظهور عواطف انساني و ركن عمده جامعه است . پس توجه دولت به این نهاد و امر مقدس ازدواج موضوع بسیار جدی است . از جمله مواردی که دولت و دستگاه های اجرایی می توانند در بهبود امر ازدواج مؤثر باشند برطرف کردن دغدغه های اقتصادی جوانان ، تأمین مسکن ، ایجاد اشتغال ، دادن تسهیلات مناسب و بدون تشریفات اضافی به زوج های جوان مانند وام های ازدواج و تشکیل صندوق اندوختة جوانان است . البته موضوع مسکن مهر به عنوان یکی از راهکارهای حل مشکل مسکن جوانان توانسته است تا حد زیادی بر این مشکل فائق آید . بحث صندوق مهر امام رضا(ع) در موضوع اشتغال علی رغم حمایت های شخص رئیس جمهور محترم ، عملاً مسئولین آن با توجه به زحمات فراوانی که انجام داده اند هنوز با نگاه رئیس جمهور محترم فاصله دارد که لازم است از این فرصت استفاده کنم و یک بار دیگر توجه ایشان را به این امر مهم جلب کنم . در موضوع اشتغال نیز به همین ترتیب امروز دولت دهم در سال 90 در پرتو جهاد اقتصادی اهتمام ویژه به اشتغال دو میلیون و پانصد هزار نفری است . صرف نظر از مباحث سیاسی و اقتصادی این امر وظیفة همة دستگاه ها ، نهادها و مردم است که به کمک دولت شتافته و در تحقق این امر که یقیناً این موضوع یکی از اصلی ترین موانع ازدواج در خانواده های ما است ، دولت را یاری کنیم . تقاضای دیگر بنده ایجاد سازمانهای مردم نهاد غیر دولتی با عنوان مشاوران خانواده توسط مردم و بخش خصوصی است با این ترتیب که نهادهای نظارتی مانند سازمان نظام مشاوره و وزارت کشور با یک رویکرد مناسب شرایطی را فراهم آورند که بتوان از تمامی امکانات و ظرفیت های لازم جهت فرهنگ سازی و اشاعة فرهنگ صحیح و درست برای همة اقشار جامعه استفاده کرد . ضمناً اعلام می کنم که این انجمن آمادگی لازم جهت ارائة کامل این طرح را به دولت محترم دارد . لازم به ذکر است دولت و دستگاه ها باید در خصوص طرح گسترش فرهنگ عفاف در جامعه نیز دست همکاری به سوی هم دراز کنند تا بتوانند جلوی انحراف جوانان را فراهم کنند .

انجمن مطالعات خانواده به عنوان یک جایگاه علمی- فرهنگی چه برنامه هایی را در این خصوص در دست اجرا دارد ؟

یکی از اقداماتی که در انجمن مطالعات خانواده در ایران صورت گرفته و به طور جدی توسط اعضاء علمی این انجمن در حال پیگیری است بحث طرح «خانواده اسوه» و همچنین مشاورة عام به خانواده ها می باشد . «موضوع خانوادة اسوه ، اصلاح و تعالی بر ساخت های برآمده از نمونه عقل ابزارانگاری عصر مدرن را به کمک گفتمان مبانی وحی و سنت نبوی – علوی در نظر دارد . منشور خانوادة اسوه مبحثی است که در ارتباط خلاقانة زن و مرد و ارتباطات والدین و فرزندان و موضوعات مهم تربیت ، اقتصاد و ... ، مبتنی بر اصول شرعی و قانونی ، تحکیم و قوام بنای خانواده را تضمین می کند ، تا جامعة اسلامی – ایرانی از مصرف کننده فرودست اندیشه های دیگران به عرصة نظریه های رشد دهندة آیینی – ملّی ارتقاء مقام یابد .

شیوۀ تدبیر امور در خانوادۀ اسوه نیز چشم اندازی کمال جویانه را به تماشا می گذارد. در این شیوه تعامل مشترک میان آحاد خانواده برقرار است. رفتار متناظر مرد به عنوان رئیس خانواده و زن به عنوان مدبّر خانواده ، رابطه ای گسترده نسبت به خیرخواهی و نیک بختی و محدود به حقوق و تکالیف است. رابطه ای که براساس سخن متبرّک رسول امین خداوند (ص) ، به سبب سیطرۀ مطلق الهی برهستی و بشر که تنها او مالک جهان و آدمیان است ، در پیوند متناظر آحاد خانواده، با پاسخگویی و مسئولیت و مسئول بودن هریک تحکیم یافته است:
«آگاه باشید که همۀ شما تا حدودی فرمانروا و نگهبان هستید و در مورد فرمانبرداران خویش مؤآخذ و مسئولید. زمامداران کشور ، فرمانروایان جامعه هستند و در برابر آن مسئول ، مرد که فرمانروای خانواده است و مدیر زن و فرزندان خویش است و زن بر کودکان خود فرمانروا و حاکم است و در برابرآنان مسئولیت دارد. آگاه باشید همۀ شما فرمانروا و نگهبان هستید و همۀ شما در مورد فرمانبرداران خویش مؤآخذ و مسئولید.»«الحدیث- روایات تربیتی»

خانوادۀ اسوه با این راهبردهای اصیل به پاسخ پرسش آغازین می اندیشد و تنها راه رستگاری و نیک بختی را در اعتقاد قلبی به سودمندیِ خانواده جستجو می کند.

خانواده کوچکترین واحد اجتماعی است که در مرتبۀ نخست از پیوند مرد و زن شکل می گیرد و به ثمرۀ شیرین فرزندان گسترش می یابد. مردان قوام بخش خانواده و زنان رکن رکین آن به شمار می آیند. در خانواده اسوه مرد مسئولیت تأمین معاش حلال و تکریم مقام خانواده را عهده دار است و زن در کنار مرد ضمن تأمین امنیت روانی در خانواده و به تبع آن جامعه در مرتبة دوم تولید و تربیت سرمایة انسانی را بر عهده دارد . سرمایه ای که حیثیت و معنویت فردای جامعه را رقم خواهد زد ، احترام ، امنیت و مصونیت از مخاطرۀ معصیت را خلق می کند و در مرتبۀ ثانوی مولّد تربیت آیندۀ سرمایۀ انسانی است ، تربیت فرزندانی که حیثیّت و هویّت فردای جامعه را رقم می زنند.»

نظر شما نسبت به برنامه های رسانه در خصوص خانواده چیست ؟

روشن است که رسانه ها از یک سو به راحتی تمامی کانال های ورودی علوم و اطلاعات انسان، یعنی چشم و گوش را متوجه خود می کنند و از سوی دیگر به لحاظ کمّی محدودیتی ندارند، لذا بیشترین اطلاعات و علوم را از محیط بیرون، به جان آدمی تزریق و وارد می کنند. علی رغم همة تلاشهایی که رسانه ها بویژه رسانة ملی در جهت تحکیم نهاد خانواده انجام داده است اما به لحاظ اینکه امروزه با هجمة عظیمی تحت عنوان ناتوی فرهنگی بویژه تشکیل شبکه های ماهواره ای با هدف حمله به «کیان عَلَم خانواده» انجام می دهند ، می طلبد رسانه های داخلی خود را تجهیز کنند به معنی واقعی اما در این حدی که گفته شد متؤسفانه در حال حاضر شاهد این حرکت جهادی و این نهضت عظیم نیستیم . شاید عزیزان ما به این باور نرسیده باشند که جامعة ما در حال یک جنگ تمام عیار نرم قرار دارد. امیدوار هستیم رسانة ملی وظیفة خود را در مقابل به صورت جدی انجام دهد البته تلاشهای زیادی انجام شده ولی بعضی مواقع شاهد نوعی تبلیغ در مصرف گرایی، تجمل گرایی و یا حتی سیاه نمایی در بزرگ نشان دادن نقاط ضعف ، البته اینجانب اعتقاد دارم به گفتة مقام معظم رهبری نقاط قوت و ضعف با هم و منصفانه گفته شود . ولی عزیزان غیرمنصفانه و بعضاً غیر واقعی مباحثی را در رسانه پخش می کنند که جای تأسف دارد ، به هر حال امیدوار هستیم رسانه های جمعی اعم از رسانه ملی و رسانه های مکتوب و دیجیتال بتوانند به نحو احسن وظیفه خود را انجام دهند .

به طور کلی وضعیت «ازدواج» و عام تر آن «خانواده» غربی با ایرانی را چگونه ارزیابی می کنید ؟

در یک خانواده ایرانی فقط پدر و مادر و فرزندان خانواده نیستند که مسئولیت و وظایفی در قبال یک دیگر احساس می‌کنند. بلکه هر فرد عضو خانواده دارای حقوق و وظایفی در برابر فرد بزرگتر و در قبال کل خانواده است. بدین طریق رابطه مابین اعضای خانواده، تشکیل دهنده پایه اساسی زندگی اخلاقی ایرانی هاست.

تاثیر خانواده بر روی زندگی ایرانی ها محدود به عرصه اخلاقیات نیست، بلکه در زندگی اجتماعی آنان نیز نقش بزرگی ایفا میکند. ازطریق والدین، بچه ها می آموزند که خواست خانواده در برابر خواسته های فردی، همیشه دارای ارجحیت است. چرا که هدف اصلی مصلحت جمع است .

یک ایرانی در وهله اول از طریق عضویت در یک خانواده هویت می یابد سپس از طریق عضویت در جامعه. خانواده به مثابه یک سازمانی است که امنیت را به فرد عضو خانواده می بخشد. خانواده به این معنا نقش بیمه اجتماعی در برابر اعضای خود را بازی می کند. به عنوان نمونه فرزندان بدون توجه به این که در چه سنی ازدواج می کنند، تا مرحله ازدواج در خانواده خود زندگی می کنند. بر طبق رسومات موجود فرزندان پس از ازدواج تمام وسایل خانه مورد احتیاج خود را از والدین دریافت می کنند. زمانی که پسری ازدواج می کند، اکثر هزینه عروسی و مخارج و حتی تهیه مکان برای زندگی آینده آنان به دوش والدین است. حتی پس از ازدواج، فرزندان با همسران و فرزندان خود اگر به دلیل مسایل اقتصادی و یا بیکاری قادر به امرار معاش نباشند همیشه جرئت بازگشت مجدد به نزد خانواده خود را دارند.

خانواده نقش محافظت از اعضای خود، هم به شکل پشتیبانی اقتصادی و هم به صورت پشتیبانی معنوی دروضعیت بیکاری، اعتیاد، ورشکستگی و غیره را دارا می باشد. در واقع این تنها والدین نیستند که خود را برای فرزندان خود قربانی می کنند. بلکه تفکر فداکاری کردن برای دیگران، آموزشی است که همه از سنین کودکی می آموزند. مواظبت و مراقبت از پیران عضو خانواده، یک پایه اساسی در فرهنگ ایرانی اسلامی است. در واقع به دلیل نبود سیستم مواظبت از سالمندان نیست که فرزندان این مسئولیت را برعهده می گیرند، بلکه سیستم فکری ایرانی باعث می شود که اعضای جوان خانواده، مسئولیت نگهداری از سالمندان را که نمی توانند به دلایل اقتصادی و یا فیزیکی روی پای خود بایستند، بر دوش گیرند.

لذا می توان درک نمود که «خانواده» دارای سیستم اجتماعی دیگری متفاوت از مفهوم خانواده در جامعه غرب است. در جامعه غرب سیستم موجود در اجتماع است که نیازهای اجتماعی هر فرد را کم و بیش برآورده می سازد.

پیامد آن چه که بیان شد این است که یک فرد در جامعه غربی در یک محیط اجتماعی، آموزش و تربیت می یابد که این آموزه ها در راستای فردگرایی و آزادی به دور از نقش های اجتماعی سیر می کند، ولی یک فرد ایرانی در یک ساخت اجتماعی که مبنای آموزه های آن در راستای امنیت زیرپوشش خانواده و نقش اجتماعی هر یک سیر می نماید، آموزش و تربیت می یابد. مثلاً در حال حاضر وضع ظاهری و زیبایی و ... میزان شخصیت و جایگاه اجتماعی زنان در جامعة غرب است که این خود بدترین نوع تفکر و دیدگاه در قبال زنان است ، اما در جامعه ایران عزیز عفاف و حجاب توانمندی علمی و اجتماعی و ... جایگاه اجتماعی زنان را تعیین می کند . حال می بینیم ملاکهای غرب طی چند سال رو به زوال است یعنی انسان بعد از 40 سالگی از لحاظ ظاهری به صورت دیگری خواهد بود به همین خاطر شاهد یک نوع بیماری به نام افسردگی 40 سالگی زنان به بالا هستیم ولی در جامعه ما هیچگاه شخصیت و جایگاه زنان با این موازین قابل سنجش نیست.

به هر حال فرهنگ اسلامی ایرانی اقتضا می کند که شخص، شخصیت واقعی و هویت کامل خود را در خانواده و اجتماع تعریف کند و براساس نقش های اجتماعی جایگاه و ارزش خود را باز شناسد. لذا فردگرایی و تنها به خود اندیشیدن رنگ می بازد.

براین اساس در فرهنگ اسلامی، تولی و ولایت پذیری امری مهم و اساسی است؛ زیرا هر یک از افراد جامعه از مرد و زن، نسبت به دیگری ولایت دارد و براوست که نه تنها خود را به ایمان مجهز و به عمل صالح مسلح نماید بلکه دیگران را نیز بدان بخواند و در حوزه امر به معروف و نهی از منکر هدایت و تربیت دیگری را به عهده گیرد. از اینرو همواره نقش های متقابلی نیز برای همگان تعریف می شود و هر حقی مسئولیتی و هر مسئولیتی حقی را به دنبال می آورد.

در پایان نقطه نظرات خود را در این خصوص و یا موضوعات دیگر بیان نمایید ؟

در پایان باید گفت : به نظر می رسد حفاظت از کیان خانواده و تعمیق رو.ابط انسانی در آن وظیفة صرفاً یک نهاد فرهنگی نیست ، بلکه تمامی نهادهای فرهنگی و حتی غیر فرهنگی در این عرصه مسئولیت دارند .

بدیهی است آموزش و پرورش ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، صدا و سیما ، وزارت علوم تحقیقات و فناوری و رسانه ها و ... در عرصة آموزش های مرتبط با حفظ انسجام خانواده مسئولیت بزرگی دارند. علاوه بر اینکه می بایست آموزشهای هر گروه مرتبط و همخوان با یکدیگر باشد . به گونه ای که عملکرد نسنجیدة یک نهاد باعث از بین بردن اثرات سایر نهادها نشود . در این آموزشها نیز می بایست نیازهای بومی هر منطقه در قبال خانواده شناسایی و مطالعه شود چرا که به دلیل وسعت جغرافیایی کشور و آداب و رسوم متعدد و متفاوت خانواده های ایرانی ، در هر منطقه نیاز به آموزشهای تخصصی با رعایت شرایط خاص آن است .

نکتة پایانی اینکه نمی توان در گفتار از تشکیل خانواده و اهمیت آن سخن گفت ولی در عمل از جوانان در این عرصه حمایت نکرد . حمایت از خانواده شامل دو قسمت است :

1- حمایت از کیان خانواده های موجود
2- حمایت از تشکیل خانواده هایی که بناست در آینده ابراز وجود و هویت کنند.

قابل کتمان نیست که تشکیل خانواده در شرایط کنونی برای جوانان مجرد کار آسانی نیست و اگر دولت و نهادهای ذی ربط راهکارهای مناسبی برای این موضوع تدبیر نکنند چه بسا جامعه صدمات و لطمات جبران ناپذیری را متجمل شود .

در پایان از زحمات و تلاش های شما تقدیر و تشکر نموده و امیدوارم در پناه خداوند متعال پیروز باشید.