بررسي اوضاع بين‌المللي کشتيراني

گفت‌وگو با علي استيري

کد خبر: ۱۹۱۴۱

تاریخ: ۰۲ مهر ۱۳۸۷ - ۱۴:۱۳

صنعت كشتيراني در ماه جاري شاهد رخدادهايي بود؛ در آخرين روز مرداد، كشتي «ايران ديانت» با 29 نفر خدمه توسط دزدان دريايي خليج عدن ربوده شد و چند هفته بعد، وزارت خزانه‌داري آمريكا در اقدامي يكجانبه‌گرايانه، كشتيراني جمهوري اسلامي ايران و هجده شركت تابعه را به استناد قطعنامه 1803 تحريم كرد كه البته اين اقدام متقابلا از سوي نمايندگي ايران در سازمان ملل و همچنين شركت كشتيراني محكوم شد.
از همين روي، با سيدعلي استيري، مديركل سازمان‌هاي تخصصي و بين‌المللي سازمان بنادر جمهوري اسلامي ايران درباره تحولات اخير كشتيراني به گفت‌وگو نشستيم.

تابناك: در آغاز براي آشنايي خوانندگان، وظايف اداره كل سازمان‌هاي تخصصي و بين‌المللي كشتيراني را تشريح كنيد.

استيري: اداره كل سازمان‌هاي تخصصي و بين‌المللي سازمان بنادر دريانوردي، سازمان دريانوردي، متولي امر درياست و از سوي جمهوري اسلامي ايران، متولي اعمال حاكميت در آب‌هاي تحت حاكميت است. همچنين حضور در مجامع بين‌المللي و شركت در اجلاس‌هاي بين‌المللي ـ كه بتواند از منافع جمهوري اسلامي ايران دفاع كند ـ همه اين وظايف در قالب اين اداره كل با مجموعه‌هايي كه دارد انجام مي‌شود. اين اداره كل با كمك ديگر همكاران متخصص سازمان بنادر و شركت‌هاي كشتيراني معتبر در اجلاس‌هاي بين‌المللي شركت مي‌كند و بر حسب مورد به دفاع از مواضع ايران مي‌پردازد.

اين اداره همچنين در تدوين و تهيه مقررات كشتيراني جديد كه اگر مواردي طرح شود كه منافع ايران را در بر نداشته باشد يا آنها را به مخاطره بيندازد، در مرحله نخست با آنها مخالفت مي‌كند. براي همين، تاكنون موارد زيادي را داشتيم كه خوشبختانه توانستيم با توجه به كار كارشناسي چند ماهه درباره هر كدام و با استناد به قوانين و منطق بين‌المللي، از تصويب آنها جلوگيري كنيم.

هنگامي كه كنوانسيون‌هايي در سطح بين‌المللي درباره دريا و دريانوردي و كشتيراني در حال تدوين است، در اين جلسات به صورت مستمر شركت مي‌كنيم و نظرات كارشناسي را ارايه مي‌دهيم و در پايان با اجماع بين‌المللي اين قوانين تصويب مي‌شود؛ بنابراين وقتي يك كنوانسيوني در سطح بين‌المللي با حضور ايران به اجماع بين‌المللي رسيد، با توجه به متن كنوانسيون، بين دو تا سه سال به كشورها وقت مي‌دهند كه اين قوانين را رسما با سازوكار دولتي خود به تصويب رسانده و به اين معاهدات بپيوندند كه در اين مرحله الحاق، ديگر جاي اظهارنظر و تغيير نيست و اگر بحثي بوده نمايندگان بايد در همان مرحله تصويب مطرح مي‌كردند. خلاصه آن‌كه وقتي كنوانسيوني پس از گذراندن مراحل قانوني تقريب و به سازمان بنادر ابلاغ شد، ما آن را به مراجع ذيربط جهت اجرا ابلاغ مي‌کنيم.

با توجه به ماهيتي كه صنعت كشتيراني تجاري در دنيا دارد، تقريبا 99 درصد تجارت بين‌المللي مبتني بر همين كنوانسيون‌هاي بين‌المللي صورت مي‌گيرد، مگر در شرايطي كه كشتي در بندر كشوري خاص باشد كه آن هم الزامات خاص خود را دارد؛ بنابراين با اين ماهيتي كه كشتيراني تجاري دارد، براي داشتن تجارت دريايي خوب، دست كم بايد هماهنگي با مقررات بين‌المللي وجود داشته باشد، وگرنه ممكن است كشتي‌ها را در بنادر گوناگون توقيف كنند و يا مشكلاتي براي آن پيش بياورند، ولي تاكنون ايران نشان داده است كه در سطح بين‌المللي پايبند به قوانين و مقررات بوده و مشكل حاد و خاصي هم تاكنون نداشتيم؛ البته هرچند يكسري چالش‌ها به خاطر استانداردهايي كه برخي كشورها تعريف مي‌كنند، براي بعضي از كشتي‌ها در برخي بنادر پديد مي‌آيد كه البته آن هم ريشه سياسي دارد و عملا اين استانداردها بهانه آنهاست كه تنها در مورد ايران نيست. يكسري كشورها در مورد كشتي‌هاي يكسري ديگر از كشورها كه روابط سياسي خوبي با هم ندارند، برخي سختگيري‌هايي را انجام مي‌‌دهند كه مبناي فني و تخصصي ندارد و تقريبا با مقررات بين‌المللي مغايرت دارند.

تابناك: مدتي است كه سازمان ملل متحد بنا بر قطعنامه 1803، مقرراتي را وضع نموده كه بعضا كشتي‌هاي ايراني را با مشكل روبه‌رو كرده است. مثلا به تازگي دولت آمريكا تحريمي عليه كشتيراني جمهوري اسلامي ايران وضع كرده است؛ آيا اين اقدامات با قوانين بين‌المللي مغايرت دارد يا خير؟

استيري: اين تحريم‌هايي را كه آمريكايي‌ها وضع كردند، اگر كسي كمي به مسائل سياسي تسلط داشته باشد، درمي‌يابد كه تنها جنبه تبليغاتي دارد و يك نوع جنگ رواني است و اصلا واقعيت ندارد. اين تحريم‌ها هيچ موضوعيتي براي كشتي‌هاي ايراني ندارد، چون چندين سال است كه كشتي‌هاي ايراني به بنادر آمريكا يا آب‌هاي اين كشور وارد نشده‌ و شركت‌هاي كشتيراني ايراني هم حسابي در بانك‌هاي آمريكايي ندارند و تنها گزندي كه به ايران مي‌توانند، برسانند اين است كه شايد از طريق بانك‌هايي كه شهروندان آمريكايي سهامدار آنها هستند اقداماتي را عليه كشتيراني ايران انجام دهند.

اما بنا بر كنوانسيون‌هاي بين‌المللي، كشورها مي‌توانند براي آب‌هايي تحت حاكميت خود و يا بنادرشان ـ بنا به صلاحديد خود ـ هر تصميمي كه مي‌خواهند، بگيرند؛ بنابراين هر كشوري مي‌تواند كشتي‌هاي كشور يا كشورهايي را به دلخواه خود به بنادرش راه ندهد، ولي اگر يك كشتي را به بنادر يا‌ آب‌هاي خود راه داد، آن وقت بايد بنا بر مقررات و قوانين بين‌المللي با اين كشتي برخورد نمايد و نمي‌تواند و بدون بهانه قانوني آن را توقيف كند.
ولي به فرض اين‌كه نگذارد كشتي‌ها در بنادر خود پهلو بگيرند، آن كشتي به بندر ديگري مي‌رود و آنجا پهلو مي‌گيرد؛ بنابراين با توجه به ماهيت تجارت بين‌المللي، هر كشوري كه خود را محدود كند، اول خودش ضرر مي‌كند.

تابناك: آيا در حال حاضر كشتي‌هاي آمريكايي در بنادر ايران پهلو مي‌گيرند؟ نظر شما درباره تحريم متقابل ايران در مورد كشتي‌هاي آمريكايي چيست؟

استيري: كشتي‌هاي آمريكايي چندين سال است در بنادر ايران لنگر نينداخته‌اند و با گذر از آب‌هاي آزاد خليج فارس به بنادر كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس مي‌روند؛ بنابراين اين‌كه ما بياييم و كشتيراني آمريكا را تحريم كنيم، كاري بيهوده است و لزومي ندارد وارد چنين مقوله‌اي شويم، چون اصلا كشتي آمريكايي وارد بنادر ايران نمي‌شوند كه آنها را تحريم كنيم.
بنا بر كنوانسيون‌هاي دريايي، در صورتي كه قطعنامه سازمان ملل متحد، اجازه بازرسي يا توقيف كشتي را بدهد، كشورها مي‌توانند هم در آب‌هاي خود و هم در آب‌هاي آزاد، كشتي‌ها را در چهارچوب و ميزاني كه سازمان ملل اجازه داده، بازرسي كنند، در غير اين صورت در آب‌هاي آزاد هيچ كشوري نمي‌تواند مزاحمتي براي كشتي‌هاي كشور ديگر ايجاد كند.
كنوانسيون حقوق درياها مصوب سازمان است كه همه كشورها موظف به اجراي آن هستند. اصل اول اين كنوانسيون، آزادي دريانوردي و رفت‌وآمد در آب‌هاي بين‌المللي است؛ بنابراين، سازمان ملل به سادگي اجازه توقيف يا بازرسي كشتي‌هاي يك كشور ديگر را در آب‌هاي آزاد نمي‌دهد.

تابناك: با وجود اين‌که دزدي‌هاي دريايي بي‌سابقه نبوده، پس دليل خبرسازي از راهزني که توسط دزدان خليج عدن صورت گرفته، چيست؟

استيري: رويدادهايي كه در خليج عدن در حال رخ دادن است، رويدادهاي جديدي نيست؛ در آب‌هاي آزاد نقاطي هستند كه دزدان دريايي به كشتي‌ها حمله مي‌كنند، منتها اين بار چون يك كشتي ايراني دزديده شده، مسئله در داخل ايران با انعكاس بيشتري روبه‌رو بوده و علت اين راهزني‌ها هم اين است كه كشورهايي كه در آن منطقه وجود دارند به لحاظ مسائل داخلي خود، نمي‌توانند بر آن سواحل به نحو احسن حاكميت كنند، وگرنه وظيفه كشور سومالي است كه امنيت آب‌هاي سواحل خود را تضمين كند.
ولي چون سومالي حاكميت مركزي قدرتمندي ندارد، شاهد اين دزدي‌هاي دريايي هستيم. همانگونه كه گفتم، اين دزدي‌هاي دريايي نخستين بار نيست كه در دنيا رخ مي‌دهد، ولي پيشتر سارقان با حمله به كشتي‌ها، وسايل را مي‌بردند يا سرنشينان را آزار و اذيت مي‌كردند، ولي اين‌كه عده‌اي دزد دريايي مانند قرن‌هاي گذشته به يك كشتي حمله كنند و آن را با خود ببرند، اين براي نخستين بار است كه در چند سال‌ اخير اتفاق مي‌افتد.

تابناك: همانگونه كه اشاره كرديد، در مورد اخير چون سومالي در حاكميت مركزي برخوردار نيست، دولت آن نمي‌تواند مانع انجام اين‌گونه راهزني‌ها شود. كنوانسيون‌هاي دريايي در اين‌گونه مواردي كه كشورها نمي‌توانند در سواحل و آب‌هاي خود امنيت ايجاد كنند، چه راهكارهايي را در نظر گرفته‌اند؟

استيري: چون در آب‌هاي تحت حاكميت يك كشور است، كسي نمي‌تواند بدون اجازه سازمان ملل، كاري انجام دهد؛ مثلا سازمان ملل مي‌تواند از كشورهاي عضو بخواهد كه يك ناوگان حفاظتي تشكيل دهند كه البته اين سازمان تاكنون اين كار را هم مستقيم انجام نداده است.

تابناك: امكان دارد كشتي‌هايي كه از اين مسير در حال رفت‌وآمد هستند، مسلح و يا پرسنل آن به اسلحه‌هاي سبك مجهز شوند؟

استيري: خير، كشتي‌‌هاي تجاري به هيچ عنوان نبايد مسلح باشند. تنها راهي كه هست اين‌كه ناوچه‌هاي جنگي كشور يا كشورهايي كه اصولا وظيفه كشور ساحلي است كشتي‌هاي تجاري عبوري را اسكورت و از حمله دزدان دريايي به آنها جلوگيري كنند.

تابناك: آيا ايران مي‌توان براي حمايت از كشتي‌هاي تجاري خود، يك ناوچه يا كشتي جنگي را براي حفاظت از كشتي‌هاي خود به منطقه بفرستد؟

استيري: تا هنگامي كه در آب‌هاي آزاد باشد، مي‌تواند از كشتي‌هاي جنگي استفاده كند، ولي اگر بخواهد به آب‌هاي كشور ديگر وارد شود بايد از آن كشور اجازه بگيرد.

تابناك: با توجه به تعداد كشتي‌هاي ربوده‌شده و تداوم راهزني دريايي در آن منطقه، آيا اجماعي در بين كشورهاي گوناگون براي پايان دادن به اين وضعيت انجام شده است؟

استيري: تصميم‌گيري در مجامع بين‌المللي زمان‌بر است و همانگونه كه پيشتر هم گفتم، اين دزدي‌هاي دريايي در سال در مناطق گوناگون جهان صورت مي‌گيرد كه اگر تعداد آن كم باشد، قابل تحمل است، ولي اگر از روال عادي خودش خارج شود، در جلسات اضطراري بررسي مي‌شود و چون كشتي ما نيز سرقت شده است ايران هم از سازمان جهاني دريانوردي درخواست جلسه اضطراري كرده است تا در آن تدابيري براي اين مسئله كه از روال عادي خارج شده است، انديشيده شود، ولي چون اين سازمان، سازمان تجاري و غيرمسلح است، نمي‌تواند خود مستقيم براي دفاع از كشتي‌ها وارد شود اما در نهايت، پيشنهادهاي خود را به دبيركل سازمان ملل متحد مي‌دهد تا از آن طريق در شوراي امنيت مطرح شود.

تابناك: تاكنون براي رهايي كشتي ايراني و سرنشينان آن از دست دزدان دريايي چه كارهايي انجام گرفته است؟

استيري: اداره كل سازمان‌هاي تخصصي و بين‌المللي سازمان بنادر تاكنون با هماهنگي وزارت امور خارجه از تمام پتانسيل‌هاي موجود قانوني، از جمله ارتباط با سازمان‌هاي بين‌المللي كشورهايي كه كشتي‌هاي آنها نيز ربوده شده است براي رهايي سرنشينان اين كشتي و خود كشتي استفاده كرده‌ است.

تابناك: آلماني‌ها توانستند كشتي خودشان را كه توسط دزدان دريايي خليج عدن ربوده شد آزاد كنند؛ شما از چگونگي آزادي اين كشتي آگاه هستيد؟

استيري: خير، اصولا تماس با دزدان دريايي غيرقانوني است و بنابراين كشورها تماس‌هاي غيرقانوني خود را بيان نمي‌كنند و البته حق كشورهاست كه از تمام پتانسيل موجود براي رهايي اتباع خود از خطر اقدام كنند.

تابناك: گفته شده است كه دزدان دريايي، مبلغ دو ميليون دلار براي آزادي كشتي «ايران ديانت» خواستار شده‌اند و ايران نيز به عنوان پيش‌پرداخت، دويست هزار دلار را پرداخت كرده است.

استيري: ما نه پولي داديم و نه خواهيم داد، چون باج گرفتن و باج دادن، مغاير با اصول دريايي است؛ بنابراين، سازمان بنادر به طور رسمي تنها كانال‌هاي قانوني و رسمي را با كمك وزارت امور خارجه پيگيري مي‌كند و شايد افرادي ديگر، كانال‌هاي غيررسمي را پيگيري مي‌كنند كه بنده از آنها اطلاعي ندارم.